Θεωρία Παιγνίων και κοινωνική συμπεριφορά

Η Θεωρία Παιγνίων (Game Theory), συνδυάζοντας τα Μαθηματικά, τα Οικονομικά, την Κοινωνιολογία και την Ψυχολογία, μελετά την οικονομική συμπεριφορά των ατόμων σε δυναμικά περιβάλλοντα, όπου οι ίδιες οι πράξεις τους δημιουργούν αλυσιδωτές αντιδράσεις από τα άλλα άτομα που λειτουργούν στο ίδιο περιβάλλον.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες αναλύσεις της Θεωρίας Παιγνίων αφορά καταστάσεις όπου, ενώ το κάθε άτομο λειτουργεί λογικά για την προώθηση του ατομικού του συμφέροντος, επειδή όλοι κάνουν το ίδιο, το ατομικό συμφέρον του καθενός -και τελικά όλων- πλήττεται περισσότερο. (Οταν όλοι πολεμούν συμφέρει να λιποτακτήσεις μόνο εσύ και να σωθείς. Αν όμως όλοι κάνουν το ίδιο, η μάχη θα χαθεί και δεν θα σωθεί κανένας.) Ολοι θα ήταν καλύτερα αν ακολουθούσαν μια λογική συνεργασίας μιας ομάδας που προωθεί το κοινό καλό - κοινωνική συμπεριφορά. Το παράδοξο αυτών των καταστάσεων βρίσκεται στο ότι το κάθε άτομο έχει κίνητρο να «κάνει το δικό του» -αντικοινωνική συμπεριφορά- διαταράσσοντας αυτή τη συνεργασία που τελικά καταρρέει εις βάρος όλων.

Τα παραδείγματα από την καθημερινή μας ζωή είναι πολλά.

- Αγοράζοντας πειρατικά DVD ωφελούμαστε ατομικά από τη χαμηλότερη τιμή, αλλά τελικά ζημιωνόμαστε όλοι, επειδή με τον τρόπο αυτό περιορίζουμε τη ανταμοιβή της δημιουργικότητας, που θα μας λείψει αν δεν υπάρχει.

- Αφήνοντας τα σκουπίδια έξω τις ημέρες που η συλλογή τους δεν είναι εφικτή, κρατάμε καθαρό το σπίτι μας -ατομικό συμφέρον- αλλά, επειδή τελικά ο καθένας κάνει το ίδιο, λερώνουμε αφόρητα τον δρόμο του σπιτιού μας και βάζουμε σε κίνδυνο την υγεία μας.

- Παρκάροντας σε σημεία που εμποδίζουμε την κίνηση είναι κατ' αρχήν βολικό, αλλά τελικά, επειδή όλοι κάνουμε το ίδιο και επικρατεί αναρχία, η κυκλοφορία οχημάτων και πεζών είναι επικίνδυνη για όλους.

- Κτίζοντας αυθαίρετες κατασκευές ωφελούμαστε ατομικά, αλλά όταν όλοι κάνουμε το ίδιο καταλήγουμε να ζούμε σε μία άσχημη και μη ανθρώπινη πόλη.

- Αποφεύγοντας να πληρώσουμε φόρους, κερδίζουμε ατομικά, αλλά τελικά, επειδή όλοι κάνουμε το ίδιο, ζημιωνόμαστε ζώντας σε μία φτωχότερη χώρα που δεν μπορεί να μας προσφέρει αυτά που θα θέλαμε (και που θα ήμασταν διατεθειμένοι να πληρώσουμε για να τα έχουμε).

- Διαφυλάσσοντας ατομικά ή συντεχνιακά οφέλη και προνόμια, κερδίζουμε, αλλά όταν η κάθε ομάδα κάνει το ίδιο, στο τέλος ζούμε σε μία οικονομία περιορισμένη και δυσκίνητη που δεν αφήνει περιθώρια προόδου σε κανέναν.

Το παράδοξο είναι ότι, ενώ όλοι κατ' αρχήν θα συμφωνούσαν να λειτουργήσουν κοινωνικά και να τηρήσουν τη συνεργασία για το καλό όλων, πάντα θα είναι εκ των υστέρων προς το συμφέρον κάποιου να μην τηρήσει τη συμφωνία συνεργασίας.

Η ζωή στην Ελλάδα είναι δύσκολη και όλοι νιώθουν ότι τίποτα δεν δουλεύει σωστά, ενώ οι περισσότεροι περνάνε ατομικά καλά, διότι η Ελλάδα είναι η χώρα όπου η αντικοινωνική συμπεριφορά είναι παντού. Ενώ όλοι θα ήμασταν καλύτερα αν ακολουθούσαμε μια συμπεριφορά συνεργασίας, τελικά ο καθένας κοιτάει μόνο τον εαυτό του και είμαστε όλοι χειρότερα. Παρκάρουμε όπου θέλουμε, πετάμε τα σκουπίδια όπου βρούμε, κτίζουμε ό, τι μας βολεύει, δεν πληρώνουμε φόρους και προστατεύουμε τα μικροσυμφέροντά μας σε βάρος όλων των άλλων.

Ομως, σύμφωνα με τη Θεωρία Παιγνίων, η συμπεριφορά αυτή είναι απόλυτα λογική. Το κάθε άτομο χωριστά έχει το κίνητρο να «λιποτακτήσει», να εγκαταλείψει δηλαδή τη συνεργασία και να συμπεριφερθεί αντικοινωνικά, προωθώντας το ατομικό του συμφέρον. Δεν υπάρχει αυτονόητος τρόπος η συνεργασία να είναι διατηρήσιμη εκ των υστέρων. Η συνεργασία, όπως λέγεται στη Θεωρία, δεν αποτελεί σημείο ισορροπίας.

Η Θεωρία δεν ασχολείται με τη φιλοσοφική διάσταση των παραπάνω συμπεριφορών, αλλά με την ανάλυση και τη δημιουργία συνθηκών ή μηχανισμών που θα περιορίσουν τα ατομικά κίνητρα και θα καταστήσουν τη συνεργασία σταθερή εκ των υστέρων, άρα διατηρήσιμη, επιτυγχάνοντας έτσι κέρδος για κάθε άτομο και για το σύνολο.

Δεν αρκεί ένα άτομο να είναι βέβαιο ότι όλοι οι άλλοι θα τηρήσουν τη συνεργασία για να την τηρήσει και αυτό. Το κοινωνικό συμβόλαιο χρειάζεται και κάτι ακόμα για να διατηρηθεί. Οι βασικές κατευθύνσεις των λύσεων που οδηγούν σε περιβάλλοντα σταθερής και επωφελούς για όλους συνεργασίας είναι τρεις.

Η πρώτη αφορά παράγοντες που επηρεάζουν τη νοοτροπία των ατόμων. Παράδειγμα είναι η θρησκευτική καθοδήγηση στην ηθική του ατόμου υπέρ της αγάπης για τον συνάνθρωπο και επομένως της κοινωνικής συμπεριφοράς. Αντίστοιχα, η φήμη του ατόμου αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα στην επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος και, επομένως, σε κλειστές κοινωνικές ομάδες «το καλό όνομα» αρκεί για να επιβάλει τη σωστή κοινωνική συμπεριφορά.

Μια δεύτερη κατηγορία λύσεων στηρίζεται στην ύπαρξη μιας αρχής που μπορεί να επιβάλει τη συνεργασία και την κοινωνική συμπεριφορά. Το ενδιαφέρον εδώ είναι η σωστή αξιοποίηση της εξουσίας που παραχωρούν τα άτομα στην αρχή, ώστε να διατηρηθεί το περιβάλλον συνεργασίας.

Τελευταίες είναι οι περιπτώσεις που επιβάλλεται η κοινωνική συμπεριφορά από το ίδιο το άτομο που συνειδητά «θυσιάζει» το ατομικό του συμφέρον για το κοινό καλό. Αυτή η αλλαγή προϋποθέτει ότι ικανός αριθμός ατόμων έχουν την παιδεία και την ατομική ηθική για να κάνουν κάτι τέτοιο.

Καμία από τις πιθανές λύσεις δεν δουλεύει στην Ελλάδα. Η θρησκευτική ηθική έχει ξεχαστεί. Η φήμη δεν έχει σημασία σε μεγάλες κοινωνίες όπου κανείς δεν σε ξέρει, χώρια που ορισμένες αντικοινωνικές συμπεριφορές είναι «μαγκιά». Η αρχή που θα μπορούσε να επιβάλει την κοινωνική συμπεριφορά δεν λειτουργεί σωστά, αφού δεν εκπαιδεύει, δεν επιβάλλει κανόνες και δεν τηρεί τους κανόνες που υπάρχουν. Τέλος, δεν υπάρχει ικανός αριθμός ατόμων που να πιστεύουν ότι υπάρχουν αρκετοί με παιδεία διατεθειμένοι να παραμερίσουν το ατομικό τους συμφέρον για το κοινό καλό.

Χρειαζόμαστε νόμους που να μας εμποδίζουν να γίνουμε χειρότεροι και παιδεία που να μας βοηθάει να γίνουμε καλύτεροι.

Χρειαζόμαστε απλούς, εφαρμόσιμους κανόνες, μία αρχή ικανή και διατεθειμένη τόσο να τους εφαρμόσει όσο και να εκθέσει αυτούς που δεν τους τηρούν και βέβαια, σε βάθος χρόνου, αλλαγή νοοτροπίας μέσω της παιδείας.

Πηγή: Γιάννος Β. Μπενόπουλους - Οικονομολόγος, Ph. D., επιχειρηματίας

Η Θεωρία καταστροφής ...

Μαθηματική θεωρία, η οποία αποδίδει τις απότομες και αναπάντεχες μεταβολές της συμπεριφοράς ενός συστήματος σε ενδογενείς παράγοντες...

Λος Άντζελες, 1994. Δονήσεις και εντάσεις που από αιώνες συσσωρεύτηκαν στο εσωτερικό της Γης εκτονώθηκαν ξαφνικά, μετακινώντας τοπικά το γήινο φλοιό κατά είκοσι εκατοστά. Ο σεισμός που προέκυψε κατέστρεψε γέφυρες και αυτοκινητόδρομους, ενώ έχασαν τη ζωή τους 61 άτομα.

Αθήνα, 1999. Η ισχυρή σεισμική δόνηση που προκλήθηκε από την ενεργοποίηση του ρήγματος της Πάρνηθας προκάλεσε σοβαρές υλικές καταστροφές. Συνολικά σκοτώθηκαν 143 άτομα

Παρίσι, 25 Ιουλίου του 2000. Από ένα τζετ που απογειώθηκε από το αεροδρόμιο Σαρλ ντε Κουλέ έπεσε μια μεταλλική μπάρα η οποία πριν από τρεις βδομάδες δεν είχε βιδωθεί καλά. Αμέσως μετά, στην ίδια πίστα, ένα Κονκόρντ της Air France ανέπτυξε ταχύτητα για απογείωση. Μια από τις ρόδες του πέρασε πάνω από τη μικρή μπάρα που είχε πέσει, με αποτέλεσμα το επίσωτρο (η μεταλλική στεφάνη) της ρόδας να εκτιναχθεί και να χτυπήσει τις αποθήκες καυσίμων Αυτές πήραν φωτιά καθώς το αεροπλάνο απογειώθηκε. Το σκάφος άρχισε να χάνει ύψος κι έπεσε σ´ ένα ξενοδοχείο. Σκοτώθηκαν 114 άτομα.

Αν και διαφορετικά μεταξύ τους ως προς το μέγεθος και τα χαρακτηριστικά τους, αυτά τα επεισόδια έχουν κάτι κοινό. Πρώτον, το αποτέλεσμα: ένα καταστροφικό γεγονός. Δεύτερον, την αφορμή: ένα φαινομενικά ασήμαντο συμβάν. Ο ίδιος ακριβώς μηχανισμός εμφανίζεται σε όλες τις καταστροφές: από την κατάρρευση των κτιρίων έως τις πιο ακραίες εκδηλώσεις της ανθρώπινης τρέλας κι από τα ναυάγια των υπερωκεάνιων έως τους τροπικούς τυφώνες. 

Με βάση τον τρόπο που εκδηλώνονται μπορούμε να διακρίνουμε δύο είδη καταστροφών: εκείνες που προκαλούνται από την προοδευτική συσσώρευση ενέργειας ή ύλης, όπως οι χιονοστιβάδες ή οι πλημμύρες, κι εκείνες που προκύπτουν αιφνίδια, όπως οι εκρήξεις και οι σεισμοί. Στην πραγματικότητα αυτή η διάκριση είναι φαινομενική και ανακριβής. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει κάτι που αυξάνεται ταχύτατα και σε υπερβολικό βαθμό. Η Θεωρία των Καταστροφών μελετά με ποιον ακριβώς τρόπο εξελίσσονται στο χώρο και στο χρόνο τέτοιου είδους φαινόμενα. Μάλιστα, έχει ήδη προτείνει μια σειρά από μαθηματικά μοντέλα τα οποία προσφέρουν μια πολύ ικανοποιητική περιγραφή όλων εκείνων των φαινομένων που στο παρελθόν ήταν αδύνατο να μελετηθούν με βάση τα μοντέλα της κλασικής φυσικής.

