Immanuel Kant: Τα Θεμέλια Της Μεταφυσικής Των Ηθών

Μετά το πέρασμα από την κοινή γνώση περί ηθικότητας στη φιλοσοφική γνώση περί ηθικότητας, ο Καντ θα επιχειρήσει τη μετάβαση από την λαϊκή ηθική φιλοσοφία στη μεταφυσική των ηθών. Δεν αποκλείει την εμπειρία ως πηγή έλλειψης ηθικών αξιωμάτων όμως, τα αξιώματα που πηγάζουν από αυτή είναι κίβδηλα. Η εμπειρία πείθει τον Καντ για την ανυπαρξία αντικειμενικών αξιωμάτων της ηθικής. Δεν μπορούμε να βρούμε ένα αντικειμενικό κριτήριο για την ηθική αξία των πραγμάτων μέσα στον κόσμο. Αναφέρει συγκεκριμένα ότι οι περισσότερες πράξεις μας φαίνεται να γίνονται από καθήκον αλλά στην πραγματικότητα παρακινούνται από τη φιλαυτία μας. Για τον εαυτό τους νοιάζονται οι άνθρωποι και όχι για το καθήκον και οι πράξεις τους γίνονται για να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά τους και όχι από καθήκον.

Αλλού θα πρέπει να αναζητήσουμε, λέει ο Καντ, τα αντικειμενικά αξιώματα της ηθικής. Οι ηθικές αρχές δεν συνάγονται a posteriori (δηλ. αφού κρίνουμε αν υπάρχουν στην εμπειρία, τότε να συνάγουμε τις ηθικές αρχές, αλλά τίθενται a priori (δηλ. διατυπώνουμε από πριν τις ηθικές αρχές και μετά ζητάμε να βρούμε την επαλήθευσή τους στην εμπειρία ), γιατί αναφέρονται όχι στο γιατί γίνεται ή θα γίνει κάτι αλλά σε οτιδήποτε πρέπει να γίνει. Αυτές οι ηθικές αρχές θα πρέπει να αναζητηθούν σε μία Μεταφυσική¹ των ηθών και αφού θεμελιωθούν εκεί, τότε μόνο να εκλαϊκευτούν για να μπορέσουν να γίνουν κτήμα του λαού.

Ο Καντ συνεχίζει την πραγματεία του μιλώντας για τη θέληση. Θέληση είναι η ικανότητα να εκλέγει κάθε έλλογο όν εκείνο μόνο που η λογική, ανεξάρτητα από κάθε ροπή, αναγνωρίζει ως πρακτικά αναγκαίο, ως καλό. Καθαρή θέληση έχουμε όταν επιλέγουμε να κάνουμε κάποια πράξη, άσχετα με το αν είναι αντίθετη προς τα συμφέροντά μας ή όχι. Η καθαρή θέληση θα πρέπει να διαθέτει αυτονομία, να νομοθετεί δηλαδή η ίδια και έπειτα να υποτάσσεται στους νόμους αυτούς που η ίδια έχει θέσει. Η αυτονομία αυτή της καθαρής θέλησης αποτελεί ανώτατο αξίωμα της ηθικότητας και καθορίζει τον εξαναγκασμό ή τη συμφωνία της θέλησης σε σχέση με τον αντικειμενικό νόμο που θα προκύψει. Η σχέση αυτή, ενός αντικειμενικού νόμου της λογικής προς μια θέληση, δηλώνεται, σύμφωνα με τον Καντ, με τις προστακτικές,

Δύο μορφές προστακτικής διακρίνει ο Καντ :τις υποθετικές και τις κατηγορικές προστακτικές. Η υποθετική προστακτική, μας προστάζει να κάνουμε μια πράξη, η οποία είναι το αναγκαίο μέσο για την επίτευξη κάποιου σκοπού, που επιθυμούμε. Αντίθετα, η κατηγορική προσταγή, μας επιτάσσει να πράξουμε κάτι που είναι αναγκαίο καθ’ αυτό ανεξάρτητα με οποιονδήποτε, πέρα από αυτό, σκοπό. Προχωρεί στον διαχωρισμό τριών πρακτικών αρχών:

i)    κανόνες της

επιδεξιότητας, (προστακτικές τεχνικές )όπου εξετάζεται το τι πρέπει κανείς να κάνει , για να πετύχει το σκοπό του.

ii)    συμβουλές της

σύνεσης (πραγματιστικές τεχνικές ),τα παραγγέλματα δηλαδή που δίνονται στον συνετό άνθρωπο για να πραγματοποιήσει τον σκοπό του(τον σκοπό της ευτυχίας που είναι πραγματικός για όλα τα έλλογα όντα, από φυσική αναγκαιότητα) και

iii) προσταγές(νόμους)

της ηθικότητας (ηθικές τεχνικές ) ,που πρέπει να τις εκτελούμε ακόμα κι αν οι ροπές μας εναντιώνονται. Οι κανόνες επιδεξιότητας και οι συμβουλές της σύνεσης, υπάγονται στην κατηγορία των υποθετικών προστακτικών. Οι προσταγές(νόμοι) της ηθικής, υπάγονται στην κατηγορία των κατηγορικών προστακτικών.

Ο Καντ υποστηρίζει πως ο αναγκασμός της βούλησης μπορεί να αποδοθεί είτε με αναλυτικές προτάσεις (δηλ. με προτάσεις που είναι αληθείς, γιατί η άρνησή τους συνεπάγεται αντίφαση) ,είτε με συνθετικές προτάσεις (με προτάσεις δηλαδή που είναι αληθείς, γιατί υπάρχει απόδειξη για την αλήθεια τους). Στην περίπτωση των υποθετικών προστακτικών, ο αναγκασμός της βούλησης καθορίζεται από αναλυτικές προτάσεις, ενώ στην περίπτωση των κατηγορικών προστακτικών καθορίζεται από συνθετικές προτάσεις. Η αντικειμενική αναγκαιότητα των υποθετικών προστακτικών βασίζεται σε κάποια προϋπόθεση ενώ η αντικειμενική αναγκαιότητα της κατηγορικής προστακτικής δεν βασίζεται σε καμία προϋπόθεση (είναι καθαυτή αναγκαία, δεν βασίζεται σε καμία άλλη αιτία) και δεν μπορούμε να την αποδείξουμε με κανένα παράδειγμα, δηλαδή εμπειρικά. Ακόμη και η προσταγή<<δεν πρέπει να δίνεις ψεύτικες υποσχέσεις >>ενώ επιφανειακά φαίνεται να είναι κατηγορική, μπορεί κάλλιστα να είναι και υποθετική. Αυτό συμβαίνει γιατί ίσως να υπάρχει κάποιο κίνητρο το οποίο δεν φαίνεται. Είναι δυνατόν δηλαδή να χρησιμοποιείται αυτή η προσταγή ως μέσον για την επίτευξη κάποιου άλλου σκοπού:<<δεν πρέπει να δίνεις ψεύτικες υποσχέσεις» γιατί όταν αυτό αποκαλυφθεί θα χάσουν οι άλλοι την εμπιστοσύνη τους προς εσένα. Φαίνεται αμέσως ότι είναι υποθετική η προστακτική αυτή(δεν πρέπει να δίνεις ψεύτικες υποσχέσεις) γιατί το κίνητρο της πράξης αυτής είναι η αποφυγή άλλου κακού(γιατί όταν αυτό αποκαλυφθεί θα χάσουν οι άλλοι την εμπιστοσύνη τους προς εσένα ).Η δυνατότητα μιας κατηγορικής προστακτικής επομένως, θα πρέπει να ερευνηθεί, κατά τον Καντ, εντελώς a prion, ανεξάρτητα από κάθε εμπειρία.. Κι αυτό γιατί η εμπειρία δεν μπορεί να μας πείσει για την ανυπαρξία μιας άλλης αιτίας ,πίσω από κάθε θέληση(υποκινούμενη από ορισμένη προστακτική).