Κρίσιμη καμπή

Ο μεγάλος Γάλλος μαθηματικός Ρενέ Τομ είχε επεξεργαστεί από χρόνια ένα μαθηματικό μοντέλο από το οποίο σύντομα διαμορφώθηκε η Θεωρία των Καταστροφών, ικανή να περιγράφει και να προβλέπει φυσικές, κοινωνικές και τεχνολογικές καταστροφές. Όπως δήλωσε, βαθύτερος σκοπός της θεωρίας είναι να συλλάβει και να περιγράψει την ακατάπαυστη δημιουργία, εξέλιξη και καταστροφή των μορφών . Πρόκειται για ισχυρή μαθηματική θεωρία που μελετά και περιγράφει ικανοποιητικά τις δυναμικές διαδικασίες, τη μετάβαση από μια σταθερή κατάσταση Α σε μια άλλη σταθερή κατάσταση Β, μέσα από μία ή περισσότερες ενδιάμεσες ασταθείς καταστάσεις. Παράδειγμα ο σπόρος του καλαμποκιού. Αν τον τηγανίσουμε φτάνει σε μια ορισμένη θερμοκρασία και μεταμορφώνεται μετά από μια μικρή έκρηξη σε ποπκόρν Άλλο καταστροφικό φαινόμενο είναι η ασυνεχής μετάβαση του νερού από την υγρή στη στερεά κατάσταση (πάγος) όταν υπερβαίνει το σημείο τήξης ή, αντίστροφα, του νερού σε πάγο όταν υπερβαίνει το σημείο πήξης. Το θερμικό όριο ανάμεσα στις δύο αυτές καταστάσεις ονομάζεται Κρίσιμο Σημείο Καμπής, μια οριακή τιμή που όταν την υπερβούμε είναι αδύνατο να επιστρέψουμε στην προηγούμενη κατάσταση. Σε κάθε καταστροφή υπάρχει λοιπόν ένα τέτοιο κρίσιμο σημείο μη επιστροφής, που αν το υπερβούμε εμφανίζεται μια απότομη και εκρηκτική αλλαγή στην εξέλιξη του φαινομένου. Σχεδόν πάντα πριν φτάσουμε στο σημείο καμπής παρατηρούμε μια προοδευτική συσσώρευση ενέργειας ή μια σειρά από φαινομενικά ασήμαντα συμβάντα. Ένα μικρό κομμάτι πάγου που αποσπάται από την παγωμένη βουνοκορφή δεν είναι ακόμα μια χιονοστιβάδα. Αν το σταματούσαμε στα πρώτα δέκα με είκοσι μέτρα τίποτα δε θα συνέβαινε. Κατρακυλώντας όμως ανεμπόδιστα μέχρι τους πρόποδες του βουνού μεταμορφώνεται σε μια γιγάντεια και επικίνδυνη χιονοστιβάδα.

Σφάλματα και τυφώνες

Αυτός δεν είναι εύκολος στόχος, αν σκεφτεί κάποιος ότι τα μαθηματικά μάς επιτρέπουν να κατασκευάσουμε μοντέλα που μπορούν πράγματι να προβλέπουν τις συνέπειες μιας ανθρώπινης ενέργειας, αλλά μέχρι ενός σημείου. Η δυνατότητα πρόβλεψης, έστω και στατιστικά, ορισμένων φαινομένων αμφισβητήθηκε από τη Θεωρία του Χάους, σύμφωνα με την οποία ελάχιστες διαταραχές ή παρεκκλίσεις γεννούν τεράστιες αλλαγές. Τόσο στη φύση όσο και στην καθημερινή μας ζωή μικρές αλλαγές ή διαταραχές μπορούν προοδευτικά να ενισχυθούν και να οδηγήσουν αναπόδραστα σε σοβαρές καταστροφές. Μια από τις συνέπειες είναι ότι τα χαοτικά συστήματα -τα περισσότερα συστήματα που υπάρχουν στη φύση και στην κοινωνία- δεν μπορούν ούτε να προβλεφθούν ούτε να ελεγχθούν ολοκληρωτικά. Τυπικό παράδειγμα οι μετεωρολογικές προβλέψεις. Γνωρίζοντας τις ακριβείς ατμοσφαιρικές συνθήκες μια δεδομένη στιγμή, μπορούμε να προβλέψουμε βάσει κάποιων μαθηματικών υπολογισμών το πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση. Όμως ένα απρόβλεπτο συμβάν μπορεί να επηρεάσει δραματικά τις μέχρι τότε ασήμαντες διαταραχές, μετατρέποντας τες σε τρομερούς τυφώνες. Προσομοιώνοντας στον υπολογιστή του ένα τέτοιο μοντέλο πρόβλεψης του καιρού, ο Έντουαρντ Λόρεντζ, μαθηματικός στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ), ανακάλυψε στη δεκαετία του 1960 το διάσημο Φαινόμενο της Πεταλούδας. Το πέταγμα μιας πεταλούδας στη Βραζιλία , υποστήριξε, μπορεί να προκαλέσει έναν κυκλώνα στο Τέξας . Σας φαίνεται απλοϊκό; Αντίθετα, απλοϊκή ήταν η μέχρι τότε επικρατούσα αντίληψη ότι από δύο παρόμοιες αρχικές συνθήκες προκύπτουν παρόμοια φαινόμενα. Πράγματι, ο Λόρεντζ απέδειξε ότι ένας τυφώνας μπορεί να προκύψει από μετεωρολογικές συνθήκες παρόμοιες, αλλά όχι ταυτόσημες, μ´ εκείνες που δημιουργούν μια συνηθισμένη μέρα με άνεμο.

Πηγή: http://www.focusmag.gr/articles/view-article.rx?oid=639

Αλήθεια, λογική και συναίσθημα ...

Η λογική μπορεί να εξουσιάσει το συναίσθημα και το συναίσθημα να θολώσει τη λογική.(Π.Κ.)

Η λογική του ανθρώπου είναι εγκεφαλική και όταν λέμε εγκεφαλική λογική εννοούμε την επαγωγή που απορρέει από την επεξεργασία των δεδομένων των εγκεφαλικών ερεθισμάτων μέσω της σκέψης. Για τον λόγο αυτόν η εγκεφαλική λογική είναι υποκειμενική, ανάλογα με τον τρόπο που αποκωδικοποιεί η κάθε σκέψη από τον χώρο του εγκεφάλου. Ο χώρος του εγκεφάλου διαμορφώνεται από το περιβάλλον στο οποίο εκπαιδεύεται, δηλαδή τον χώρο και τον χρόνο, και δημιουργεί τον τρόπο που λειτουργεί η σκέψη για να παράγει λογική. 

Ο κυρ Παναγιώτης μόλις σχόλασε απ’ την δουλειά του θέλησε να πάρει μια μπουγάτσα. Στάθηκε έξω απ’ το μαγαζί και λέει στον νεαρό: «Μια μπουγάτσα με κρέμα, μου δίνεις;». Την ίδια στιγμή σταματά δίπλα του ένα πολυτελές αυτοκίνητο, ανοίγει το πίσω τζάμι και ένας άλλος κύριος ζητά κι αυτός μια μπουγάτσα με κρέμα. Ο μικρός του καταστήματος δίνει τις μπουγάτσες στους κυρίους. Ο κυρ Παναγιώτης ρωτά: «Τι σου θέλω μικρέ;». Ο κύριος απ’ το αυτοκίνητο ρωτά : «Πόσο σου οφείλω νεαρέ;». Ο νεαρός απαντά : «5 ευρώ». Ο κυρ Παναγιώτης ρώτα έκπληκτος : «Πόσο;!» και την ίδια στιγμή ο κύριος απ’ το αυτοκίνητο απορεί: «Μόνο;!». Ο κυρ Παναγιώτης έδωσε τα χρήματα με βαριά καρδιά, ενώ ο άλλος κύριος σχολιάζοντας τον κυρ Παναγιώτη είπε στον οδηγό του: «Τι μίζεροι άνθρωποι που υπάρχουν!» και έπειτα απόλαυσε ευχαριστημένος την μπουγάτσα του. Βλέπουμε δύο υποκειμενικές λογικές, οι οποίες είναι εκ διαμέτρου αντίθετες, λόγω του τρόπου που η σκέψη του καθενός παρήγαγε την λογική εκ των δεδομένων που ο χώρος και ο χρόνος έχει δώσει στον εγκέφαλο. Οι δύο αυτές λογικές , ως προς τις τιμές των προϊόντων, διέφεραν λόγω της διαμορφωμένης γνώσης του εγκεφάλου από τα διαφορετικά εισοδήματα τους. Η λογική του κυρ Παναγιώτη είχε το χρώμα της στεναχώριας και η λογική του άλλου κυρίου είχε το χρώμα της κριτικής και του πλούτου. Τα εισοδήματα των ανθρώπων λοιπόν μπορούν και διαφοροποιούν τη λογική τους και η υποκειμενική αυτή λογική αλλοιώνει τις έννοιες και τις αξίες προσαρμόζοντας τες κατά το δοκούν.

Στο ίδιο μαγαζί ακολουθεί μία άλλη σκηνή. Από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις έρχονταν δύο μητέρες με τα αγοράκια τους, τον Γιαννάκη και τον Γιωργάκη. Και τα δύο παιδιά ζητούν απ’ τις μητέρες τους μια μπουγάτσα. Η μητέρα του Γιαννάκη θέλοντας να τον ξεγελάσει, απαντά : «Πάμε να τελειώσουμε τα ψώνια και μετά βλέπουμε». Η μητέρα του Γιωργάκη λέει : «Αφού κάθε φορά που σου παίρνω δεν την τρως, την πετάς» και το παιδί κλαίγοντας φωνάζει: «Μα εγώ θέλω!». Τότε η μαμά του, του λέει : «Καλά μην κλαις, θα σου πάρω». 

Αν τώρα σας δημιουργήθηκε η επιθυμία για μπουγάτσα, μη ξεχνάτε ότι το ερέθισμα για τη σκέψη σας, σας το δώσαμε εμείς. Αυτό σημαίνει ότι επηρεάζουμε τη σκέψη σας; Βγάλτε την ανάλογη λογική…. Κι αν είστε δύο, μπορεί να διαφωνήσετε. Αν πάλι αυτό σας δημιουργεί συναίσθημα, μην μας πείτε ότι φταίμε εμείς, αλλά παραδεχτείτε ότι φταίει η σκέψη σας. Κι αν βρείτε τι είναι λογικό να κάνετε, συζητήστε το με κάποιον άλλον για να διαφωνήσετε και να ανακαλύψετε ότι η εγκεφαλική λογική είναι υποκειμενική και επηρεάζει ή θολώνεται από το συναίσθημα.

Τελικά, θα την πάρετε την μπουγάτσα;;;

Η αλήθεια μέσω της λογικής και του συναισθήματος γίνεται ψέμα. (Πλάτων 28-10-2008)

Διαβάζοντας τις δύο παραπάνω σκηνές, μας γεννάται το ερώτημα, ποιος από όλους είχε δίκιο; Ποιος από όλους γνώριζε την αλήθεια; Ο κυρ Παναγιώτης που δεν κατάλαβε ότι το ‘θέλω’ του ήταν πιο ισχυρό από το ‘μπορώ’ του; Ο κύριος του αυτοκινήτου που δεν κατάλαβε ότι το ‘μπορώ’ του ήταν πιο πλούσιο από το ‘θέλω’ του; Η μαμά του Γιαννάκη που δεν κατάλαβε ότι το ‘θέλω’ της ήταν πιο ισχυρό απ’ το συναίσθημα της; Ή η μαμά του Γιωργάκη που δεν κατάλαβε ότι το συναίσθημα της υπέκυψε στο ‘θέλω’ του παιδιού της; Κανείς από τους τέσσερις δεν έλεγε την αλήθεια, διότι άλλων η λογική και άλλων το συναίσθημα μετάλλαξαν την αλήθεια σε ψέμα. Παρόλα αυτά και οι τέσσερις έκαναν αυτό που τελικά ήθελαν. Οι δύο άνδρες έφαγαν την μπουγάτσα, η μαμά του Γιαννάκη δεν του έκανε το χατίρι, και για να μην στεναχωρηθεί η μαμά του Γιωργάκη έκανε το χατίρι στο παιδί της. Εάν αφήνεις τη λογική σου να επηρεάσει το συναίσθημα ή το συναίσθημα τη λογική σου, τότε δεν καταλαβαίνεις ή δε θέλεις να καταλάβεις την αλήθεια.

Και τις τέσσερις παραπάνω λογικές αν τις αναλύαμε με χρώμα σίγουρα θα ήταν διαφορετικό της κάθε μίας. Η κάθε εγκεφαλική λογική έχει και διαφορετικό χρώμα και μάλιστα το χρώμα που αρέσει στον εγκέφαλο. Γι’ αυτό και ο εγκέφαλος μέσω της λογικής έχει μάθει να βλέπει το χρώμα στο φως και όχι το φως, μη μπορώντας έτσι να παράγει λευκή λογική.

Η λευκή λογική δεν έχει συναίσθημα. (Αριστοτέλης 18-6-2009)

Ο άνθρωπος παράγει λογική μέσω της επεξεργασίας των εγκεφαλικών ερεθισμάτων από τη σκέψη. Η λογική επηρεάζει το συναίσθημα και αντιστρόφως και ο παραλογισμός του σεναρίου της ζωής του ανθρώπου συνεχίζεται. Όσο καλός ηθοποιός κι αν είναι ο άνθρωπος, όταν το σενάριο διαμορφώνεται και αλλάζει καθημερινά, δεν μπορεί να ποιήσει ήθος. Έχει συνηθίσει να ζει στα χρώματα παρότι για να τα βλέπει χρειάζεται φως. Έτσι αλλάζει όπως τα χρώματα και δεν μπορεί να εναρμονιστεί με αυτό που του δίδει την ικανότητα να τα βλέπει. Η φύση που είναι εναρμονισμένη με το φως παράγει όλα τα χρώματα και δεν την ενδιαφέρει να τα δει. Γι’ αυτό υπάγεται στην ενέργεια του Φωτός, τη Νόηση. Ο άνθρωπος όταν εναρμονιστεί με την Νόηση της φύσης τότε υπάγεται στην ενέργεια του Φωτός, η οποία δεν έχει συναίσθημα και η λογική της είναι λευκή, χωρίς χρωματικούς λεκέδες. Γι’ αυτό η λευκή λογική του ανθρώπου είναι αυτή που προέρχεται από τον νου και φέρει μέσα της το Φως.

Πηγή

Συνέντευξεις Νίκου Λυγερού περί AOZ, Ελληνισμού και Οικονομικής κρίσης

Τέσσερις συνεντεύξεις και μια εισήγηση του Νίκου Λυγερού περί της Ελληνικής AOZ [Ελλάδα, Τουρκία, Κύπρος, Αίγυπτος, Ισραήλ]. Μια εφικτή λύση στην αντιμετώπιση του χρέους.

Συνέντευξη Ν.Λυγερού "Η ώρα των βετεράνων" 14/1/12 περί ΑΟΖ.
Ελλάδα - Αίγυπτος - Τουρκία - Κύπρος.

Συνέντευξη Ν.Λυγερού "Πρωινό με θέα" TV-100 19/1/12 περί ΑΟΖ.

Συνέντευξη Ν.Λυγερού "Άκου, Ρώτα, Μάθε" Λ.Κεσίδου 19/1/12 περί στρατηγικής και Ελλάδας.

Συνέντευξη του Νίκου Λυγερού, στην εκπομπή "Casus Belli" με τη Δήμητρα Αλεξάκη. Κανάλι 10, Τρίτη 24 Ιανουαρίου 2012.

Συζήτηση για: Ελλαδα - Οικονομικη Κριση - Ελληνισμος - Γενοκτονιες - ΑΟΖ.

Εισήγηση του Νίκου Λυγερούμε θέμα: "H ΑΟΖ ως οικονομική λύση"Πνευματικό Κέντρο Γιαννιτσών, Τετάρτη 18 Ιανουαρίου 2012.

 Πηγή

Η γέννηση του καταναλωτισμού και η συμβολή του Φρόιντ και της Ψυχανάλυσης στη Χειραγώγηση του Ανθρώπου

Σύμφωνα με τον Φρόιντ, σεξουαλικά και επιθετικά ένστικτα καθορίζουν την ανθρώπινη φύση ενώ στο μυαλό των ανθρώπων υπάρχουν ανεξέλεγκτες δυνάμεις που μπορούν να οδηγήσουν άτομα και κοινωνίες στο απόλυτο χάος. Αναπτύχθηκαν έτσι θεωρίες για τον έλεγχο του επικίνδυνου όχλου στο πλαίσιο της «δημοκρατίας της μάζας». Βασικός πρωταγωνιστής στη χειραγώγηση της μάζας και στον έλεγχο του ανθρώπινου νου με χρήση των θεωριών του Φρόιντ, υπήρξε ο Έντουαρντ Μπερνέζ, ανιψιός του Φρόιντ. Ο Μπερνέζ, δίδαξε πρώτος πώς η σύνδεση των προϊόντων μαζικής παραγωγής με ασυνείδητες επιθυμίες, πείθει τον κόσμο να αγοράζει πράγματα που δεν χρειάζεται. Προέκυψε έτσι μια νέα πολιτική ιδέα για τον έλεγχο της μάζας η οποία υποστήριζε ότι όταν ικανοποιούνται οι ασυνείδητες επιθυμίες του κόσμου, τότε αυτός γίνεται «ευτυχισμένος» και πειθήνιος. Τότε ακριβώς ξεκίνησε η εποχή του καταναλωτισμού η οποία κυριαρχεί έως σήμερα στον δυτικό κυρίως κόσμο, επηρεάζοντας σταθερά τους φόβους και τις επιθυμίες του.

Ο αιώνας του ατομικισμού – Μηχανές ευτυχίας

Μέσω του Μπερνέζ που εξέδωσε τα έργα του Φρόιντ στην Αμερική, η κοινωνία αποδέχτηκε τις απόψεις του περί επικίνδυνων ενστίκτων των ανθρώπων. Η φρίκη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου επαλήθευσε τα συμπεράσματα του Φρόιντ σχετικά με τις σκοτεινές ορμές του ανθρώπου οι οποίες απελευθερώθηκαν και οι κυβερνήσεις δεν ήξεραν πώς να τις σταματήσουν. Αυτό ακριβώς ήταν που φοβόταν και η αμερικανική εξουσία στις αρχές του 20ου αιώνα κι άρχισε να επιδιώκει τον έλεγχο της, ανά πάσα στιγμή, επικίνδυνης μάζας. Εκείνη την εποχή ο Μπερνέζ εργάζονταν για την παρουσίαση των στρατιωτικών ενεργειών στον Τύπο και μεγαλούργησε, προωθώντας τον Γουίλσον ως ήρωα που πολεμούσε για τη δημοκρατία κι όχι για την αμερικανική αυτοκρατορία Ο Γουίλσον έγινε είδωλο της μάζας σε Αμερική και Ευρώπη και ο Μπερνέζ βλέποντας την ενθουσιώδη υποδοχή του Γουίλσον από το πλήθος, αναρωτήθηκε αν θα μπορούσε να κάνει το ίδιο και σε περίοδο ειρήνης. Καθώς η κοινωνία απέρριπτε την προπαγάνδα μετά τον πόλεμο, ο Μπερνέζ επινόησε ένα πιο ελκυστικό όνομα για την κοινωνική εκδοχή της: «/ημόσιες Σχέσεις». Άρχισε να μελετά επισταμένα τα έργα του θείου του. Σύντομα ανακάλυψε ότι δεν χειραγωγεί η πληροφορία τα πλήθη, άποψη που επικρατούσε έως τότε, αλλά το ασυνείδητο. Ξεκίνησε να πειραματίζεται με το μυαλό της λαϊκής κυρίως τάξης και να μελετά τα συναισθήματά της. Έδειξε το μεγάλο του ταλέντο στη χειραγώγηση των ασυνείδητων επιθυμιών όταν εταιρίες τσιγάρων του ζήτησαν να διερευνήσει τρόπους να αυξήσουν την πελατεία τους και να πείσει και τις γυναίκες να καπνίσουν, θέαμα που έως τότε θεωρούνταν ταμπού. Ο Μπερνέζ διαπίστωσε μετά από έρευνα ότι το τσιγάρο αποτελούσε σύμβολο του φαλλού και της ανδρικής σεξουαλικής εξουσίας ενώ, σ’ ένα βαθύτερο επίπεδο, οι γυναίκες το συνέδεαν με τη χειραφέτηση. Οργάνωσε στη συνέχεια ένα διαφημιστικό δρώμενο στο οποίο συμμετείχαν σουφραζέτες και, πρόβαλλε μηνύματα που συνέδεαν έντεχνα το κάπνισμα με την ανεξαρτησία: ονόμασε τα τσιγάρα «πυρσούς της ελευθερίας» για να έχει άμεση αντίστιξη με την ιδέα της ελευθερίας αλλά και το άγαλμα της ελευθερίας. Ένα ασήμαντο αντικείμενο μετατράπηκε αίφνης σε σύμβολο χειραφέτησης και ελευθερίας κι έκτοτε όλες οι γυναίκες του πλανήτη μπορούσαν να καπνίσουν… Ο Μπερνέζ είχε συνειδητοποιήσει ότι δεν αγοράζεις απλά κάτι αλλά συνδέεσαι συναισθηματικά με αυτό. 

Μετά τον πόλεμο, οι εταιρίες μαζικής παραγωγής αντιμετώπισαν το φόβο του πλεονάσματος κι ήταν αναγκαίο να πείσουν τον κόσμο πως έπρεπε να αγοράσει αυτά τα προϊόντα, έπρεπε ο κόσμος να εκπαιδευτεί ώστε να επιθυμεί νέα πράγματα προτού καν χαλάσουν τα παλιά. Έπρεπε με λίγα λόγια να δημιουργηθεί μια νέα νοοτροπία: οι επιθυμίες όφειλαν να ξεπερνούν τις ανάγκες, σημασία είχε να αγοράζει η μάζα προϊόντα που δεν χρειάζεται αλλά που επιθυμεί. Ο Μπερνέζ ανέπτυξε διάφορες τεχνικές ώθησης προς τη μαζική κατανάλωση τη δεκαετία του 1920 οι οποίες εφαρμόζονται έως σήμερα. Συνέδεσε τα προϊόντα με αστέρες του κινηματογράφου, έπεισε τις αυτοβιομηχανίες να προωθήσουν τα αυτοκίνητά τους ως σύμβολα αρρενωπότητας, ξεκίνησε το “product placement” στις ταινίες, … Το κύμα καταναλωτισμού που ακολούθησε οδήγησε με τη σειρά του στην έκρηξη του χρηματιστηρίου καθώς και εδώ ενεπλάκη ο Μπερνέζ: δημιούργησε και στήριξε την αντίληψη ότι και η εργατική τάξη μπορούσε να αγοράσει μετοχές δανειζόμενη από τις τράπεζες τις οποίες ο ίδιος εκπροσωπούσε.

Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, δημιουργήθηκε μια νέα ελίτ που στόχο είχε να ελέγξει τις σκοτεινές δυνάμεις των ανθρώπων που παραμόνευαν κάτω από την επιφάνεια της σύγχρονης κοινωνίας. Οι πρώτοι Φροϊδιστές, θεωρούσαν πως μέσω της ψυχανάλυσης μπορούμε να γνωρίσουμε το ασυνείδητο κι έτσι να βοηθηθεί η δημοκρατία. Ο Μπερνέζ, προέκτεινε αυτή την άποψη, ειδικά μετά και την πτώση του Τρίτου Ράιχ, υποστηρίζοντας ότι ο πιο ασφαλής τρόπος για να προστατευτεί η δημοκρατία είναι να αποσπάται η προσοχή της μάζας από επικίνδυνες πολιτικές ιδέες και έντεχνα να κατευθύνεται μόνο προς την κατανάλωση.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση προώθησης της εταιρίας Betty Cracker που είχε αναλάβει ο Έρνεστ Ντίκερ, ψυχαναλυτής και οπαδός του Μπερνέζ. Η εταιρία ήθελε να αυξήσει τις πωλήσεις του έτοιμου κέικ που παρήγαγε και ο Ντίκτερ μετά από έρευνα διαπίστωσε ότι το έτοιμο κέικ δεν πωλούσε γιατί οι νοικοκυρές ένιωθαν ενοχές για την ευκολία και την άνεση που τους προσέφερε το προϊόν. Κατάλαβε ότι το εμπόδιο ήταν οι ενοχές της νοικοκυράς κι ότι αυτές μπορούσαν να ξεπεραστούν εάν οι γυναίκες είχαν την αίσθηση της συμμετοχής. Κι αυτό έγινε απλά με το να προσθέσουν ένα αυγό! Η εταιρία πρόσθεσε στις οδηγίες της την προσθήκη του αυγού, ασυνείδητα οι νοικοκυρές πίστεψαν ότι συμμετέχουν και οι πωλήσεις εκτοξεύτηκαν… 

Ο Πρόεδος Χούβερ ήταν ο πρώτος που πείστηκε ότι ο καταναλωτισμός ήταν η κινητήρια δύναμη στις ΗΠΑ και ζήτησε από τους δημοσιοσχετίστες να μετατρέψουν τον κόσμο σε διαρκώς κινούμενες μηχανές ευτυχίας. Η ικανοποίηση του εγώ ήταν το μυστικό της «δημοκρατίας της μάζας» όπως ονομάστηκε. Ο Stuart Ewen, ιστορικός δημοσίων σχέσεων περιγράφει γλαφυρά την κατάσταση: «/ίνονταν έναν φάρμακο για να αισθάνονται οι άνθρωποι καλά και να μην προσπαθούν να αλλάξουν τις συνθήκες που προκαλούν τον πόνο που αισθάνονται. Η δημοκρατία, στη ρίζα της, είχε σα στόχο να αλλάξει τις σχέσεις εξουσίας αλλά ο Μπερνέζ πρότεινε τη διατήρηση αυτών των σχέσεων ακόμη και σε σημείο διαχείρισης της ψυχολογίας του κοινού».