Όταν σκέπτομαι, λέει ο Καντ, μια κατηγορική προσταγή, ξέρω αμέσως τι περιλαμβάνει. Εκτός από τον ηθικό νόμο, περιλαμβάνει μόνο την αναγκαιότητα να συμφωνεί ο γνώμονας, το υποκειμενικό δηλαδή κίνητρο, με το νόμο. Αφού ο νόμος είναι απόλυτος και δεν περιορίζεται από καμιά καθοριστική συνθήκη, συνεχίζει ο Καντ, δε μένει παρά η καθολικότητα του νόμου, με τον οποίο πρέπει να συμφωνεί ο γνώμονας των πράξεών και αυτή τη συμφωνία, η προστακτική μας παρουσιάζει ως αναγκαία. Υπάρχει λοιπόν μόνο μία κατηγορική προστακτική :<<Πράττε μόνο σύμφωνα με ένα τέτοιο γνώμονα, μέσω του οποίου μπορείς συνάμα να θέλεις , αυτός ο γνώμονας να γίνει καθολικός νόμος.>>Μετά τη διατύπωση της κατηγορικής προσταγής, παραθέτει παραδείγματα ,στα οποία εξετάζει την κατηγορική αυτή προσταγή σε σχέση με το καθήκον και καταλήγει στο ότι ο ανώτατος κανόνας με τον οποίο κρίνονται ηθικά οι πράξεις μας είναι το εξής:<<Πρέπει να μπορούμε να θέλουμε, ο γνώμονας της πράξης μας να γίνει καθολικός νόμος>>.

Παρατηρεί ότι σε κάθε παράβαση του καθήκοντος, σε καμία περίπτωση δεν θα θέλαμε ο γνώμονάς μας να καταστεί καθολικός νόμος και μάλιστα θέλουμε να παραμείνει καθολικός νόμος το αντίθετο του γνώμονά μας. Επίσης συμπεραίνει ότι, αν το καθήκον είναι μία έννοια με βαρύτητα και νομοθετική δύναμη πάνω στις πράξεις μας, μπορεί να εκφραστεί μόνο με κατηγορικές προσταγές. Ορισμένες φορές όμως, χωρίς να αμφισβητούμε την ισχύ της κατηγορικής προσταγής, ολισθαίνουμε σε εξαιρέσεις για χάρη του εαυτού μας ,προκειμένου να ικανοποιήσουμε τη ροπή μας. Περνάμε δηλαδή από μια καθολικότητα του νόμου(ισχύει πάντα) σε μια απλή γενικότητα, (ισχύει στις περισσότερες περιπτώσεις). Αυτό μας δίνει την ελευθερία να επιτρέψουμε στον εαυτό μας κάποιες εξαιρέσεις στον κανόνα.

Νίκος Λυγερός: Το ηθικό των Ελλήνων

Ακόμα και αν δεν ξέρω τι κάνεις, δεν πρόκειται να σ’ αφήσω μόνη, και την πατρίδα σου τη φτωχή, δεν θα την εγκαταλείψω. Οι δυσκολίες δεν με φοβίζουν, αρκεί να είσαι καλά εσύ, με τα παιδιά σου στο μάθημα. Θα κάνω όλα τα άλλα, για να έχεις πιο κοντά την θάλασσα που αγαπάς ακόμα κι αν ξέρεις τα βουνά και όλα τα λευκά του μυστικά, διότι είμαι η μνήμη μέλλοντος... [Νίκος Λυγερός: Ακόμα και αν δεν ξέρω]. 

Το ηθικό των Ελλήνων δεν πρόκειται να σπάσει. Και δεν είναι αυτή η κρίση που θα τα καταφέρει. Οι δυσκολίες υπάρχουν, σίγουρα, αλλά συνηθισμένα τα βουνά απ’ τα χιόνια. Όσον αφορά στην αντοχή μας, η ιστορία την έχει αποδείξει. Κι αφού είμαστε οι απόγονοι των ανθρώπων του ελληνισμού, της αρχαιότητας, του βυζαντίου, της επανάστασης και της ελευθερίας, τίποτα δεν θα μας βάλει κάτω. Όσο πιο δύσκολα παρουσιάζουν όλοι τα πράγματα, τόσο μεγαλύτερη αντίσταση έχουμε. Κανένα επιχείρημα οικονομικό ή όχι δεν μπορεί να εμποδίσει τη στρατηγική μας και την εξέλιξή μας. Και τα κομματικά τερτίπια δεν εντυπωσιάζουν παρά μόνο τους μαλθακούς, και βέβαια τους ραγιάδες. Οι δικοί μας είναι από άλλη πάστα και δεν μασάνε. Για τους δικούς μας, για τους παλιούς, για τους γέρους και για τα παιδιά μας δεν πρόκειται να εγκαταλείψουμε τίποτα. Ο προορισμός μας είναι ξεκάθαρος, διότι βρισκόμαστε στη γη της θάλασσας και ανήκουμε στο λαό του χρόνου. Δεν θα παραχωρήσουμε τίποτα από το ελληνικό έδαφος παρά μόνο τάφους στους εχθρούς μας που νομίζουν ότι είναι η ευκαιρία να μας χτυπήσουν και να μας αρπάξουν τα νησιά μας. Το όραμα είναι απλό και ξεκάθαρο. Όσο πιο γρήγορα θεσπίσουμε την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και κάνουμε συμφωνίες με τα κράτη που είναι γύρω μας, τόσο πιο γρήγορα θα αναδείξουμε την πραγματική μας αξία, ως γεωπολιτική μας δύναμη. Έτσι, θα αποφύγουμε και τη μιζέρια μερικών αλλά και την ηττοπάθεια των άλλων. Δεν θέλουν να βγουν από το βούρκο, αλλά εμείς θα τους βγάλουμε κι αυτούς. Θέλουν δεν θέλουν, η πατρίδα μας έχει μια σημαντικότατη Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη μέσα στη Μεσόγειο. Κι αν το διαχειριστούμε αυτό το θέμα στρατηγικά, κανείς δεν θα μας σταθεί εμπόδιο. Γι’ αυτό το λόγο, πρέπει να αντέξουμε αυτές τις αντίξοες συνθήκες, διότι όταν μας θέλουν κάτω εμείς παραμένουμε όρθιοι. Είμαστε ξεροκέφαλοι, γιατί έχουν ζήσει πολλές μάχες οι δικοί μας και γι’ αυτό έχουμε το μέτωπο ψηλά. Τα βάσανα είναι κομμάτια ζωής για μας. Σπάνιοι είναι οι λαοί που άντεξαν τόσα δεινά και βρίσκονται ακόμα στην πατρίδα τους, δίχως να έχουν χάσει το ηθικό τους. Δεν κοιτάζουμε τις εικόνες, όπως κάνουν οι επικοινωνιολόγοι. Εμείς τις εικόνες τις προστατεύουμε εδώ και αιώνες για να μπορούν οι δικοί μας να προσεύχονται την ώρα της ανάγκης, όταν δεν είμαστε κοντά τους. Δεν έχει σημασία πώς μας βλέπουν οι άλλοι και τι λένε για μας. Ξέρουμε τι είμαστε, γνωρίζουμε την αξία μας και ο χρόνος που είναι μαζί μας το αποδεικνύει στην πράξη. Είμαστε το πεπρωμένο μας, διότι δεν περιμένουμε από τους άλλους να μας καθοδηγήσουν. Τόσα χρόνια ζούμε όχι επειδή το επέλεξαν οι άλλοι, αλλά διότι η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει. Είμαστε τα παιδιά της θάλασσας και του ουρανού γιατί μόνο αυτόν τον πλούτο έχει η γη μας. Είμαστε η ίδια μας η αξία, οι πρώτοι άνθρωποι, γιατί δεν έχουμε τίποτα άλλο. Οι δικοί μας, μας δίδαξαν το φιλότιμο και την ανθρωπιά, γιατί πίστευαν στις αξίες και όχι στις αρχές. Οι αξίες των Ελλήνων είναι διαχρονικές και γι’ αυτό έρχονται να δουν πώς μάχονται οι ήρωες. Κανείς δεν πρόκειται να μας κάνει να σκύψουμε το κεφάλι εκτός από τους νεκρούς μας και τα παιδιά μας. Γεννηθήκαμε με τις θυσίες, παθαίνουμε με την αντίσταση, για να ζήσουν οι επόμενοι δικοί μας και να προσφέρουν στους άλλους. Τίποτα δεν άλλαξε.

Πηγή - Νίκος Λυγερός

Εγκέφαλος και συνείδηση: γιατί δεν είμαστε ''ρομπότ''

Είναι νομίζω προφανές οτι ώς σύστημα, ώς αρχιτεκτονικό σχέδιο, ώς διοργάνωση, ο άνθρωπος είναι πιο πολύπλοκος από τήν κότα, η κότα από το σκουλίκι, και το σκουλίκι από την αμοιβάδα.

Η διαπίστωση αυτή εκλαμβάνεται απο την τρέχουσα θεωρία εξελίξεως των ειδών - τόν νεοδαρβινισμό - ως τεκμήριο υπάρξεως μίας ιεραρχημένης αλληλουχίας οργανισμών όπου οι απλοί προηγούνται χρονικώς των συνθέτων- όπου, κατά κανόνα- οι απλούστεροι προκύπτουν πρίν τους συνθετότερους και πολυπλοκότερους.