Μετά το κραχ, οι εταιρίες θεωρούνταν υπεύθυνες για την κατάρρευση της αγοράς και την ύφεση. Ο νέος πρόεδρος χρησιμοποίησε τη δύναμη του κράτους για να ελέγξει την ελεύθερη αγορά, το New Deal, χτυπώντας τα συμφέροντα των εταιριών. Οι επιχειρήσεις τότε συνασπίστηκαν και οργάνωσαν ιδεολογικό πόλεμο κατά του New Deal εφαρμόζονταν ευρέως τις τεχνικές του Μπερνέζ. Συνέδεσαν την έννοια της δημοκρατίας με την έννοια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και ξεκίνησαν εκστρατείες που παρουσίαζαν τη συναισθηματική σχέση των πολιτών με την ιδιωτική επιχείρηση και την ιδέα ότι οι ήταν οι επιχειρήσεις κι όχι οι πολιτικοί που δημιούργησαν τη σύγχρονη Αμερική. Η κόρη του Μπερνέζ, Αν Μπερνέζ αναφέρει σχετικά: «Ο πατέρας μου χειραγώγησε τον κόσμο κάνοντας τον να πιστεύει ότι δεν θα είχε πραγματική δημοκρατία χωρίς καπιταλισμό και ελεύθερη αγορά […] Υπαινίσσονταν ότι δημοκρατία και καπιταλισμός ήταν ενωμένα. Ήταν όμως μια μορφή δημοκρατίας που αντιμετώπιζε τους ανθρώπους ως παθητικούς καταναλωτές κι όχι ως ενεργούς πολίτες». Κι ο Ewen συμπληρώνει: «/εν προστάζει πλέον ο λαός αλλά οι επιθυμίες του. Ο λαός δε συμμετέχει στη λήψη των αποφάσεων κι έτσι η δημοκρατία περιορίζεται από την ενεργό συμμετοχή στην παθητική κατανάλωση που κατευθύνεται από ένστικτα και ασυνείδητες επιθυμίες. Κι όποιος έχει πρόσβαση σε αυτές τις επιθυμίες, θα κάνει το λαό ό,τι θέλει».

Κατασκευή της συναίνεσης

Η ιστορία ξεκινά εν μέσω των μαχών του /ευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου όπου προσλαμβάνονται ψυχολόγοι στο στρατό. Ο Καθηγητής Martin Behgmann, ψυχαναλυτής του Αμερικανικού Στρατού την περίοδο 1943-45 αναφέρει: «Οι ψυχαναλυτές χρησιμοποίησαν τεχνικές αναδρομής του Φρόιντ. Πίστευαν ότι εάν ελέγξουν το ασυνείδητο των πολιτών, θα βοηθήσουν προς τη δημιουργία ενός πιο δημοκρατικού πολίτη καθώς η δημοκρατία από μόνη της είχε αποτύχει». Η κόρη του Φρόιντ, Άννα, τέθηκε επικεφαλής αυτού του κινήματος. Θεωρούσε ότι οι άνθρωποι μπορούν να διδαχθούν να ελέγχουν τις εσωτερικές τους ορμές κι ανέπτυξε τη θεωρία ελέγχου των παρορμήσεων που προωθούσε τη συμμόρφωση με τους κανόνες της κοινωνίας. Το 1946, και μετά τη συνειδητοποίηση ότι οι ψυχικές ασθένειες αποτελούσαν εθνικό πρόβλημα στην Αμερική, ο Πρόεδρος Τρούμαν υπογράφει το νομοσχέδιο Εθνικής Ψυχικής Υγείας που προέκυψε μετά τα συμπεράσματα των ψυχαναλυτών του στρατού. Επινοήθηκαν στη συνέχεια τεχνικές από ψυχαναλυτές για να εισχωρήσουν στο μυαλό και στον μυστικό εαυτό των καταναλωτών. Προϊόντα συνδέθηκαν με επιθυμίες και το μάρκετινγκ εταιριών βασίστηκε σε ψυχολογικές έρευνες. Η Άννα Φρόιντ υποστήριζε ότι το περιβάλλον ενισχύει την προσωπικότητα και πως τα προϊόντα ικανοποιούν επιθυμίες και δίνουν μια κοινή ταυτότητα. /όθηκε από την κυβέρνηση βάρος στην προώθηση μιας στρατηγικής για τη δημιουργία μιας σταθερής κοινωνίας. Ο επικεφαλής ψυχαναλυτής αυτής της στρατηγικής αναφέρει: «το άτομο καθησυχάζει τις ανησυχίες του ξοδεύοντας. Αν ταυτιστεί με το προϊόν μπορεί να αυτό να αποκτήσει θεραπευτική αξία». Αναδύθηκε τότε μια νέα ελίτ που λάμβανε ως δεδομένο ότι για να λειτουργήσει μια δημοκρατία ελεύθερης αγοράς έπρεπε να χρησιμοποιηθούν ψυχολογικές μέθοδοι για να ελεγχθεί ο παραλογισμός της μάζας. Η Ανν Μπερνέζ ανέφερε: «Ο πατέρας μου πίστευε ότι οι μάζες είναι χειραγωγίσιμες, είναι εύπλαστε κι ότι μπορείς να αγγίξεις τις επιθυμίες και τους φόβους τους και να τους χρησιμοποιήσεις προς όφελός σου. Γι’ αυτό χρειάζεται καθοδήγηση από ψηλά». Ο ίδιος ο Μπερνέζ δήλωνε στο βιβλίο του με τον εύγλωττο τίτλο Προπαγάνδα: "Ο έξυπνος και συνειδητός χειρισμός της οργανωμένης γνώμης των μαζών είναι σημαντικό στοιχείο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Αυτός που είναι σε θέση να καθοδηγεί αυτό τον αθέατο μηχανισμό της κοινωνίας συνιστά μια αόρατη κυβέρνηση, που αποτελεί την πραγματική δύναμη που κυβερνά ολόκληρη τη χώρα"- (Edward Bernays, Propaganda, 1928).

Οι τεχνικές ωστόσο του Μπερνέζ, δέχτηκαν επικρίσεις από διανοούμενους και φιλοσόφους. Ο θεατρικός συγγραφέας Μίλλερ δήλωνε: «πρέπει να αποφύγουμε τη λοβοτομημένη ευτυχία. Οι ψυχαναλυτές προσπαθούν να ελέγξουν τον άνθρωπο παρά να τον απελευθερώσουν, προσπαθούν να τον περιορίσουν», ενώ ο Μαρκούζε, ο Γερμανός φιλόσοφος ανέφερε πως «με αυτή την παιδαριώδη χρήση της ψυχανάλυσης, παράγονται πανομοιότυπα προϊόντα που δεν κρατούν πολύ κι αυτή η αφθονία οδηγεί αναπόφευκτα σ’ ένα είδος σχιζοφρενικής ύπαρξης που γεμίζει την κοινωνία με επιθετικότητα και καταστροφικές τάσεις ακριβώς λόγω της άδειας ευημερίας που τελικά αποκαλύπτεται».

Πηγή: Δήμητρα Μήτκα, Περιοδικό: Άβατο

Νίκος Λυγερός: Νοητικό μοντέλο τού αλτρουισμού

Γεγονός: Η ενσυναίσθηση είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της ακραίας νοημοσύνης.

Θέση: Η νοημοσύνη είναι σφαιρική, ενιαία και πρωτεϊκή.

Συμπέρασμα: Η νοημοσύνη παρατηρούμενη σε τοπικό επίπεδο φαίνεται πολλαπλή.

Φαινόμενο Χαμαιλέων: Η πρωτεϊκή όψη της νοημοσύνης, προπάντων όταν εκείνη είναι εφοδιασμένη με μία πολύπλοκη δομή σκέψης, της επιτρέπει να δημιουργεί νοητικά μοντέλα που προσποιούνται την πραγματικότητα άλλων. Με τον τρόπο αυτόν, το ον προσεγγίζει τόσο τη φύση τού άλλου, που αυτός είναι πεπεισμένος πως βρίσκεται απέναντι από ένα όμοιο πρόσωπο. Ενώ η συνθήκη θα ήταν ταυτόσημη με ένα άλλο πρόσωπο που θα ήταν διαφορετικό από το πρώτο.

Φαινόμενο Πυγμαλίων: Φαινόμενο κατά το οποίο η πρόβλεψη ενός γεγονότος για ένα πρόσωπο που εμπλέκεται στη συνθήκη, έχει ως επίπτωση την πραγματοποίηση της πρόβλεψης. 

Άλλη διατύπωση (A. Rosenthal et Jacobson): Η πρόβλεψη που γίνεται από ένα άτομο Α πάνω σε ένα άτομο Β καταλήγει με την πραγματοποίηση αυτού που υπάρχει μόνο μέσα στη διάνοια του Α, ή – με μία έξυπνη διαδικασία και απρόβλεπτη ενίοτε – με μία μετατροπή της πραγματικής συμπεριφοράς του Β υπό την πίεση των προσδοκιών του Α.

Θεώρημα: Σε μία προμηθεϊκή νοημοσύνη ο συνδυασμός τού φαινομένου Χαμαιλέων και του φαινομένου Πυγμαλίων αναπτύσσει τον αλτρουισμό.

Απόδειξη: Η προμηθεϊκή νοημοσύνη είναι η νοητική πραγματοποίηση ενός τολμηρού ουμανισμού που εργάζεται για το καλό της ανθρωπότητας. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η σκέψη είναι ένα μέσο που μεταμορφώνει τον κόσμο εν αντιθέσει τής εντροπίας. Έτσι η συνειδητοποίηση της ανωτερότητας της ομάδας επί του συνόλου, η γνωστική ικανότητα διά του φαινομένου Χαμαιλέων να αντιλαμβάνεται την εγγενή φύση του άλλου και της αποτελεσματικής βούλησης διά του φαινομένου Πυγμαλίων που διακρίνει στον άλλον ένα συστατικό τής ανθρωπότητας, αναπτύσσει διά μίας αμετάκλητης διαδικασίας την αναγκαιότητα να βοηθά τον άλλον, όπερ σημαίνει την αρχή του αλτρουισμού, όπερ έδει δείξαι. 

Πόρισμα (Céline): Σε επιλεγμένα υποκείμενα, περισσότερος αλτρουισμός από εγωισμό.

Πόρισμα (Schopenhauer): Οικουμενική συμπόνια είναι η μόνη εγγύηση ηθικής.

Πηγή: www.lygeros.org - Νίκος Λυγερός

Θάλασσα ...

Μονο καμια φορα ενα τραγουδι μακρινο τη νυχτα....

η μια ακαθοριστη μυρωδια ξυπναει τα αλλοτινα ....

ποιος θα σε σωσει τοτε ...

Μια τρυφερη μουσικη ακουγεται απο καπου ...

τα φωτα αναβουν ...

και γω κλαιω καθε που ακουω τη λεξη αυριο ...

και καμια φορα οι κουρτινες ανεμιζουν,  

κανοντας σινιαλο σε καποιον μακρια ...

σ'αυτον που δε θα μαθουμε 

ποτε τι θελει ...

οι τυψεις απο μια βρωμικη αμαρτια ...

φτιαχνουν τη νυχτα εναν πονο παναγνο...

Ωσπου σιγα σιγα ο κινδυνος 

γινεται πολυ οικειος για να σε προφυλαξει 

απο τον εαυτο σου ... 

οπως αυτη η αχρηστεμενη σιδηροδρομικη γραμμη... 

που διασχιζει τα παιδικα σου χρονια... 

και χανεται στο απειρο... 

Δε ξερω πως δε ξερω που ... 

δε ξερω ποτε ... ομως 

τα βραδια καποιος κλαει 

πισω απ'την πορτα... 

και η μουσικη ειναι φιλη μας... 

..και συχνα μεσα στον υπνο... 

ακουμε τα βηματα... 

παλιων πνιγμενων... 

η περνουν μες τον καθρεφτη προσωπα 

ωσπου τα ειδαμε καποτε 

σ'ενα δρομο η ενα παραθυρο 

και ξαναρχονται επιμονα ... 

Σαν ενα αρωμα απ'τη νιοτη μας... 

το μελλον ειναι αγνωστο... 

το παρελθον ενα αινιγμα... 

η στιγμη... 

βιαστικη... 

κι ανεξηγητη... 

οι ταξιδιωτες χαθηκαν  

στο βαθος 

Αλλους του ς κρατησε 

για παντα... το φεγγαρι... 

Οι καγγελοπορτες το βραδυ 

ανοιγουνε μ'ενα λυγμο... 

Οι ταχυδρομοι ξεχασαν το 

δρομο ... 

Και η εξηγηση θα ερθει ... 

καποτε ... 

Οταν δεν θα χρειαζεται πια  

καμια εξηγηση ... 

Πως περπατας επι των κυματων 

ρωτησα... 

Εχασα το δρομο... μου λεει 

Κι αν ερθει καποτε η στιγμη 

να χωριστουμε ... 

αγαπη μου... 

...Μη χασεις το θαρρος σου... 