Κι αυτό που τοποθετεί τον άνθρωπο χρονικώς μεν επόμενο διοργανωτικώς δε προπορευόμενο -πάνω κι από την κότα και απο την μαϊμού, είναι ο νούς γενικώς και ειδικότερα η συνείδηση.

Με νου εννοώ τη λογική τάξη, τη δυνατότητα κρίσεων, επιλογών, λεπτομερούς ελέγχου πολύπλοκων κινήσεων- νοητών τε και φυσικών- controlled processes λέγονται αυτές απο τους ειδικόυς, κινήσεων λοιπόν και συλλογισμών αφ’ενός, και αφ’ετέρου τη δυνατότητα επιγνώσεως όλων των ανωτέρω, δηλαδή της συνειδήσεως. Αυτά τα δύο πράγματα εννοώ με «νού».

Όσο γιά τη συνείδηση, την επι μέρους ιδιότητα του νού, το έχουμε πλεονάκις πεί αλλά καλό είναι να το ξαναπούμε, γιατί πολλές φορές ξεχνιέται- διττώς λεγεται.

Άλλοτε σημαίνει λειτουργία κι άλλοτε σημαίνει τα εκάστοτε παράγωγα της λειτουργίας, τις υποκειμενικές δηλαδή εμπειρίες, τα αντικείμενα της επιγνώσεως.

Και το πρόβλημα που απασχολεί την παρέα μας εδώ και κάτι χρόνια είναι, αφ’ενός εάν ο εγκεφαλικός μηχανισμός της συνειδήσεως είναι μόνον αναγκαίος η αν είναι αυτάρκης, ικανός για την παραγωγή εμπειριών κι αφ’ετέρου εάν ο εκάστοτε σχηματισμός ενεργοποιήσεως του μηχανισμού αυτού αντιστοιχεί ακριβώς στην ταυτόχρονη εμπειρία ή εάν υπάρχουν και κάποιες αποψεις της εμπειρίας που δεν αντιστοιχούν σε καμμία άποψη του σχηματισμού- αν δηλαδή υπάρχουν λεπτομέρειες στην εμπειρία που εκπορέυονται απο κάποια άλλη πηγή κι αιτία πέραν του εγκεφαλικού μηχανισμού.

Όπως όμως και να'χει το πράγμα, όπου και να καταλήξουμε, είναι εμφανές ότι αυτό που βάζει τον άνθρωπο πάνω απ’όλα τα έμβια όντα στην κλίμακα που λέγαμε, είναι η ύπαρξη των υποκειμενικών εμπειριών. Ή, αν η συνείδηση δεν είναι ο μόνος παράγων που του διασφαλίζει τα πρωτεία, που τον καθιστά επικρατέστερο, όχι μόνο της μαϊμούς ή της κότας αλλά και της κατα τ’άλλα απροσμάχητης κατσαρίδας, σιγουρα είναι ένας απο τους βασικότερους.

Κι όπως κάθε άλλο γνώρισμα που- κατά την κρατούσα πάντα θεωρία- καθιστά έναν οργανισμό επαρκή, είναι επιλεγμένο και διαιωνίζεται ακριβώς γι’άυτόν τον λόγο, έτσι πρέπει νά’χει συμβεί και με τη συνείδηση: επιλεγμένη λοιπόν και η συνείδηση όπως και άλλα χαρακτηριστικά των εμβίων όντων που είναι αποτελεσματικά στην πάλη για επιβίωση.

Βέβαια, όταν λέμε πώς ένα πράγμα είναι αποτελεσματικό, δέν μπορεί παρά να εννοούμε ότι δρά ώς αίτιο. Μάλιστα, ξεχωρίζουμε τα πράγματα σε αληθινά που όντως υπάρχουν και σε πράγματα φανταστικά που μόνο ώς φαντασιώσεις υφίστανται, βάσει της αποτελεσματικότητάς τους. Και μόνον αυτά που έχουν αποτέλεσμα, που επιφέρουν αλλοιώσεις σε άλλα πράγματα, που δρούν ώς αίτια, εν ολίγοις, θεωρούμε αληθινά.

Πράγμα που σημαίνει πώς η συνείδηση είναι όσο αληθινή, ως λειτουργία, όσο κι η θερμορρύθμιση και, το σπουδαιότερο, το κάθε της παράγωγο, η κάθε επιμέρους εμπειρία, είναι τόσο αληθινή όσο και η θερμοκρασία 36 κι 6.

Μόνο που πολλοί που πιστεύουν και που λένε όλ’ αυτά, όσοι μιλούν για τη συνείδηση σ’άλλα πλαίσια, την ονομάζουν φενάκη και τις εμπειρίες «επιφαινόμενα» δηλαδή πράγματα χωρίς αληθινή υπόσταση- πράγματα αιτιακώς αδρανή.

Από τη μία λοιπόν, η συνείδηση επελέγη ως αποτελεσματικός παράγων, ώς αληθές αίτιο, κι από την άλλη, είναι μια παραίσθηση- μια καθαρή φαντασίωση, ένα αιτιακώς αδρανές τίποτα!

Την αντίφαση αυτή την αναφέρω εδώ απλώς και μόνο επειδή απαντά σε πολλών επιφανών νευροφιλοσοφούντων τα γραπτά και συνήθως περνάει απαρατήρητη.

Άλλωστε εύκολα παρακάμπτεται. Με συνέπειες βέβαια, αλλά παρακάμπτεται.

Παρακάμπτεται εάν απλώς πούμε το αληθινό πράγμα, το πράγμα που έχει επιλεγεί ώς αποτελεσματικό στην πορεία της εξελίξεως, δεν είναι η συνείδηση, η λειτουργία, αλλά ο νευρωνικός της μηχανισμός. Κι αν επίσης πούμε ότι παρ’όλο που τα παράγωγά του, οι εμπειρίες, είναι πράγματα μη αληθινά, οι αντίστοιχοί τους σχηματισμοί ενεργοποιήσεως του μηχανισμού είναι αληθινοί και δρούν όπως ό,τι άλλο με αληθινή ύπαρξη, ώς αίτια.

Το θέμα όμως είναι άν η αντίφαση παρακάμπτεται έτσι, χωρίς κόστος, χωρίς επιπτώσεις.

Το θέμα είναι, μπορούμε να πούμε και να αποδεχτούμε ότι, φερ’ειπείν, ο σχηματισμός ενεργοποιήσεως κάποιου εγκεφαλικού μηχανισμού Χ που τυγχάνει να αντιστοιχεί στη συγκεκριμένη εμπειρία πόνου Χ τονούμενο αρκεί - ερήμην της εμπειρίας - να θεσει σε δράση τις κινητικές λειτουργίες που απομακρύνουν τον άνθρωπο απο το αίτιο του πόνου-απο κάτι επικινδυνο- και οτι η εμπειρία του πόνου (Χ τονούμενο) είναι μια επουσιώδης πολυτέλεια;

Μπορούμε να πούμε ότι επιλογές προτεραιοτήτων , στόχων και διεκπεραίωση πράξεων που αποτελούνται απο αλληλεξάρτητες αλληλουχίες λεπτομερώς ελεγχομένων αισθητικο-κινητικών διαδικασιών μπορούν και συμβαίνουν πάντα χωρίς την επίγνωση του σκοπού ή του τρόπου ελέγχου τους;

Μπορούμε να πούμε ότι για όλα αυτά αρκούν οι αντίστοιχες της υποκειμενικής εμπειρίας εγκεφαλικές διεργασίες, ότι εν ολίγοις είμαστε κατ’ ουσίαν αυτόματα;

Θεωρητικά ίσως και να μπορούσαμε να λειτουργήσουμε ώς ρομπότ. Θα μπορούσαμε ίσως να διάγουμε τον βίο αβλεπί, χωρίς κάν να το πάρουμε είδηση, θα μπορούσαμε να ζούμε ερήμην ... του εαυτού μας.

Στην πραγματικότητα όμως δεν ζούμε έτσι, χωρίς επίγνωση. Μπορεί να μην έχουμε επίγνωση των πάντων και πάντα, αλλά τέλος πάντων και πόνους αισθανόμαστε και τα ούζα μας αρέσουν, και «της αυγής η κροκάτη γάζα» και «τα γαρούφαλα του δειλινού» δεν χάνονται και δεν σβήνονται πάντα μακρυά μας αλλά, το πιο συχνά, μπαίνουν και στην καρδιά μας.

Είτε το θέλουμε είτε όχι, είμαστε όντα με συνείδηση κι ας μπορούσαμε υποθετικά να είμαστε ρομποτ. Τώρα βέβαια μπορεί να σφάλλουμε ώς πρός το αληθές των δοξασιών μας. Οι πόνοι μας, οι προθέσεις μας, κάλλιστα θα μπορούσαν να είναι ψευδαισθήσεις -Η βούλησή μας, ακούω, είναι σίγουρα μια ψευδαίσθηση κι αυτό που μένει είναι ν’αποφασίζουμε τι απο τα δύο φαινεται λογικότερο : ότι είμαστε ρομπότ ή ότι δεν είμαστε;

Αλλά πώς ξέρουμε ότι ενδεχομένως οι συνειδητές εμπειρίες είναι ψευδαισθήσεις; Υπάρχουν ενδείξεις που οδηγούν σ’ ένα τετοιο συμπέρασμα; Ναι, υπάρχουν. Έχουμε χίλια δύο παραδείγματα όπου η συνείδηση, η επίγνωση πόνων, ηδονών, πεποιθήσεων, αποφάσεων, δεν είναι αναγκαία για τις αντικειμενικές επιπτώσεις των αισθητικών ποιοτήτων ( πόνου, ηδονής) να βιωθούν, ή των πεποιθήσεων και των αποφάσεων να πραγματοποιηθούν.

Άκου ανθρωπάκο ...

Σε φωνάζουν Ανθρωπάκο, Κοινό Άνθρωπο. Λένε πως χάραξε η εποχή σου, η «Εποχή του Κοινού Ανθρώπου».

Μα δεν είσαι συ που το λες, ανθρωπάκο. Το λένε εκείνοι, οι αντιπρόεδροι των μεγάλων εθνών, οι εργατοπατέρες, οι μετανιωμένοι γιοι των αστών, οι πολιτικοί και οι φιλόσοφοι. Σου προσφέρουν το μέλλον, μα δε ρωτούν για το παρελθόν σου.

Κι όμως, είσαι κληρονόμος ενός τρομερού παρελθόντος. Τούτη η κληρονομιά καίει στη χούφτα σου σα διαμάντι φλεγόμενο. Εγώ αυτό έχω να σου πω.

Ο γιατρός, ο τσαγκάρης, ο μηχανικός ή ο εκπαιδευτικός, για να προκόψουν στη δουλειά τους και να κερδίσουν το ψωμί τους, πρέπει να γνωρίζουν τις ελλείψεις τους. Εδώ και κάμποσες δεκαετίες παίρνεις παγκοσμίως τα ηνία στα χέρια σου. Το μέλλον της ανθρωπότητας θα εξαρτηθεί από τις σκέψεις και τις πράξεις σου. Όμως, οι δάσκαλοι κι οι αφέντες σου δε σου μιλάνε για τον τρόπο που σκέφτεσαι πραγματικά. Δε σου λένε ποιος είσαι στα αλήθεια. Κανένας δεν τολμά να σε φέρει αντιμέτωπο με τη μοναδική πραγματικότητα που έχει τη δύναμη να σε καταστήσει κύριο του πεπρωμένου σου. Είσαι «ελεύθερος» από μια άποψη μονάχα: ελεύθερος από την αυτοκριτική, που μπορεί να σε βοηθήσει να κουμαντάρεις τη ζωή σου.

Δε σ' άκουσα να παραπονιέσαι ποτέ: «Με εκθειάζετε σαν το μελλοντικό αφέντη του εαυτού μου και του κόσμου μου. Αλλά δε μου λέτε πώς γίνεται κανείς αφέντης του εαυτού του. Δε μου λέτε ποια είναι τα λάθη και τα ελαττώματά μου, πού σφάλλω στον τρόπο που σκέφτομαι και πράττω».

Επιτρέπεις στους ισχυρούς να απαιτούν τη δύναμη εν ονόματι «του ανθρωπάκου». Όμως, εσύ ο ίδιος παραμένεις βουβός. Ενισχύεις τους ισχυρούς με περισσότερη δύναμη. Επιλέγεις για εκπροσώπους ανθρώπους αδύναμους και κακοήθεις. Τελικά διαπιστώνεις πάντα, πολύ αργά, πως σ' έπιασαν κορόιδο.

Σε καταλαβαίνω! Κι ετούτο επειδή αντίκρισα αμέτρητες φορές γυμνό το κορμί και την ψυχή σου. Σε είδα δίχως τη μάσκα σου, την κομματική σου ταυτότητα ή την εθνική σου υπερηφάνεια. Γυμνό σα νεογέννητο, γυμνό σα στρατάρχη ξεβράκωτο. Σ' άκουσα να κλαις και να οδύρεσαι. Μου μίλησες για τα προβλήματά σου, τις αγάπες και τους πόθους σου. Σε ξέρω και σε καταλαβαίνω. Και θα σου πω τι είσαι, ανθρωπάκο, επειδή πιστεύω πραγματικά στο τρανό σου μέλλον. Μα επειδή το μέλλον σού ανήκει, αναμφίβολα σου ανήκει, ρίξε μια ματιά στον εαυτό σου. Κοίτα τον όπως είναι πραγματικά. Άκου αυτό που κανένας από τους ηγέτες και τους αντιπροσώπους σου δεν τολμά να σου πει:

Είσαι «άνθρωπος μικρός, κοινός». Συλλογίσου τη διπλή έννοια που έχουν τούτες οι λέξεις, «μικρός» και «κοινός»...

Μην το βάζεις στα πόδια! Βρες το κουράγιο να αντικρίσεις τον εαυτό σου!

«Με ποιο δικαίωμα μου κάνεις κήρυγμα;» Βλέπω την ερώτηση στο τρομαγμένο βλέμμα σου. Σ' ακούω να την ξεστομίζεις όλο αυθάδεια. Φοβάσαι να αντικρίσεις τον εαυτό σου, ανθρωπάκο. Φοβάσαι την κριτική, όσο και τη δύναμη που σου υποσχέθηκαν. Αλήθεια, πώς σκέφτεσαι να χρησιμοποιήσεις τη δύναμή σου; Δεν ξέρεις. Φοβάσαι και να σκεφτείς ακόμη πως μπορεί κάποια μέρα να 'σαι διαφορετικός: ελεύθερος αντί φοβισμένος, ειλικρινής αντί ραδιούργος, να χαίρεσαι τον έρωτα, όχι σαν τον κλέφτη μες στη νύκτα, αλλά ανοικτά, στο φως του ήλιου. Απεχθάνεσαι τον εαυτό σου, ανθρωπάκο. Αναρωτιέσαι, «Ποιος είμαι εγώ που θα 'χω άποψη, θα κουμαντάρω τη ζωή μου και θα αποκαλώ ολάκερη την οικουμένη δική μου;» Δίκιο έχεις. Ποιος είσαι εσύ που θα διεκδικήσεις τη ζωή σου; Ε, λοιπόν, θα σου πω ποιος είσαι.

Διαφέρεις από τον ισχυρό σε τούτο μόνο, ο ισχυρός υπήρξε κάποτε ένας πολύ μικρός ανθρωπάκος, αλλά ανέπτυξε μια σημαντική ικανότητα. Αναγνώρισε την ποταπότητα και την ανεπάρκεια των σκέψεων και των πράξεών του. Κάτω από την πίεση κάποιου έργου που θεώρησε σημαντικό, έμαθε να διακρίνει ότι η μικρότητα κι η ευτέλειά του απειλούσαν την ευτυχία του. Με άλλα λόγια ο ισχυρός γνωρίζει πότε και σε τι είναι ανθρωπάκος. Ο ανθρωπάκος, όμως, δε γνωρίζει ότι είναι ποταπός και φοβάται να το μάθει. Κρύβει την ποταπότητα και την ανεπάρκειά του πίσω από αυταπάτες δύναμης και μεγαλείου, τη δύναμη και του μεγαλείου κάποιου άλλου. Είναι περήφανος για τους μεγάλους στρατηγούς του, αλλά όχι για τον εαυτό του. Θαυμάζει την ιδέα που δεν είχε κι όχι εκείνη που είχε. Όσο λιγότερο καταλαβαίνει κάτι, τόσο περισσότερο πιστεύει σ' αυτό. Κι όσο καλύτερα αντιλαμβάνεται μια ιδέα, τόσο η πίστη του σ' αυτήν κλονίζεται.

Ας αρχίσω, όμως, από τον ανθρωπάκο που έχω μέσα μου.