Η πιο μεγαλυ αρετη του ανθρωπου... 

ειναι να εχει καρδια... 

Μα η πιο μεγαλη ακομα...ειναι οταν 

χρειαζεται να παραμερισει 

την καρδια του ... 

Α! Ναι...ξεχασα να σου πω... 

πως τα σταχυα ειναι χρυσα και 

απεραντα... 

γιατι Σ'αγαπω... 

Δωρεαν στεγη... 

Αυτοι που δεν εχουν που να πανε... 

και... 

τους αρκει μια φιλικη λεξη για να 

κοιμηθουν στον ουρανο ... 

Αποψε ειμαι ερωτευμενος 

με μια πολη..! 

Ασημη πολη... 

φωταγωγημενη, 

ξαφνικα... 

..απο χιλιαδες ονειρα.. 

Πολη Τριανταφυλλο... 

Πολη Χελιδονι... 

Σε συλλογιζομαι... 

και ειναι σαμπως 

ν'ανοιγω την πορτα του σπιτιου μου... 

Σ'αγαπω... 

και ειναι σαν ν'ακουμπαει στην 

καρδια μου... 

..ολου του κοσμου η καρδια... 

Το σουρουπο ο ηλιος 

ακουμπαει λιγα ροδα στους  

καπνοδοχους ... 

Φυλλα του Φθινοπωρου 

κιτρινα... 

τα παιρνει ο ανεμος...Ω μη ρωτας 

που πανε ... 

Τα βραδια πλανιεμαι στους δρομους 

ανακαλυπτοντας ωραιες θλιψεις 

γι'άυριο ... 

Και η Ποιηση ειναι η νοσταλγια μας... 

για κατι ακαθοριστο... 

που ζησαμε καποτε 

Μες στ'Ονειρο... 

Ω μη ρωτας που παμε ... 

...Στιχοι του Τασου Λειβαδιτη

O Αιώνας του Εαυτού - Nτοκυμαντέρ του BBC

Ένα μοναδικό ντοκυμαντέρ του BBC (με Ελληνικούς υπότιτλους) που εξηγεί την πρόσφατη οικονομική κρίση (ΗΠΑ-1929) και τη σημερινή κατάσταση στο κόσμο. Πώς οι θεωρίες του Σίγκμουντ Φρόιντ χρησιμοποιήθηκαν για τον έλεγχο των λαών, τα δάνεια και την κατανάλωση. Ένα συγκλονιστικό ντοκυμαντέρ θα σας προβληματίσει, θα σας αποκαλύψει πολλά, πως μας έχουν κοροιδέψει ουκ ολίγες φορές, για τις διαφημίσεις για την (υποτιθέμενη και καλά σκηνοθετημένη) οικονομική κρίση του 2009, θα θυμώσετε, θα απογοητευτείτε!

Μέρος Πρώτο – Οι Μηχανές της Ευτυχίας: Η ιστορία για την σχέση μεταξύ του Φρόιντ και του Αμερικάνου ανιψιού του Έντουαρντ Μπέρκινς ο οποίος είναι ο άνθρωπος που ανακάλυψε το επάγγελμα των δημοσίων σχέσεων την δεκαετία του 1920 και ήταν ο πρώτος που υιοθέτησε τις ιδέες του Φρόιντ για την χειραγώγηση των μαζών. Έδειξε στις Αμερικάνικες εταιρίες πως να πείσουν τους ανθρώπους να θέλουν αντικείμενα που δεν χρειάζονται. Ήταν ο αρχιτέκτονας της σύγχρονης τεχνικής της μαζικής καταναλωτικής πειθούς και ένας από τους κύριους υπεύθυνους για την κυρίαρχη δομή του σημερινού κόσμου που βασίζεται σε ένα καταναλωτικό εγωιστικό εαυτό…

Μέρος Δεύτερο – Η Εφαρμοσμένη Μηχανική της Συγκατάθεσης: Σε αυτό το επεισόδιο πως αυτοί που ήρθαν στην εξουσία μετά τον πόλεμο χρησιμοποίησαν τις ιδέες του Φρόιντ για το ασυνείδητο μυαλό, ώστε να ελέγξουν τις μάζες. Πολιτικοί και σχεδιαστές πίστεψαν τις ιδέες του Φρόιντ ότι βαθιά μέσα τους όλα τα ανθρώπινα όντα ήταν επικίνδυνα χωρίς λογική, γεμάτα επιθυμίες και φόβους. Ήταν πεπεισμένοι ότι αυτό ήταν που οδήγησε στην βαρβαρότητα της ναζιστικής Γερμανίας και ήθελαν να βρουν τρόπους να ελέγξουν αυτόν τον κρυφό εχθρό μέσα στο ανθρώπινο μυαλό. Η κόρη του Φρόιντ, Άννα, μαζί με τον ανιψιό του Έντουαρντ Μπέρκινς παρείχαν την κεντρική φιλοσοφία. Οι ΗΠΑ και η CIA έκαναν πράξη τις ιδέες τους αναπτύσσοντας τεχνικές χειραγώγησης και ελέγχου των μυαλών των αμερικάνων πολιτών. Αυτός ήταν ο μόνος τρόπος, πίστευαν, που θα μπορούσε να εφαρμόσει την δημοκρατία και μια σταθερή κοινωνία καταπιέζοντας την βαρβαρότητα που κρυβόταν κάτω από την επιφάνεια.

Μέρος Τρίτο – Υπάρχει ένας αστυνομικός μέσα στο κεφάλι μας: Πρέπει να καταστραφεί: Την δεκαετία του ’60 ένα ριζοσπαστικό γκρουπ ψυχοθεραπευτών αμφισβήτησε των επιρροή που είχαν οι ιδέες του Φρόιντ στην Αμερική. Αυτοί, ήταν εμπνευσμένοι από τις ιδέες του Γουίλιαμ Ράιχ, ενός μαθητή του Φρόιντ, που στράφηκε εναντίον του και ο οποίος ήταν μισητός από την οικογένεια του Φρόιντ . Ο Ράιχ πίστευε ότι ο εσωτερικός εαυτός δεν έπρεπε να καταπιεστεί και να ελεγχθεί αλλά αντίθετα να ενθαρρύνετε να εκφραστεί. Μέσα από όλο αυτό δημιουργήθηκε ένα νέο πολιτικό ρεύμα που υποστήριζε την δημιουργία ενός νέου ανθρώπινου όντος ελεύθερου από την ψυχολογική καταπίεση η οποία είχε εφαρμοστεί στο ανθρώπινο μυαλό από τις εταιρίες και τους πολιτικούς. Σε αυτό το επεισόδιο θα δούμε πως αυτό το κίνημα αναπτύχθηκε δραστικά και πως σύντομα οι εταιρίες συνειδητοποίησαν ότι τελικά αυτή ήταν μία από τις μεγαλύτερες τους ευκαιρίες, ενθαρρύνοντας τον κόσμο να νοιώσει ότι είναι μοναδικές προσωπικότητες και παράλληλα πουλώντας τους τρόπους για να εκφράσουν αυτή την μοναδικότητα στρεφόμενοι πάλι σε Φροϋδικούς αναλυτές ώστε να αναγνωρίσουν τις βαθιές επιθυμίες του «νέου» εαυτού.

Μέρος Τέταρτο – Οχτώ άνθρωποι πίνουν λίγο κρασί στο Κέτερινγκ: Σε αυτό το επεισόδιο, πως οι «αριστεροί» πολιτικοί  τόσο στην Βρετανία όσο και στην Αμερική στράφηκαν στις τεχνικές που ανέπτυξαν οι εταιρίες για την ικανοποίηση του εσωτερικού εαυτού και τις επιθυμίες του.  Τόσο οι «Εργατικοί» του Τονι Μπλερ όσο και οι «Δημοκρατικοί» του Μπιλ Κλιντον χρησιμοποίησαν τα ίδια φοκους γκρουπ που ανακαλύφτηκαν από τους ψυχαναλυτές για την ανάληψη εξουσίας. Ξεκίνησαν να προσκολλούν τις πολιτικές στις βαθιές επιθυμίες και συναισθήματα των ανθρώπων με τον τρόπο που ο καπιταλισμός είχε μάθει να τους προσκολλά τα προϊόντα. Μέσα από αυτή τη διαδικασία μία νέα κουλτούρα μάρκετινγκ και πολιτικής αναδύθηκε η οποία επέτρεπε στους πολιτικούς να πιστεύουν ότι δημιουργούν μία νέα και βελτιωμένη μορφή της δημοκρατίας.

Πηγή: http://www.freeandreal.org/mmedia/tv/moviecase/the-century-of-the-self/

Ελευθερία της Συνείδησης

1. Συν-είδηση μπορούμε να ονομάσουμε τη δυνατότητα του ανθρώπου να συγκεντρώνει ειδήσεις (για τη φύση, την κοινωνία, τον εαυτό του), να συγκινείται από αυτές, να τις επεξεργάζεται, να αποφασίζει τις κινήσεις του, να επιλέγει τη μέθοδο και τα μέσα της δράσης του, να κρίνει και να αξιολογεί όσα συμβαίνουν, να χαίρεται ή να θλίβεται, να οραματίζεται κάτι καλύτερο για το μέλλον.

Γραμμικά μπορούμε τη δραστηριότητα της συνείδησης να την παρουσιάσουμε με το  διάγραμμα στην παρακάτω εικόνα. Πώς διαμορφώνεται η Συνείδηση και πώς διαμορφώνει κριτήρια (για την αλήθεια, την ομορφιά, την ηθική, τα­η μεταφυσική) και τρόπους δράσης είναι ερωτήματα που χρειάζονται χωριστή ανάλυση, για να δούμε σε ποιο βαθμό μπορούμε να απαντήσουμε σ’ αυτά. Σήμερα επιχειρούμε προσέγγιση σ’ ένα ερώτημα προηγούμενο ως προς αυτά: πώς κινείται η Συν-είδηση δημιουργικά προς όλες τις κατευθύνσεις της δραστηριότητας: ελεύθερα ή κατ’ επιταγήν, κατ’ ανάγκη;

Θρησκεία και Εγκέφαλος

Ένα κυριακάτικο πρωινό του Μαρτίου, πριν από 19 χρόνια, καθώς ο δρ. James Austin περίμενε το τραίνο για το Λονδίνο, αποσπάστηκε για λίγο από τα φορτηγά που περνούσαν τον Τάμεση. Ο νευρολόγος -ξοδεύοντας την έκτακτη άδεια του στην Αγγλία- δεν πρόσεξε τίποτα το παράξενο: ο βρώμικος υπόγειος σταθμός, κάποια σκοτεινά και ακάθαρτα κτήρια, ένας χλωμός και γκρίζος ουρανός. Σκέφτηκε, αφηρημένος, για το αναχωρητήριο των Ζεν Βουδιστών που επρόκειτο να επισκεφτεί. Και τότε ο Austin ένοιωσε λυπημένος, μια αίσθηση φώτισης, διαφορετική απ' οτιδήποτε είχε νοιώσει μέχρι τότε. Η αίσθηση της ιδιαίτερης ύπαρξης, του διαχωρισμού από τον φυσικό κόσμο γύρω του, εξατμίστηκε σαν πρωινή ομίχλη στο πρώτο φως της ημέρας. Είδε τα πράγματα "όπως πραγματικά είναι", όπως θυμήθηκε. Η αίσθηση του "εγώ, εμένα, δικό μου" εξαφανίστηκε. "Ο χρόνος δεν ήταν το παρόν", λέει αργότερα. "Είχα μια αίσθηση αιωνιότητας. Παλιές μου λαχτάρες και απέχθειες, ο φόβος του θανάτου και η τάση του εγωκεντρισμού χάθηκαν. Είχα την ευλογία της κατανόησης της έσχατης φύσης των πραγμάτων".

Μυστικιστική εμπειρία λέγεται μια πνευματική στιγμή, ή μια στιγμή θρησκευτικής κατάνυξης, αν προτιμάτε -αλλά ο Austin πιστεύει κάτι άλλο. Αντί να ερμηνεύσει αυτή τη στιγμή ευλογίας σαν απόδειξη για μια πραγματικότητα πέρα από την αντίληψη των αισθήσεων, και βέβαια όχι σαν απόδειξη της θεότητας, ο Austin μίλησε για την "απόδειξη της ύπαρξης του εγκεφάλου"! Δεν είναι ανόητος. Σαν νευρολόγος, αποδέχτηκε όλα όσα είδε, άκουσε, ένοιωσε και φαντάστηκε πως διοχετεύτηκαν μέσω του εγκεφάλου ή δημιουργήθηκαν απ' αυτόν. Η στιγμή του Austin στον υπόγειο, όμως, τον ενέπνευσε να εξετάσει τις νευρολογικές ρίζες της πνευματικής και μυστικιστικής εμπειρίας.