Επί είκοσι πέντε χρόνια υπερασπίζομαι, γραπτά και προφορικά, το δικαίωμά σου στην ευτυχία. Κατακρίνω την ανικανότητά σου να καρπώνεσαι εκείνο που σου ανήκει, να διασφαλίζεις όσα κέρδισες με αίμα στο Παρίσι και στη Βιέννη, στον αμερικανικό εμφύλιο και τη ρωσική επανάσταση. Μα το Παρίσι σου κατέληξε στον Πετέν και τον Λαβάλ, η Βιέννη σου στον Χίτλερ, η Ρωσία σου στον Στάλιν και η Αμερική σου κινδυνεύει να καταλήξει στα χέρια της Κου Κλουξ Κλαν! Καταφέρνεις να κερδίζεις την ελευθερία σου, μα δεν μπορείς να τη διασφαλίσεις για τον εαυτό σου και τους άλλους. Αυτό το γνώριζα από καιρό. Εκείνο, όμως, που δεν καταλάβαινα ήταν γιατί, αφού κατόρθωνες να βγεις παλεύοντας απ' το βούρκο, βούλιαζες κάθε φορά σ' ένα χειρότερο. Έπειτα, ψηλαφιστά, παρατηρώντας προσεκτικά γύρω μου, ανακάλυψα σταδιακά ποιο είναι εκείνο που σε κρατά δέσμιο: είσαι δεσμώτης του εαυτού σου. Ο μόνος υπεύθυνος για τη σκλαβιά σου είσαι εσύ ο ίδιος. Μόνον εσύ και κανένας άλλος, άκου που σου λέω!

Δεν το 'χεις ξανακούσει αυτό, έτσι; Οι ελευθερωτές σου λένε πως ο Κάιζερ, ο Τσάρος, ο Πάπας Γρηγόριος ο ΚΖ', ο Μόργκαν, ο Κρουπ κι ο Φορντ, αυτοί είναι οι δυνάστες σου. Και ποιοι είναι οι ελευθερωτές σου; Ο Μουσολίνι, ο Ναπολέων, ο Χίτλερ και ο Στάλιν.

Γι' αυτό σου λέω: «Εσύ μονάχα μπορείς να γίνεις ελευθερωτής του εαυτού σου!»

Σ' αυτό το σημείο διστάζω. Ισχυρίζομαι πως αγωνίζομαι για την αλήθεια και την αγνότητα. Όμως, ενώ αποφάσισα να σου πω την αλήθεια για τον εαυτό σου, τώρα διστάζω. Σε φοβάμαι, εσένα και τη στάση σου απέναντι στην αλήθεια. Όταν η αλήθεια σε αφορά, γίνεται επικίνδυνη. Μπορεί να είναι ευεργετική, μα μπορεί επίσης να γίνει λάβαρο στα χέρια της κάθε συμμορίας. Αν δεν ήταν έτσι, δε θα ήσουν στη θέση που βρίσκεσαι σήμερα.

Ο νους μού υπαγορεύει: «Πες την αλήθεια, ανεξάρτητα απ' το τίμημα». Ο ανθρωπάκος μέσα μου λέει: «Θα ήταν βλακεία να εμπιστευτείς τον εαυτό σου στο έλεος του ανθρωπάκου. Ο ανθρωπάκος δε θέλει να ακούσει την αλήθεια για τον εαυτό του. Δε θέλει να σηκώσει το φορτίο της μεγάλης ευθύνης που τον βαρύνει, είτε του αρέσει, είτε όχι. Θέλει να παραμείνει ανθρωπάκος, ή να γίνει μεγάλος ανθρωπάκος. Θέλει να γίνει πλούσιος, εργατοπατέρας, επικεφαλής του συλλόγου βετεράνων ή πρόεδρος του φιλόπτωχου. Δε θέλει, όμως, να αναλάβει την ευθύνη για τη δουλειά του, για τα αποθέματα τροφίμων, για το οικιστικό, τη συγκοινωνία, την παιδεία, τις επιστημονικές έρευνες, τη διοίκηση ή οτιδήποτε άλλο».

Ο ανθρωπάκος μέσα μου λέει:

«Έγινες πια μεγάλος και τρανός, γνωστός σε Γερμανία, Αυστρία, Σκανδιναβία, Αγγλία, Αμερική και Παλαιστίνη. Οι κομμουνιστές σε πολεμούν. Οι "σωτήρες των πολιτιστικών αξιών" σε μισούν. Τα θύματα της συναισθηματικής πανούκλας σε διώκουν. Έχεις γράψει δώδεκα βιβλία και εκατόν πενήντα άρθρα για την αθλιότητα της ζωής, την αθλιότητα του ανθρωπάκου. Το έργο σου διδάσκεται στα πανεπιστήμια και άλλοι μεγάλοι, μοναχικοί άνθρωποι, λένε πως είσαι πολύ μεγάλος άνθρωπος. Συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στους κολοσσούς της επιστήμης. Ανακαλύπτοντας την κοσμική ενέργεια της ζωής και τους νόμους που διέπουν τη ζωντανή ύλη, έκανες τη μεγαλύτερη ανακάλυψη των τελευταίων αιώνων. Βοήθησες να γίνει κατανοητή η φύση του καρκίνου. Είπες την αλήθεια. Γι' αυτό σε κυνηγούν από χώρα σε χώρα. Τώρα δικαιούσαι να ξεκουραστείς. Απόλαυσε την επιτυχία και τη φήμη σου. Σε λίγα χρόνια το όνομά σου θα ακούγεται παντού. Αρκετά έκανες. Φτάνει πια. Αφοσιώσου πλέον στις μελέτες σου για το λειτουργικό νόμο της φύσης».

Έτσι λέει ο ανθρωπάκος μέσα μου, επειδή σε φοβάται, ανθρωπάκο.

Για πολλά χρόνια ήμουν σε στενή επαφή μαζί σου. Μέσα από τις προσωπικές μου εμπειρίες γνώριζα τη ζωή σου και ήθελα να σε βοηθήσω. Διατηρούσα τούτη την επαφή, επειδή έβλεπα ότι σε βοηθούσα πραγματικά κι ότι δεχόσουν πρόθυμα τη βοήθειά μου, συχνά με δάκρυα στα μάτια. Λίγο-λίγο, όμως, άρχισα να καταλαβαίνω ότι ενώ ήσουν πρόθυμος να δεχτείς τη βοήθειά μου, ήσουν ανίκανος να την υπερασπιστείς. Την υπερασπίστηκα εγώ για σένα και πάλεψα σκληρά για λογαριασμό σου. Μα ήρθαν οι ηγέτες σου και κατέστρεψαν το έργο μου· κι εσύ τους ακολούθησες, δίχως να βγάλεις άχνα. Μετά απ' αυτό διατήρησα την επαφή μαζί σου, ελπίζοντας να ανακαλύψω τον τρόπο που θα μπορούσε κανείς να σε βοηθήσει χωρίς να καταστραφεί, είτε ως ηγέτης, είτε ως θύμα σου. Ο ανθρωπάκος μέσα μου ήθελε να σε κερδίσει, να σε «σώσει», να τον θωρείς με το ίδιο δέος που αντιμετωπίζεις τα «ανώτερα μαθηματικά», επειδή δεν έχεις ιδέα τι είναι. Όσο λιγότερο καταλαβαίνεις, τόσο περισσότερο δέος νιώθεις. Ξέρεις τον Χίτλερ καλύτερα από τον Νίτσε, τον Ναπολέοντα καλύτερα από τον Πεσταλότσι. Θεωρείς κάποιον βασιλιά σημαντικότερο απ' τον Sigmund Freud. Ο ανθρωπάκος μέσα μου θέλει να σε κερδίσει, όπως σε κερδίζουν συνήθως με τα ταμ-ταμ της ηγεσίας. Όταν ο ανθρωπάκος μέσα μου ονειρεύεται να «σε οδηγήσει στην ελευθερία», σε φοβάμαι. Υπάρχει κίνδυνος να ανακαλύψεις μέσα μου τον εαυτό σου κι εμένα μέσα σου, να τρομάξεις και γυρεύοντας να δολοφονήσεις τον εαυτό σου, να δολοφονήσεις εμένα. Μα δεν είμαι πια πρόθυμος να πεθάνω, υπερασπίζοντας την ελευθερία σου να είσαι σκλάβος του καθενός.

Δεν καταλαβαίνεις τι εννοώ. Αντιλαμβάνομαι ότι η «ελευθερία να είσαι σκλάβος του καθενός» δεν είναι ευκολονόητη ιδέα.