Για να ερμηνεύσει αυτή τη στιγμή, όπου ο φόβος και ο εγωισμός έχουν διαλυθεί, υπέθεσε πως μερικά εγκεφαλικά κυκλώματα διακόπηκαν. Ποια, όμως; Εργαζόμενοι με την αμυγδαλή (του εγκεφάλου, Σ.Τ.Μ.), στην οποία παρακολουθείται το περιβάλλον των συνειρμών και των εγγραφών φόβου, περιμένουμε να υπάρχουν εκεί αποτυπώματα. Στα κυκλώματα των πλευρικών λοβών, οι οποίοι ελέγχουν τον προσανατολισμό μας στο χώρο και σημειώνουν την διάκριση ανάμεσα στον εαυτό μας και τον κόσμο, περιμένουμε να βρούμε χαμηλή δραστηριότητα. Στα κυκλώματα των μετωπικών και κροταφικών λοβών, τα οποία ελέγχουν τον χρόνο και ορίζουν την αυτογνωσία, περιμένουμε μια απεμπλοκή. Όταν συμβαίνει αυτό, κατέληξε τελευταία ο Austin, "τότε πιστεύουμε για τον εαυτό μας πως οι ανώτερες λειτουργίες της ατομικότητας φαίνεται να παραιτούνται συνολικά, να διαλύονται, ή να διαγράφονται από τη συνείδηση". Όταν προσπάθησε να εκλαϊκεύσει τις θεωρίες του, το 1998, σε ένα βιβλίο 844 σελίδων, "Το Ζεν και ο Εγκέφαλος", αυτό δεν δημοσιεύτηκε από κάποια εκκεντρική ομάδα του New Age αλλά από τις εκδόσεις του ΜΙΤ!

Μετά από αυτό, όλο και περισσότεροι επιστήμονες ενστερνίστηκαν την "νευροθεολογία", την μελέτη της νευροβιολογίας της θρησκείας και της πνευματικότητας. Τον τελευταίο χρόνο, η Ένωση Αμερικανών Ψυχολόγων, δημοσιεύοντας το "Varieties of Anomalous Experience", σύρραψαν αινίγματα για εμπειρίες σχεδόν θανάτου με άλλες μυστικιστικές. Σε ένα πρόγραμμα του νέου Κέντρου Μελετών της Επιστήμης και της Θρησκείας του Πανεπιστημίου Columbia εξετάστηκε η αντανάκλαση των πνευματιστικών εμπειριών σε "ασυνήθιστα περιοδικά φαινόμενα στον ανθρώπινο εγκέφαλο". Το Δεκέμβριο, η ειδική Εφημερίδα Μελέτης των Συναισθήσεων, ήταν αφιερωμένη στην αρχή πως οι θρησκευτικές εμπειρίες μπορούν να προέρχονται από "χριστιανικά οράματα" μέχρι "σαμανικές καταστάσεις συνείδησης". Τον Μάιο, το βιβλίο "Religion in Mind", συζητώντας θέματα σαν το πως θρησκευτικές τεχνικές επιδρούν στους μετωπικούς λοβούς του εγκεφάλου και εμπνέουν αισιοδοξία, ακόμη και δημιουργικότητα, κατάφερε να μείνει απούλητο! Και στο "Why God Won't Go Away", που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο, ο δρ. Antrew Newberg από το Πανεπιστήμιο Pennsylvania και ο πρώην συνεργάτης του Eugene d' Aquili, απεικόνισαν δεδομένα με χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή από την χαμηλή δραστηριότητα Θιβετανών Βουδιστών, βυθισμένων σε διαλογισμό και από Φραγκισκανές Καλόγριες σε βαθιά δέηση σαν... παρόμοια, που δείχνουν πώς μπορεί να επιδράσει ένα πλήθος νευρικών διεγέρσεων στους λοβούς και στις έλικες. Στον εξωτερικό φλοιό, όμως, χρησιμοποιούν τα δεδομένα για να καθορίσουν το πώς φαίνεται να είναι τα κυκλώματα πνευματικότητας του εγκεφάλου, και να εξηγήσουν το πώς μια τέτοια θρησκευτική τελετουργία έχει τη δύναμη να επιδρά, τόσο σε αυτούς που πιστεύουν, όσο και σε όσους όχι.

Εξω από το χρόνο και το χώρο

Ένα μεγάλο πάθος διακατέχει όλους αυτούς τους νέους ερευνητές για την αποκάλυψη των νευρολογικών αιτιών των πνευματιστικών και μυστικιστικών εμπειριών -για την ανακάλυψη, με λίγα λόγια, του τι συμβαίνει στους εγκεφάλους μας όταν αισθανόμαστε πως "είμαστε αντιμέτωποι με μια διαφορετική όψη της πραγματικότητας- και, σε μερικές λεπτές αισθήσεις, ανώτερη από την πραγματικότητα της καθημερινής μας εμπειρίας", όπως ο ψυχολόγος David Wulff του Wheaton College της Μασαχουσέτης υποστηρίζει. Στη νευροθεολογία, ψυχολόγοι και νευρολόγοι προσπαθούν να σημειώσουν με ακρίβεια ποιες περιοχές διεγείρονται και ποιες αποδιεγείρονται κατά τη διάρκεια εμπειριών οι οποίες φαίνεται να είναι έξω από το χώρο και το χρόνο. Με αυτόν τον τρόπο, διαφορετικό από τις αρχικές έρευνες που έγιναν στα '50 και τα '60, παρατηρούνται αλλαγές στα εγκεφαλικά κύματα κατά τον διαλογισμό.

Όμως αυτές οι ανακαλύψεις δεν μας διαφώτισαν πάνω στο γιατί μεταβάλλονται τα εγκεφαλικά κύματα, ή σε ποια ιδιαίτερη περιοχή του εγκεφάλου συμβαίνουν αυτές οι αλλαγές. Στη νευρική δραστηριότητα ενός ζωντανού, εργαζόμενου εγκεφάλου δεν υπάρχει επιστροφή. Αντίθετα, οι σύγχρονες έρευνες επιχειρούν να καθορίσουν τα εγκεφαλικά κυκλώματα τα οποία ξεχειλίζουν από δραστηριότητα όταν πιστεύουμε πως αντιμετωπίζουμε το θείο, και όταν νοιώθουμε πως μεταφερόμαστε από μια βαθιά προσευχή, ένα εξυψωτικό τελετουργικό ή μια μυστικιστική μουσική. Αν και το πεδίο είναι εντελώς ανεξερεύνητο, και οι απαντήσεις πολύ αβέβαιες, ένα πράγμα είναι ξεκάθαρο.

Οι πνευματιστικές εμπειρίες είναι τόσο οικείες στους πολιτισμούς, διαμέσου των εποχών και των πίστεων, λέει ο Wulff, ώστε "να υποθέτουμε έναν κοινό πυρήνα που μοιάζει με αντανάκλαση της δομής και των διαδικασιών του ανθρώπινου εγκεφάλου".Υπάρχει μια αίσθηση της ενέργειας συντονισμένης μαζί μου... που εκτείνεται μέχρι το άπειρο διάστημα και επιστρέφει... Υπάρχει ένας οργασμός δυαδικής σκέψης και μια εσωτερική πληρότητα αγάπης. Ένοιωσα μια πλήρη διάλυση των ορίων γύρω μου και μια διασύνδεση με κάποια είδη ενεργειών και μια κατάσταση συνείδησης που διέθετε μια ποιοτική καθαρότητα, διαύγεια και χαρά. Ένοιωσα μια βαθιά και ασύλληπτη αίσθηση επικοινωνίας με τα πάντα, αναγνωρίζοντας πως ποτέ δεν ήμουν πραγματικά ξεκομμένος από το όλο".

Έτσι ο δρ. Michael J. Baime, ένας συνάδελφος του Andrew Newberg, περιέγραψε αυτά που ένοιωσε σε στιγμές ύψιστης υπερβατικότητας, κατά την εξάσκηση Θιβετανικού Βουδιστικού διαλογισμού, στον οποίο ασκείται από το 1969, όταν ήταν 14 ετών. Ο Baime διέθεσε τον εγκέφαλό του στον Newberg, ο οποίος, από την παιδική του ηλικία, αισθανόταν δέος για το μυστήριο της ύπαρξης του Θεού. Στο Πανεπιστήμιο της Pennsylvania, η ειδικότητα του Newberg είναι η ραδιολογία, κι έτσι συνεργάστηκε με τον Eugene d' Aquili στη χρήση τεχνικών απεικόνισης για τον προσδιορισμό των περιοχών του εγκεφάλου που διεγείρονται κατά τη διάρκεια πνευματιστικών εμπειριών. Οι επιστήμονες στρατολόγησαν τον Baime και άλλους επτά Θιβετανούς Βουδιστές, ειδικευμένους όλους στον διαλογισμό.

Απαιτήσεις για την αιωνιότητα και το άπειρο

Σε μια τυπική άσκηση, ο Baime τοποθετημένος στο πάτωμα ενός μικρού σκοτεινού δωματίου, φωτιζόμενου μόνο από μερικά κεριά και αρωματισμένου με γιασεμί. Ένα συρματόσχοινο βρίσκεται στο πλευρό του. Συγκεντρωμένος σε μια νοερή εικόνα, εστιάζοντας ξανά και ξανά, ηρεμώντας τα συναισθήματά του (αναφέρει κατόπιν στους επιστήμονες) μέχρι ν' αναγνωρίσει πως αναδύεται κάτι από τον αληθινό εσωτερικό του εαυτό.

Αγγίζει την "αιωνιότητα και το άπειρο", λέει κατόπιν ο Baime, "ένα μέρος από τον καθένα και από τα πάντα σε εκδήλωση". Όταν φτάνει στην κορύφωση της πνευματιστικής εμπειρίας, σέρνει το συρματόσχοινο. Ο Newberg, που βρίσκεται έξω από το δωμάτιο και ελέγχει το άλλο άκρο, νοιώθει την ένταση η οποία άμεσα διοχετεύεται σε έναν ραδιοανιχνευτή σε μια IV γραμμή συνδεδεμένη με ο αριστερό μπράτσο του Baime. Μετά από μερικά λεπτά, ο Baime μεταφέρεται γρήγορα σε μια συσκευή SPECT (τομογράφος απλής εκπομπής φωτονίων). Στον ανιχνευτή εντοπίζεται η ροή αίματος στον εγκέφαλο. Η ροή αίματος συσχετίζεται με την νευρολογική δραστηριότητα.

Οι εικόνες της συσκευής SPECT είναι πολύ κοντά σ' αυτά που οι ειδικοί μπορούν να εξάγουν από τα στιγμιότυπα μιας υπερβατικής εμπειρίας.

Όπως το περιμέναμε, ο προμετωπικός φλοιός, η έδρα της προσοχής, διεγείρεται: ο Baime, τελικά, συγκεντρώνεται βαθιά. Όμως υπάρχει μια απρόσμενη ηρεμία στην εγκεφαλική δραστηριότητα. Ένας αριθμός νευρώνων στους ανώτερους πλευρικούς λοβούς, κοντά στην κορυφή και στο πίσω μέρος του εγκεφάλου, σκοτεινιάζει. Αυτή η περιοχή, επονομαζόμενη ως "περιοχή ελέγχου προσανατολισμού", επεξεργάζεται πληροφορίες για το χώρο και το χρόνο, και για τον προσανατολισμό του σώματος στο χώρο. Αυτή καθορίζει το που τελειώνει το σώμα και που αρχίζει ο έξω κόσμος. Ειδικότερα, η αριστερή περιοχή ελέγχει την αίσθηση της οριοθέτησης του φυσικού σώματος και η δεξιά περιοχή την αίσθηση του φυσικού χώρου στον οποίο βρίσκεται το σώμα. (Μια βλάβη σε αυτή την περιοχή μπορεί να προκαλέσει αναπηρία στην ικανότητα κίνησης στο φυσικό χώρο, αφού δεν μπορούμε πια να προσδιορίσουμε τις απαραίτητες αποστάσεις και γωνίες.

Ευατός και μη-εαυτός

Η περιοχή προσανατολισμού απαιτεί εισαγωγή δεδομένων για τους υπολογισμούς της. "Αν μπλοκάρουμε την εισαγωγή δεδομένων προς αυτή την περιοχή, όπως μπορεί να γίνει κατά τη διάρκεια έντονης συγκέντρωσης στο διαλογισμό, τότε εμποδίζουμε τον εγκέφαλο να σχηματοποιήσει τη διάκριση μεταξύ του εαυτού και του μη-εαυτού", λέει ο Newberg. Χωρίς πληροφορίες από τις εξωτερικές αισθήσεις, η αριστερή περιοχή προσανατολισμού δεν μπορεί να βρει τα όρια μεταξύ του εαυτού και του εξωτερικού κόσμου. Σαν αποτέλεσμα, ο εγκέφαλος φαίνεται να μην έχει επιλογή αλλά "να αντιλαμβάνεται τον εαυτό σαν απεριόριστο και βαθιά συνυφασμένο με τους πάντες και τα πάντα", γράφουν ο Newberg και ο d' Aquili στο "Why God Won't Go Away". Η δεξιά περιοχή προσανατολισμού, στερημένη από εξωτερικές πληροφορίες, πλημμυρίζει από μια αίσθηση άπειρου χώρου. Οι διαλογιζόμενοι νοιώθουν να έχουν αγγίξει το άπειρο.