Προκειμένου να ξεφύγεις από την κατάσταση του σκλάβου που είναι αφοσιωμένος σε έναν και μοναδικό αφέντη και να γίνεις σκλάβος του καθενός, πρέπει πρώτα να σκοτώσεις το συγκεκριμένο δυνάστη, τον τσάρο ας πούμε. Δίχως, όμως, επαναστατικά κίνητρα και υψηλά ιδανικά περί ελευθερίας, δεν μπορείς να διαπράξεις έναν τέτοιο πολιτικό φόνο. Συνεπώς, ιδρύεις ένα επαναστατικό κόμμα κάτω από την ηγεσία ενός πραγματικά μεγάλου ανθρώπου, του Ιησού, ας πούμε, του Μαρξ, του Λίνκολν ή του Λένιν. Τούτος ο πραγματικά μεγάλος άνθρωπος παίρνει πολύ σοβαρά το θέμα της ελευθερίας σου. Αν θέλει να πετύχει πρακτικά αποτελέσματα, είναι υποχρεωμένος να μαζέψει γύρω του ένα σωρό ανθρωπάκια, βοηθούς κι εκτελεστικά όργανα, επειδή δεν μπορεί να φέρει σε πέρας ένα τέτοιο κολοσσιαίο έργο μονάχος.

Αν δε συγκέντρωνε γύρω του μερικά μεγάλα ανθρωπάκια, δε θα τον καταλάβαινες, θα τον αγνοούσες. Περιβάλλεται από μεγάλα ανθρωπάκια για να αποκτήσει δύναμη για χάρη σου, να κατακτήσει μιαν αλήθεια, ή να θεμελιώσει μια νέα, καλύτερη πίστη. Γράφει ευαγγέλια, φτιάχνει νόμους για να διασφαλίσει την ελευθερία σου κι υπολογίζει στη βοήθειά σου και την προθυμία σου να τον συνδράμεις. Σε τραβάει έξω από τον κοινωνικό βούρκο, όπου είχες βουλιάξει. Προκειμένου, όμως, να κρατήσει ενωμένα όλα τα μεγάλα ανθρωπάκια και να μη χάσει την εμπιστοσύνη σου, ο πραγματικά μεγάλος άνθρωπος αναγκάζεται, λίγο-λίγο, να θυσιάσει τη μεγαλοσύνη που ανέπτυξε με μόχθο, σε βαθιά πνευματική απομόνωση, μακριά από σένα και τη σύγχυση της καθημερινότητάς σου, μα πάντα σε στενή επαφή με τη ζωή σου. Προκειμένου να σε καθοδηγεί, πρέπει να σου επιτρέψει να τον λατρεύεις σαν απρόσιτο Θεό. Δε θα του είχες καμιά εμπιστοσύνη αν παρέμενε ο απλός άνθρωπος που ήταν και πριν, αν συζούσε, για παράδειγμα, με μια γυναίκα, δίχως να έχουν ενωθεί με τα δεσμά του γάμου. Έτσι, εσύ ο ίδιος δημιουργείς τον καινούργιο αφέντη σου. Όμως, εξυψωμένος στο βαθμό του καινούργιου αφέντη, ο μεγάλος άνθρωπος χάνει τη μεγαλοσύνη του, που ήταν συνισταμένη ακεραιότητας, απλότητας, θάρρους και επαφής με την πραγματικότητα της ζωής. Τα μεγάλα ανθρωπάκια, που αντλούν το κύρος τους από το μεγάλο άνθρωπο, καταλαμβάνουν καίριες θέσεις στην οικονομία, τη διπλωματία, την κυβέρνηση, τις τέχνες και τις επιστήμες. Εσύ παραμένεις εκεί που ήσουν εξαρχής, στο βούρκο! Εξακολουθείς να περιφέρεσαι ρακένδυτος, για χάρη του «μέλλοντος του σοσιαλισμού», ή του «Τρίτου Ράιχ». Εξακολουθείς να ζεις σε λασποκαλύβες, σοβαντισμένες με κοπριά. Είσαι, όμως, περήφανος για το Μέγαρο του Πολιτισμού. Είσαι ικανοποιημένος με την ψευδαίσθηση πως έχεις δύναμη... Μέχρι τον επόμενο πόλεμο και την πτώση των καινούργιων αφεντάδων.

Άλλα ανθρωπάκια σε μακρινές χώρες μελέτησαν διεξοδικά τον πόθο σου να είσαι σκλάβος του καθενός. Κι αυτό τους δίδαξε πώς να γίνονται μεγάλα ανθρωπάκια, με τη μικρότερη νοητική προσπάθεια. Τούτα τα μεγάλα ανθρωπάκια δε γεννήθηκαν σε επαύλεις· αναδύθηκαν από τις δικές σου τάξεις. Πείνασαν, όπως κι εσύ. Υπέφεραν, όσο κι εσύ. Ανακάλυψαν έναν ταχύτερο τρόπο να αλλάζουν αφέντες. Επί εκατοντάδες χρόνια αληθινά μεγάλοι διανοητές έκαναν ανυπολόγιστες θυσίες. Αφιέρωσαν το νου και τη ζωή τους για να σου εξασφαλίσουν την ελευθερία και την ευημερία σου. Ε, λοιπόν, τα ανθρωπάκια που αναδύθηκαν από τους κόλπους σου, ανακάλυψαν πως δε χρειάζεται να καταβάλει κανείς τόσο κόπο και μόχθο. Εκείνο που κατόρθωσαν, μετά από δοκιμασίες και σκληρό πνευματικό αγώνα πολλών χρόνων, οι αληθινά μεγάλοι διανοητές, αυτοί κατάφεραν να το καταστρέψουν σε λιγότερο από πέντε. Μάλιστα, τα ανθρωπάκια από τις τάξεις σου ανακάλυψαν τον τρόπο να επισπεύδουν τη διαδικασία. Η μέθοδός τους είναι χυδαία και κτηνώδης. Σου λένε απερίφραστα ότι εσύ κι η ζωή σου, τα παιδιά κι η οικογένειά σου δεν αξίζουν πεντάρα· ότι είσαι ένα ηλίθιο ανδράποδο που μπορούν να το κάνουν ό,τι θέλουν. Δε σου υπόσχονται ατομικές, μα εθνικές ελευθερίες. Δε λένε λέξη περί αυτοσεβασμού. Σου λένε μονάχα να σέβεσαι το κράτος. Δε σου υπόσχονται προσωπική μεγαλοσύνη, αλλά εθνικό μεγαλείο. Εφόσον η «ατομική ελευθερία» και η «ατομική μεγαλοσύνη» δε σημαίνουν για σένα το παραμικρό, ενώ η «εθνική ελευθερία» και τα «εθνικά συμφέροντα» διεγείρουν τις φωνητικές σου χορδές ακριβώς όπως τρέχουν τα σάλια του σκύλου μπροστά στο κόκαλο. Ο ήχος αυτών των λέξεων σε κάνει να ζητωκραυγάζεις. Φυσικά, κανένα από αυτά τα ανθρωπάκια δεν πληρώνει το τίμημα της γνήσιας ελευθερίας που πλήρωσε ο Τζιορντάνο Μπρούνο, ο Ιησούς, ο Καρλ Μαρξ ή ο Λίνκολν. Δε σ' αγαπούν, ανθρωπάκο· σε περιφρονούν, επειδή περιφρονείς τον εαυτό σου. Σε ξέρουν απ' έξω κι ανακατωτά, καλύτερα απ' ό,τι σε ξέρουν οι Ροκφέλερ και οι Τόρις. Γνωρίζουν τις χειρότερες αδυναμίες σου, όπως θα έπρεπε να τις γνωρίζεις εσύ. Σε θυσίασαν σ' ένα σύμβολο κι εσύ τους έδωσες τη δύναμη να σ' εξουσιάζουν. Εσύ ο ίδιος τους αναγόρευσες αφεντικά σου και συνεχίζεις να τους στηρίζεις, παρόλο που πέταξαν τις μάσκες τους. Στο 'παν κατάμουτρα: «Είσαι και θα είσαι πάντα κατώτερος, ανίκανος να αναλάβεις την παραμικρή ευθύνη». Κι εσύ τους αποκαλείς καθοδηγητές και σωτήρες και φωνάζεις «ζήτω, ζήτω».

Σε φοβάμαι, ανθρωπάκο. Σε τρέμω, επειδή από σένα εξαρτάται το μέλλον της ανθρωπότητας. Σε φοβάμαι, επειδή το κυριότερο μέλημά σου στη ζωή είναι να δραπετεύεις από τον εαυτό σου. Είσαι άρρωστος, ανθρωπάκο, άρρωστος βαριά. Δε φταις εσύ γι' αυτό, μα έχεις υποχρέωση να γιατρευτείς. Θα 'χες από καιρό αποτινάξει τα δεσμά σου, αν δεν ενθάρρυνες ο ίδιος την καταπίεση και δεν τη στήριζες άμεσα με τις πράξεις σου. Καμία αστυνομική δύναμη στον κόσμο δε θα ήταν ικανή να σε συντρίψει, αν διέθετες στην καθημερινή σου ζωή έστω και μια στάλα αυτοσεβασμό· αν συνειδητοποιούσες, πραγματικά συνειδητοποιούσες, πως χωρίς εσένα η ζωή δε θα συνέχιζε ούτε μια ώρα. Στο είπε αυτό ο ελευθερωτής σου; Σε αποκάλεσε «Προλετάριο του Κόσμου», αλλά δε σου είπε ότι εσύ, και μόνο εσύ, είσαι υπεύθυνος για τη ζωή σου (κι όχι για την τιμή της πατρίδας σου).

Πρέπει να συνειδητοποιήσεις ότι εσύ αναγορεύεις τα ανθρωπάκια σου καταπιεστές και φοράς το αγκάθινο στεφάνι του μαρτυρίου στους πραγματικά μεγάλους ανθρώπους. Ότι τους σταυρώνεις και τους λιθοβολείς, ή τους αναγκάζεις σε λιμοκτονία. Ότι δεν τους σκέφτεσαι ποτέ, ούτε λογαριάζεις όσα έκαναν για σένα. Ότι δεν έχεις ιδέα σε ποιους χρωστάς όσα απολαμβάνεις στη ζωή...

«Πριν σε εμπιστευτώ, θέλω να μάθω τι πρεσβεύεις».

Αν σου πω τι πρεσβεύω, θα τρέξεις γραμμή στον εισαγγελέα ή την Επιτροπή Αντιαμερικανικής Δραστηριότητας, στο FBI ή τη GPU, στην αγαπημένη σου παλιοφυλλάδα, την Κου Κλουξ Κλαν ή τους διάφορους ηγέτες του παγκόσμιου προλεταριάτου.

Δεν είμαι λευκός μήτε μαύρος, κόκκινος ή κίτρινος.

Δεν είμαι Χριστιανός, ούτε Εβραίος, Μουσουλμάνος ή Μορμόνος. Δεν είμαι πολύγαμος, μήτε ομοφυλόφιλος ή αναρχικός.

Όταν αγκαλιάζω μια γυναίκα, είναι επειδή την αγαπώ και την ποθώ κι όχι επειδή έχω πιστοποιητικό γάμου ή είμαι σεξουαλικά πεινασμένος.

Δε δέρνω τα παιδιά. Δεν ψαρεύω, δεν κυνηγώ κι ας είμαι καλός σκοπευτής κι ας αγαπώ τη σκοποβολή. Δεν παίζω μπριτζ και δε δίνω πάρτι για να διαδώσω τις ιδέες μου. Αν οι ιδέες μου ευσταθούν, θα διαδοθούν από μόνες τους.

Δεν υποβάλλω τις εργασίες μου σε καμιά ιατρική αυθεντία, εκτός κι αν τις κατανοεί καλύτερα από μένα. Εγώ αποφασίζω ποιος κατανοεί τις ανακαλύψεις μου και ποιος όχι.

Τηρώ κάθε λογικό νόμο κατά γράμμα, αλλά μάχομαι τους απαρχαιωμένους ή τους εξωφρενικούς. (Μη βιαστείς να καταφύγεις στον εισαγγελέα, ανθρωπάκο! Αν είναι έντιμος άνθρωπος, το ίδιο κάνει κι εκείνος).

Θέλω τα παιδιά και οι νέοι να απολαμβάνουν το σωματικό έρωτα δίχως αναστολές.

Δε θεωρώ ότι για να είναι κανείς θρήσκος, με την καλύτερη, αυθεντικότερη έννοια, πρέπει να καταστρέψει την ερωτική του ζωή και να μουμιοποιηθεί, στην ψυχή και το σώμα.

Γνωρίζω πως εκείνο που αποκαλείς «Θεός» υπάρχει πραγματικά, αλλά όχι με τη μορφή που φαντάζεσαι. Ο Θεός είναι η πρωταρχική κοσμική ενέργεια, ο έρωτας στο κορμί σου, η ακεραιότητα του χαρακτήρα σου και το αίσθημα της φύσης, μέσα σου και γύρω σου.

Αν δοκίμαζε κανείς με οποιοδήποτε πρόσχημα να επέμβει στο έργο μου ως γιατρός ή εκπαιδευτικός, θα τον πετούσα έξω από την πόρτα. Κι αν με καλούσαν στο δικαστήριο, θα του έθετα μερικές απλές, ξεκάθαρες ερωτήσεις, στις οποίες δε θα μπορούσε να απαντήσει δίχως να ντρέπεται σ' όλη του τη ζωή. Κι αυτό γιατί γνωρίζω τι είναι εσωτερικά ο άνθρωπος. Γνωρίζω πως κάθε ανθρώπινο ον, έχει την ιδιαίτερη αξία του. Θέλω, επίσης, να κυβερνάται ο κόσμος με γνώμονα το έργο και όχι τις απόψεις περί έργου. Έχω τις δικές μου απόψεις και μπορώ να διακρίνω το ψέμα από την αλήθεια. Τη χρησιμοποιώ καθημερινά σαν εργαλείο στη δουλειά μου· την καθαρίζω όταν τελειώνω και τη διατηρώ καθαρή.

Σε φοβάμαι, ανθρωπάκο, σε φοβάμαι πολύ. Δεν ήμουν έτσι πάντα. Ήμουν κι εγώ ανθρωπάκος, ανάμεσα σε εκατομμύρια άλλα ανθρωπάκια. Κατόπιν έγινα επιστήμονας και ψυχίατρος. Έμαθα να διακρίνω πόσο άρρωστος είσαι και πόσο επικίνδυνη είναι η αρρώστια σου. Έμαθα να διακρίνω ότι αυτό που σε καθηλώνει -καθημερινά, κάθε ώρα της μέρας, ακόμα και δίχως την ενίσχυση κάποιας εξωτερικής πίεσης- είναι η ψυχική διαταραχή σου κι όχι κάποια ανώτερη δύναμη, έξω από σένα. Αν ήσουν εσωτερικά ζωντανός και υγιής, θα 'χες ανατρέψει τους τύραννους, από καιρό. Στο παρελθόν οι δυνάστες σου προέρχονταν από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, μα σήμερα ξεπηδούν από τους κόλπους σου. Είναι κι αυτοί ανθρωπάκια σαν κι εσένα, ανθρωπάκο. Και πρέπει να είναι στ' αλήθεια πολύ μικροί και ποταποί για να γνωρίζουν, από πείρα, την αθλιότητά σου και με βάση τούτη τη γνώση να σε καταπιέζουν αποτελεσματικότερα και στυγνότερα από ποτέ.

Δεν έχεις κανένα αισθητήριο για να διακρίνεις τον πραγματικά μεγάλο άνθρωπο. Ο χαρακτήρας του, τα βάσανά του, η λαχτάρα του, η οργή του κι ο αγώνας του για σένα σου είναι άγνωστα. Αγνοείς εντελώς πως υπάρχουν άντρες και γυναίκες που, από φύση τους, είναι ανίκανοι να σε καταπιέσουν και να σε εκμεταλλευτούν· άντρες και γυναίκες που θέλουν να είσαι ελεύθερος, πραγματικά κι αληθινά ελεύθερος. Μα αντιπαθείς τούτους τους άντρες και τις γυναίκες, επειδή είναι έξω από τη φύση σου. Είναι απλοί και ειλικρινείς. Εκτιμούν την αλήθεια, όσο εκτιμάς εσύ την κομπίνα. Βλέπουν μέσα σου σα να 'σαι διάφανος, αλλά δε σε περιφρονούν. Θλίβονται για την κατάντια του ανθρώπου. Μα διαισθάνεσαι πως βλέπουν μέσα σου και νιώθεις να απειλείσαι. Αναγνωρίζεις τη μεγαλοσύνη τους, ανθρωπάκο, μόνο όταν πολλά άλλα ανθρωπάκια σού πουν ότι είναι μεγάλοι. Φοβάσαι τους μεγάλους ανθρώπους, την επαφή τους με τη ζωή και την αγάπη τους γι' αυτή. Όμως ο μεγάλος άνθρωπος σε αγαπά, όπως θα αγαπούσε κάθε ζωντανό πλάσμα. Δε θέλει να υποφέρεις, όπως υποφέρεις χιλιάδες χρόνια τώρα. Δε θέλει να λες ανοησίες, όπως λες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Δε θέλει να δουλεύεις σαν μουλάρι, επειδή αγαπά τη ζωή και θέλει να την απαλλάξει από τα βάσανα και τον εξευτελισμό.