"Νοιώθω την κοινωνία, την ειρήνη, το άνοιγμα της εμπειρίας... μια επίγνωση και συνείδηση πως ο Θεός βρίσκεται γύρω μου, και ένα αίσθημα συγκέντρωσης, ηρεμίας, μηδαμηνότητας, στιγμές πληρότητας από την παρουσία του Θεού. [Ο Θεός] διείσδυσε στο είναι μου".

Κάπως έτσι ένοιωσε κατά την 45λεπτη προσευχή της η Αδελφή Celeste, μια Φραγκισκανή μοναχή, μόλις πριν ανιχνευτεί από τη συσκευή SPECT του Newberg. Κατά τις πιο έντονες θρησκευτικές στιγμές της, όταν ένοιωσε να αντιλαμβάνεται την παρουσία του Θεού και μια απορρόφηση του εαυτού της μέσα στην ύπαρξή του, εμφανίστηκαν αλλαγές στον εγκέφαλό της παρόμοιες με αυτές των διαλογιζόμενων Θιβετανών Βουδιστών: η περιοχή προσανατολισμού της σκοτείνιασε. Για το τι ένοιωσε η Αδελφή Celeste και οι υπόλοιπες καλόγριες της μελέτης αυτής, συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε πως "δεν υπήρχαν παρανοήσεις ή σκέψεις κατευθυνόμενες. Αντανακλούν πραγματικά, βιολογικής βάσης συμβάντα στον εγκέφαλο". Το γεγονός πως η πνευματιστική προσήλωση επηρέασε την εγκεφαλική δραστηριότητα δείχνει την εμπειρία μιας πραγματικότητας την οποία ψυχολόγοι και νευρολόγοι αρνούνταν για πολύ καιρό, και επεξηγεί το γιατί σε ανθρώπινες εμπειρίες ταμπού, τόσο σε υπερβατικά φαινόμενα όσο και πραγματικά, όπως το να βλέπουμε ένα θαυμάσιο ηλιοβασίλεμα ή τα αποτυπώματα των ποδιών μας.

Κορύφωση της πνευματικής εμπειρίας

Το γεγονός πως μια τέτοια μυστικιστική εμπειρία αντανακλάται στην εγκεφαλική δραστηριότητα δεν μας εκπλήσσει και τόσο, στην πραγματικότητα. Τα πάντα είναι εμπειρίες -από τη βροντή της θύελλας ως την θέα ενός σκύλου και από το αίσθημα του φόβου ως την εκμάθηση ενός χορού- και αφήνουν ένα ίχνος στον εγκέφαλο. Η νευρολογία είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από το να επιβεβαιώνει απλά πως οι πνευματιστικές αισθήσεις αφήνουν νευρικά αποτυπώματα. Χαρτογραφώντας τις εγκεφαλικές περιοχές που εμπλέκονται σε πνευματιστικές εμπειρίες και καταγράφοντας το πώς τέτοιες εμπειρίες εξελίσσονται, οι επιστήμονες ελπίζουν να μάθουν το κατά πόσο ο οποιοσδήποτε μπορεί να έχει τέτοιες εμπειρίες καθώς και το γιατί οι πνευματιστικές εμπειρίες έχουν τις ιδιότητες που έχουν.

"Μπορούσα να ακούσω το τραγούδι των πλανητών, και να νιώσω να με λούζει το φως κύμα με κύμα. Όμως... ήμουν το φως τόσο καλά... δεν υπήρχε πια το διαχωριστικό "εγώ είμαι"... είδα τον εαυτό μου μέσα στη δομή του σύμπαντος. Είχα πια το σημάδι της γνώσης πέρα από την κατανόηση και ήμουν δοσμένος σε ΟΛΑ."

Έτσι ήταν η περιγραφή της εμπειρίας της συγγραφέα Sophy Burnham στο Machu Picchu, στο βιβλίο της "The Ecstatic Journey", το 1977. Αν και δεν υπήρχαν επιστήμονες να την συνδέσουν σε μια συσκευή SPECT και να επιβεβαιώσουν πως η περιοχή προσανατολισμού της ήταν AWOL, είναι σχεδόν βέβαιο πως ήταν αδρανής. Αυτό σημαίνει μόνο πως είχε μια νευρική διέγερση και όχι πως η εμπειρία της εμφανίζεται μόνο στον εγκέφαλό της ή ότι πρόκειται σαν επινόηση της εγκεφαλικής της δραστηριότητας, ανεξάρτητη από την πραγματικότητα. Φανταστείτε το τι συμβαίνει όταν σκαλίζετε μια μηλόπιτα. Η περιοχή που ελέγχει την όσφρηση, καταγράφει το άρωμα του κύμινου και του φρούτου. Η περιοχή κατάληξης των αισθητήρων του στόματος παράγει την αίσθηση της τραγανής κρούστας στη γλώσσα και στα χείλη. Αναμνήσεις από άλλες πίτες (την μηλόπιτα της γιαγιάς σας ή το κατάστημα της γωνίας...) διεγείρουν τις σχετικές περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού.

Ένας νευρολόγος με πάρα πολύ χρόνο στη διάθεσή του θα μπορούσε αναμφισβήτητα να παράγει μια εικόνα PET του "εγκεφάλου σας σε μια μηλόπιτα". Όμως, αυτό δεν καταργεί την πραγματικότητα της μηλόπιτας. "Το γεγονός πως πνευματιστικές εμπειρίες μπορούν να συσχετιστούν με ξεκάθαρη νευρική δραστηριότητα δεν σημαίνει απαραίτητα πως τέτοιες εμπειρίες είναι απόλυτα νευρολογικές ψευδαισθήσεις", υποστηρίζει ο Newberg. "Δεν είναι ασφαλέστερο να πει κανείς πως πνευματιστικές τάσεις και αισθήσεις παράγονται από την εγκεφαλική δραστηριότητα, από το να υποστηρίξει πως οι νευρολογικές μεταβολές κατά τη διάρκεια της ευχάριστης εμπειρίας της γεύσης ενός μήλου κάνουν το μήλο να υπάρχει". Βασικά, λένε, είναι σαν "να μην υπάρχει τρόπος να καθορίσουμε το κατά πόσο οι νευρολογικές μεταβολές συσχετίζονται με την πνευματιστική εμπειρία, που σημαίνει πως ο εγκέφαλος παράγει αυτές τις εμπειρίες... ή υποκαθιστά μ' αυτές μια προηγούμενη πνευματική πραγματικότητα".

Οράματα

Είναι γεγονός πως κάποιες από τις ίδιες εγκεφαλικές περιοχές που εμπλέκονται στην εμπειρία της μηλόπιτας παράγουν επίσης πνευματιστικές εμπειρίες. Όταν η εικόνα ενός σταυρού ή ενός Torah επενδυμένου με ασήμι, εκκινούν μια αίσθηση θρησκευτικού δέους, αυτό συμβαίνει επειδή η περιοχή επεξεργασίας εικόνας του εγκεφάλου, η οποία ερμηνεύει αυτά που τα μάτια βλέπουν και συνδέει εικόνες με συναισθήματα και αναμνήσεις, έχει μάθει να συνδέει τέτοιες εικόνες με τέτοια αισθήματα. Τα οράματα που εγείρονται σε μια προσευχή ή μια τελετουργία δημιουργούνται επίσης στη συσχετιζόμενη περιοχή ενώ ηλεκτρική διέγερση των κροταφικών λοβών (οι οποίοι βρίσκονται κατά μήκος των πλευρών του κεφαλιού και αποτελούν την έδρα των κυκλωμάτων των επιφορτισμένων με τον έλεγχο της ομιλίας, της θεολογικής θεώρησης και της ενότητας) παράγει επίσης οράματα.

Η επιληψία των κροταφικών λοβών -ανώμαλη έκρηξη ηλεκτρικής δραστηριότητας σ' αυτές τις περιοχές- κάνει το ίδιο σε ακραία μορφή. Αν και μερικές μελέτες έχουν εκφράσει αμφιβολίες για τη σύνδεση μεταξύ της επιληψίας των κροταφικών λοβών και της θρησκευτικότητας, άλλες έχουν βρει πως η προϋπόθεση φαίνεται να είναι η ζωηρή εκκίνηση, θρησκευτικές εικόνες και φωνές του τύπου Zan d' Arc. Στον νέο της βιβλίο "Lying Awake", ο μυθιστοριογράφος Mark Salzman φαντάζεται την ιστορία μιας μοναχικής καλόγριας η οποία, μετά από χρόνια αδυναμίας να νοιώσει πραγματικά την παρουσία του Θεού, αρχίζει να βλέπει σκεπτομορφές. Το φαινόμενο είναι επιληψία κροταφικών λοβών. Η Αδελφή Ιωάννα του Σταυρού πρέπει ν' αγωνιστεί με το αν έχει τα κατάλληλα μέσα, με τα οποία θα μπορούσε ίσως να την θεραπεύσει. -αλλά επίσης θα έχανε και τα οράματά της. Ο Dostoevsky, ο Saint Paul, ο Saint Teresa της Avila, ο Proust και άλλοι πιστεύεται πως είχαν επιληψία κροταφικών λοβών, ζώντας κατατρεγμένοι, με πνευματικά προβλήματα.

Αν και η επιληψία κροταφικών λοβών θεραπεύεται, οι ερευνητές υποπτεύονται πως στις στιγμιαίες εξάρσεις ηλεκτρικής δραστηριότητας, τις επονομαζόμενες "στιγμιαίες ταλαντώσεις κροταφικών λοβών", πιθανόν να εμφανίζονται μυστικιστικές εμπειρίες. Για να ελέγξει αυτή την ιδέα, ο Michael Persinger από το Laurentian University του Καναδά προσάρμοσε ένα αθλητικό κράνος με ηλεκτρομαγνήτες στο κεφάλι ενός εθελοντή. Το κράνος παρήγαγε ένα ασθενές μαγνητικό πεδίο, όχι ισχυρότερο από αυτό που παράγει η οθόνη ενός υπολογιστή.

Το πεδίο προκάλεσε εξάρσεις ηλεκτρικής δραστηριότητας στους κροταφικούς λοβούς, οι οποίες, όπως παρατήρησε ο Persinger, παρήγαγαν αισθήσεις τις οποίες οι εθελοντές περιέγραψαν σαν υπερφυσικές ή πνευματιστικές, μια εξωσωματική εμπειρία, μια αίσθηση της θεότητας. Υπέθεσε ότι οι θρησκευτικές εμπειρίες προκαλούνται από ασθενή ηλεκτρικά ρεύματα στους κροταφικούς λοβούς, και τέτοια ρεύματα μπορούν να προκληθούν από ένα ατύχημα, μια προσωπική κρίση, έλλειψη οξυγόνου, υπογλυκαιμία ή και απλή κούραση -λόγος για τον οποίο, εύκολα επηρεαζόμενοι άνθρωποι, να "βρίσκουν τον Θεό" τέτοιες στιγμές. Γιατί οι κροταφικοί λοβοί; Ο Persinger υπέθεσε πως η αριστερή μας πλευρά των κροταφικών λοβών ελέγχει την αίσθηση του εαυτού. Όταν αυτή η περιοχή διεγείρεται ενώ η δεξιά παραμένει ήρεμη, τότε η αριστερή το ερμηνεύει σαν μια αίσθηση καταδίωξης, σαν ο εαυτός να φεύγει από το σώμα, ή σαν Θεό.

"Ήμουν μόνος κάποια εποχή ... ένοιωσα πως ... επέστρεφα από τη μοναξιά της εξατομίκευσης στη συναίσθηση της ενότητας με όλα όσα είναι ... γη, παράδεισος και θάλασσα αντηχούν σαν σε μια απέραντη λέξη περικυκλωμένη από αρμονία ... ένοιωσα τον εαυτό μου ένα μαζί τους".

Είναι μια εμπειρία σαν αυτή, που περιγράφεται από τον γερμανό φιλόσοφο Malwida von Meysenburg στα 1900, μια αντίληψη των πάντων; "Δεν μπορεί ο καθένας που μελετά τέτοιες αντιδράσεις να τις ταξινομήσει ως εμπειρίες ενότητας", είπε ο Robert K. C. Forman, ένας ειδικός σχετικά με τη θρησκεία από το Hunder College της Νέας Υόρκης. "Αυτό σημαίνει πως μερικοί άνθρωποι μπορεί, εκ γενετής ή από ιδιοσυγκρασία να έχουν προδιάθεση σε μυστικιστικές δεξιότητες". Αυτοί που είναι περισσότερο ανοιχτοί σε μυστικιστικές εμπειρίες, τείνουν επίσης να είναι ανοιχτοί σε νέες εμπειρίες γενικότερα. Συνήθως είναι δημιουργικοί και καινοτόμοι, με ευρύτητα στα ενδιαφέροντα καθώς και ανεκτικοί στο διαφορετικό (όπως διαπιστώθηκε από τους εθελοντές). Επίσης, διαθέτουν γρήγορη φαντασία, σημειώνει ο David Wulff, "αναπτύσσοντας μια ικανότητα να αναστέλλουν την υπολογιστική διαδικασία της διάκρισης μεταξύ φανταστικών και πραγματικών συμβάντων". Αφού "όλοι μας έχουμε αυτά τα εγκεφαλικά κυκλώματα που μεσολαβούν στις πνευματιστικές εμπειρίες, πιθανότατα πάρα πολλοί άνθρωποι έχουν την ικανότητα να έχουν τέτοιες εμπειρίες", λέει ο Wulff. "Αν είμαστε ορθολογιστές, ελεγχόμενοι, χωρίς ροπή προς τη φαντασία, τότε πιθανότατα αντιστεκόμαστε στην εμπειρία".

Μέτρηση της πνευματικής ισχύος

Από μελέτη σε μελέτη, από το 1960, περίπου το 30-40% αυτών που ερωτήθηκαν, είπαν πως είχαν, τουλάχιστον μία με δύο φορές, νοιώσει "πολύ κοντά σε μια έντονη πνευματική δύναμη η οποία φαίνεται να σε βγάζει έξω από τον εαυτό σου". Δημοσκοπήσεις στα 1960 εντόπισαν πως το 53% των αμερικανών ενηλίκων είπαν πως είχαν "μια στιγμή αιφνίδιας θρησκευτικής αφύπνισης ή οράματος". Οι αναφορές μυστικιστικών εμπειριών αυξάνονται με το επίπεδο μόρφωσης, το εισόδημα και την ηλικία (άνθρωποι στα 40 και στα 50 είναι πολύ πιθανό να τις έχουν).

Ακόμα, αρκετοί άνθρωποι φαίνεται να είναι λιγότερο πιθανό το να έχουν μια τέτοια εμπειρία από το να πετάξουν στην Αφροδίτη. Μια εξήγηση γι' αυτό ήρθε το 1999, όταν αυστραλοί ερευνητές βρήκαν πως οι άνθρωποι που αναφέρουν μυστικιστικές και πνευματιστικές εμπειρίες, τείνουν να έχουν ασυνήθιστα χαμηλή δραστηριότητα στις υποσυνείδητες λειτουργίες.

"Σε ανθρώπους με έντονο υποσυνείδητο που τείνουν να περάσουν μέσα στο ασυνείδητο πιο άμεσα, βρήκαμε κάποιους συσχετισμούς με πνευματιστικές εμπειρίες", λέει ο ψυχολόγος Michael Thalbourne του Πανεπιστημίου της Adelaide. Δυστυχώς, οι επιστήμονες είναι φοβερά μπερδεμένοι σχετικά με την αιτία που επιτρέπει την υποσυνείδητη κατανόηση σε κάποιους ανθρώπους ενώ σε άλλους όχι. Η απλή αξιόπιστη πρόβλεψη τέτοιων εμπειριών, οπωσδήποτε, είναι κάτι που ονομάζεται "κορύφωση". Σε αυτή την κατάσταση, διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου αντικαθίστανται από άλλες. "Αυτή η θεωρία, η οποία επεξηγεί τον υπνωτισμό τόσο καλά, μπορεί επίσης να ερμηνεύσει μυστικιστικές καταστάσεις", λέει ο Michael Shermer, διευθυντής της Σκεπτικιστικής Εταιρείας, η οποία αποκαλύπτει παραφυσικά φαινόμενα. "Μερικοί πραγματικά δίνουν την εντύπωση πως εισχωρούν στον εγκέφαλο με κάποια λειτουργική μονάδα ξεχωριστή από τον υπόλοιπο φλοιό".

Η νευρική βάση των θρησκευτικών εμπειριών

Αυτός ο διαχωρισμός ίσως αντανακλά ασυνήθιστες ηλεκτρικές διακοπές σε μία ή περισσότερες εγκεφαλικές περιοχές. Στα 1997, ο νευρολόγος Vilayanur Ramachandran είπε στην ετήσια συνάντηση της Ένωσης Νευροεπιστημόνων πως υπάρχει "μια νευρική βάση για την θρησκευτική εμπειρία". Τα προκαταρκτικά του αποτελέσματα δείχνουν πως το βάθος του θρησκευτικού αισθήματος ή της θρησκοληψίας, μάλλον βασίζεται στον φυσικό -χωρίς αυτό να είναι αποδεδειγμένο- εμπλουτισμό της ηλεκτρικής δραστηριότητας των κροταφικών λοβών. Και είναι ενδιαφέρον το ότι αυτή η περιοχή του εγκεφάλου φαίνεται επίσης σημαντική στην εκμάθηση της ομιλίας.

Μια εμπειρία κοινή σε πολλές πνευματιστικές καταστάσεις είναι το άκουσμα της φωνής του Θεού. Αυτό φαίνεται να εμφανίζεται όταν να ταυτίζεται η εσωτερική φωνή (η "μικρή φωνή" μέσα μας που γνωρίζουμε πως ορίζει τον εαυτό μας) με κάτι εξωτερικό. Κατά τη διάρκεια τέτοιων εμπειριών, η περιοχή Boca του εγκεφάλου (υπεύθυνη για τη λειτουργία της ομιλίας) ενεργοποιείται. Οι περισσότεροι από μας μπορούμε να πούμε ότι είναι η δική μας εσωτερική φωνή που μιλάει. Όμως, όταν η αισθητήρια πληροφορία είναι περιορισμένη, όπως συμβαίνει κατά τον διαλογισμό ή την προσευχή, οι άνθρωποι είναι "περισσότερο σαν εσωτερικοί, πράγμα που δημιουργεί την εντύπωση μιας εξωτερικής πηγής", υποστηρίζει ο ψυχολόγος Richard Bentall του Πανεπιστημίου του Manchester στη Βρετανία, στο βιβλίο του "Varieties of Anomalous Experience".

Το στρες και οι συναισθηματικές καταστάσεις μπορούν επίσης να επεμβαίνουν στη δραστηριότητα του εγκεφάλου ως προς τον προσδιορισμό της πηγής της φωνής, προσθέτει ο Bentall. Σε μια μελέτη του 1998, ερευνητές ανακάλυψαν πως μια επιμέρους περιοχή του εγκεφάλου, ονομαζόμενη δεξί πρόσθιο σάγμα, διεγείρεται όταν οι άνθρωποι ακούν κάτι στο περιβάλλον -μια φωνή ή έναν ήχο- και επίσης όταν φαντάζονται πως ακούν κάτι και έτσι είμαστε σίγουροι ότι προέρχεται από τον ίδιο τον εγκέφαλο. Αυτή η περιοχή, λέει ο Bentall, "ίσως να περιέχει τα νευρικά κυκλώματα τα υπεύθυνα για την αναγνώριση των συμβάντων αυτών σαν να προέρχονται από τον εξωτερικό κόσμο". Όταν είναι ακατάλληλα διεγερμένη, είμαστε σαν ανόητοι που πιστεύουμε πως η φωνή που ακούμε προέρχεται από τον εξωτερικό κόσμο.

Κάθε άνθρωπος που περιγράφει τον εαυτό του σαν μη πνευματικό μπορεί να μεταστραφεί από θρησκευτικές τελετές και λιτανείες. Σ' αυτό το σημείο βρίσκεται και η δύναμη των μυσταγωγιών. Τυμπανίζοντας, χορεύοντας, ψάλλοντας -με όλη την προσοχή προσηλωμένη σε μια απλή, έντονη πηγή που διεγείρει τις αισθήσεις, συμπεριλαμβάνοντας και μια ιδιαίτερη κίνηση του σώματος. Επίσης προκαλούν ισχυρές συναισθηματικές αντιδράσεις. Αυτός ο συνδυασμός -εστιασμένη προσοχή που αποκλείει άλλα αισθητήρια ερεθίσματα, προσθέτοντας αυξανόμενη συγκίνηση- είναι το κλειδί. Ταυτόχρονα, φαίνεται να οδηγείται το σύστημα διέγερσης του εγκεφάλου σε μια ανάταση, περισσότερο από όσο το κάνει ένας εσωτερικός φόβος. Όταν συμβαίνει αυτό, εξηγεί ο Newberg, κάποια από τις δομές του εγκεφάλου, υπεύθυνη για την υποστήριξη της ισορροπίας -ο ιππόκαμπος- ξεπερνά τα όρια. Αυτό αναστέλλει την ροή σημάτων μεταξύ νευρώνων, όπως ένας τροχονόμος παρεμποδίζει οποιοδήποτε αυτοκίνητο εισέρχεται μεμονωμένα σε αυτοκινητόδρομο προτεραιότητας.

Εξομάλυνση των ορίων του εαυτού

Το αποτέλεσμα είναι πως ειδικές περιοχές του εγκεφάλου στερούνται νευρολογικών δεδομένων. Μια τέτοια αποκομμένη περιοχή φαίνεται να είναι η περιοχή προσανατολισμού, που αναστέλλει τη δραστηριότητά της με τον ίδιο τρόπο κατά τον διαλογισμό και την προσευχή. Σε τέτοιες καταστάσεις, χωρίς είσοδο αισθητηρίων, η περιοχή προσανατολισμού δεν μπορεί να προσδιορίσει την αίσθηση του που σταματά ο εαυτός και που ξεκινά ο εξωτερικός κόσμος. Γι' αυτό, μυσταγωγίες και λιτανείες μπορούν να φέρουν στην επιφάνεια αυτό που ο Newberg αποκαλεί σαν "εξομάλυνση των ορίων του εαυτού" -και την αίσθηση της ατομικότητας και της πνευματικής ενότητας. Ψάλλοντας αργά ελεγειακές λειτουργικές μελωδίες και ψιθυρίζοντας μυσταγωγικές προσευχές, όλα αυτά φαίνεται να λειτουργούν μαγικά τις περισσότερες φορές: διεγείρουν τον ιππόκαμπο απευθείας και μπλοκάρουν την νευρική κυκλοφορία προς κάποιες εγκεφαλικές περιοχές. Το αποτέλεσμα είναι πάλι "η συσκότιση των ορίων της εγκεφαλικής αίσθησης του εαυτού, ανοίγοντας την πόρτα σε ενωτικές καταστάσεις που είναι και ο πρωταρχικός στόχος μιας θρησκευτικής μυσταγωγίας", λέει ο Newberg.

Το αναζωογονημένο ενδιαφέρον των ερευνητών στη νευροθεολογία αντανακλά περισσότερο την διαθεσιμότητα νέων πεδίων έρευνας πάνω στη λειτουργία του εγκεφάλου. Η ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες είχαν παραμελήσει για πολύ καιρό τη θρησκεία. Σε πείσμα, όμως, αυτή παρέμεινε κέντρο της πνευματικής ζωής για τόσο πολλούς ανθρώπους, η θρησκεία συγκρούστηκε με την αντίληψη που ο David Wulff αποκάλεσε, από την πλευρά της επιστήμης, "αδιαφορία ή απάθεια για τα πάντα". Όταν ένας ψυχολόγος, ένας κατ' ουσία Χριστιανός, προσπάθησε να συζητήσει πάνω στο εισαγωγικό βιβλίο του ψυχανάλυσης το ρόλο της πίστης στην ανθρώπινη ζωή, ο εκδότης έκοψε τα περισσότερα απ' αυτά, από τον φόβο να μην θιγούν οι αναγνώστες.

Η άνοδος της νευροθεολογίας αναπαριστά μια ριζοσπαστική αλλαγή θέσης σ' αυτή τη νοοτροπία. Και οποιαδήποτε επιστημονική φαντασία δεν μπορεί να φτάσει την πνευματικότητα, η πνευματικότητα είναι η επιστροφή στο μυστήριο: μυστικιστικές εμπειρίες, λέει ο Forman, μπορούν να μας πουν κάτι για τη συναισθηματικότητα, να ανοίξουν δρόμο με το μεγαλύτερο μυστήριο της νευροεπιστήμης. "Σε μυστικιστικές εμπειρίες, το περιεχόμενο της σκέψης ξεθωριάζει, οι αισθητήριες αντιλήψεις παραιτούνται, κι έτσι μένουμε μόνο με μια καθαρή συναισθηματικότητα", λέει ο Forman. "Αυτό σημαίνει πως η συναισθηματικότητα δεν χρειάζεται κάποιο αντικείμενο και δεν είναι ένα απλό υποπροϊόν της αισθητήριας δραστηριότητας".

Για όλες τις αμφίβολες επιτυχίες τις οποίες οι επιστήμονες καταγράφουν στην αναζήτησή τους για τη βιολογική βάση της θρησκευτικότητας, της πνευματικότητας και των μυστικιστικών εμπειριών, ένα μυστήριο σίγουρα θα βρίσκεται για πάντα έξω από τον έλεγχό τους. Προσπαθούν ν' ανιχνεύσουν μια αίσθηση της υπερβατικότητας σ' αυτή την ίδια τη φαιά ουσία. Ίσως ανιχνεύσουν μια αίσθηση διαχωρισμού το ίδιο καλά. Όμως, πιθανότατα, αυτό που δεν θα ξεκαθαρίσουν ποτέ είναι το ύστατο ερώτημα -δηλαδή, κατά πόσο τα εγκεφαλικά μας κυκλώματα δημιουργούν τον Θεό, ή ο Θεός προκάλεσε αυτά τα εγκεφαλικά κυκλώματα. Το τι πιστεύει κανείς, τελικά, είναι θέμα πίστης.