Κοινή Γνώση - Διενέξεις και Διαπραγματεύσεις στις ανθρώπινες σχέσεις

Η μέχρι τώρα εμπειρία μας με την Ψυχιατρική και την Ψυχοθεραπεία, μας αποκάλυψε ότι ένα μεγάλο μέρος των προβλημάτων ανάμεσα στους ανθρώπους, οφείλονται στο λανθασμένο τρόπο επικοινωνίας που ακολουθούν. Μα θα πείτε, αφού όλοι γνωρίζουμε τα βασικά της γραμματικής και του συντακτικού, τουλάχιστον μιας γλώσσας, της μητρικής μας γλώσσας, πως είναι δυνατόν να μην μπορούμε να επικοινωνήσουμε σωστά με τους άλλους; Μα φυσικά και δεν θα αναφερθούμε στις ίδιες τις λέξεις, αλλά σε μια άλλη κρυφή ιδιότητα του λόγου και συγκεκριμένα στην πληροφορία, στην γνώση πού μεταφέρει ο λόγος. Αλλά κυρίως θα μελετήσουμε τι συμβαίνει στους ανθρώπους και τις σχέσεις τους, όταν η γνώση γίνεται κοινή.

Σκοπεύουμε να παρουσιάσουμε τη θέση ότι η κοινή γνώση εμποδίζει την επίλυση των διενέξεων των ανθρώπων. 

Α. Ορισμοί

Έστω Π μία πρόταση και Ν το πλήθος ενός συνόλου ανθρώπων μεγαλύτερο ή ίσο του 2. Η Π μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής. Ορίζουμε την Π σαν Κοινή Γνώση ανάμεσα τους Ν, μόνο αν ισχύουν και οι δύο συνθήκες:

1. Κάθε ένας από τους {2, 3, 4…Ν} γνωρίζει την Π.
2. Κάθε ένας από τους {2, 3, 4…Ν} γνωρίζει ότι κάθε ένας από τους {2, 3, 4…Ν } γνωρίζει την Π.

Σε αυτό το κείμενο θα αναφερθούμε σε φυσιολογικούς μέσους ανθρώπους, με φυσιολογικό, τυπικό νου, που χαρακτηρίζονται από τη συνηθισμένη λογική συμπεριφορά.

Θα συμβολίσουμε με:

• Ξ_Ν (Π)=1 τη δήλωση: ο N γνωρίζει την πρόταση Π, και
• Ξ_Ν (Π)=0 τη δήλωση: ο N δεν γνωρίζει την πρόταση Π.

Μια δήλωση πχ. Ξ₁ (Ξ₂ (Ξ₃ (Π)))=1 διαβάζεται: το άτομο 1, ξέρει ότι το άτομο 2, ξέρει ότι το άτομο 3 ξέρει την Π. Μπορούμε να απλοποιήσουμε τη γραφή μας ως εξής: Ξ₁ Ξ₂ Ξ₃ (Π)=1.

Νίκος Λυγερός: Ανθρώπινες σχέσεις

Μετά τη συνειδητοποίηση της μοναξιάς - η ανθρωπιά αποφάσισε να τη μοιραστεί - γιατί ηταν το μόνο πράγμα - που της είχε απομείνει - μέσα στην κοινωνία. Έτσι άρχισαν οι ανθρώπινες σχέσεις - οι άνθρωποι ήταν πια μαζί - ακόμα και μόνοι. Όμως το σύστημα το αντιλήφθηκε....


Πριν εξετάσουμε καν το αφαιρετικό σύστημα της ανθρωπότητας πρέπει να ερευνήσουμε την έννοια της ανθρωπιάς των ανθρώπων. Και πριν ακόμα, το υπόβαθρό της, τη μνήμη. Η μνήμη μπορεί, όπως το εξηγήσαμε σ’ ένα προηγούμενο άρθρο, να ερμηνευτεί ως ένα κομμάτι της ανθρωπότητας μέσα στη νοημοσύνη του ανθρώπου. Δεν συνεπάγεται όμως άμεσα η ανθρωπιά. Στην πραγματικότητα ακόμα και αν η μνήμη και η νοημοσυνη έχουν ενεργοποιηθεί εκ γενετής, αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι ήδη άνθρωπος με τη γενική έννοια. Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος μέσω της σκέψης και της συνείδησης που αποκτά μέσω της. Ενώ η ανθρωπιά εμφανίζεται μετά από αυτήν την επεξεργασία αλλά και τη συνάντηση με άλλους ανθρώπους και όχι απλά άτομα. Με άλλα λόγια δεν είναι η κοινωνικοποίηση που βοηθά αυτό το επίτευγμα μα το αφαιρετικό ζευγάρι δάσκαλος-μαθητής με τη γενικευμένη του έννοια. Η ανθρωπιά δεν είναι αυτονόητη διότι είναι πιο εξελιγμένη έννοια από τη συμπόνια και κάνει χρήση της ετυμολογικής έννοιας της εμπάθειας. Πιο συγκεκριμένα η ανθρωπιά είναι η ελάχιστη σχέση μεταξύ δύο ατόμων όπου η ανθρωπότητα δεν βρίσκεται σε εκφυλισμένη περίπτωση. Εμπεριέχει διαχρονικά στοιχεία που λειτουργούν ως νοητικά σχήματα μιας ανοιχτής δομής που ενεργοποιείται με τη δικτύωση του δασκάλου, ο οποίος επιτρέπει την ύπαρξη της συνεκτικότητας του ανθρώπου με την ανθρωπότητα. Διότι όπως ειπώθηκε και προηγουμένως, ο άνθρωπος δεν ανήκει εκ φύσης σε αυτήν τη δομή. Και το άτομο μπορεί να παραμείνει άτομο αν δεν υπάρξει αυτή η πρόσβαση στην ανθρωπότητα.

Εξ αιτίας της κοινωνικοποίησης, το άτομο δεν αντιλαμβάνεται ούτε την ύπαρξη της ανθρωπότητας ούτε την ανάγκη της ανθρωπιάς. Όλα είναι εξασφαλισμένα από ένα σύστημα που μαζικοποιεί τα άτομα, συνεπώς δεν υπάρχει ούτε ουσιαστική αλληλεπίδραση ούτε συνανθρωπιά. Διότι ο καθένας νιώθει την εξάρτησή του από το σύστημα και δεν δημιουργεί ανθρώπινες σχέσεις. Δεν υπάρχει αξία, μόνο αρχές του συστήματος. Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο δεν μπορεί ν’ αναπτυχθεί η ανθρωπιά γιατί κανείς δεν θεωρεί ότι είναι χρήσιμη και όντως δεν είναι γι’ αυτόν τον ανταγωνισμό που δεν ασχολείται με ανθρώπους αλλά με ανώνυμα άτομα. Η σπανιότητα της ανθρωπιάς ερμηνεύεται από την κοινωνική μάζα ως μια περιθωριακή οντότητα που μπορεί ο καθένας να παραμερίσει δίχως καμμιά επίπτωση. Η μόνη κοινωνική αξία είναι η αξιολόγηση και όχι η αξιολογία. Έτσι η ανθρωπιά παραμένει ένα δυσνόητο πράγμα που δεν ελκύει. Έχει αξία μόνο και μόνο για τους ανθρώπους που είναι και αυτοί σπάνιοι. Είναι η ατομική υλοποίηση της ενεργητικής έννοιας της ανθρωπότητας ενώ η μνήμη είναι η παθητική της έννοια. Με αυτές τις δύο έννοιες η νοητική οντότητα γίνεται άνθρωπος. Και η ολοκλήρωση αυτής της διαδικασίας είναι η επινόηση του αλτρουϊσμού με όλη του τη σημασία. Έτσι κατανοούμε τώρα πόσο σπουδαίος είναι ο ρόλος του δασκάλου για τον μαθητή άνθρωπο. Μέσω της μάθησης και ειδικά της μάθησης της μάθησης που είναι πιο πολύπλοκη, ο μέντορας ενισχύει τη συνείδηση του Τηλέμαχου και του δίνει τη δυνατότητα όχι μόνο να εκφραστεί αλλά και να παράγει ένα έργο προς όφελος των άλλων. Υπάρχουμε ουσιαστικά μόνο μέσα από τους άλλους και αυτό εξηγεί και το βάθος της ανθρωπιάς αλλά και την εμβέλειά της. Γι’ αυτόν τον λόγο η ανθρωπιά είναι μια δια βίου μάθηση.

Εισήγηση του Καθηγητή Νίκου Λυγερού με θέμα: "Ανθρώπινες σχέσεις σε παγκόσμιο πλαίσιο"
Εθνολογικό Μουσείο Θράκης, Αλεξανδρούπολη, Παρασκευή 16/04/2010

Νίκος Λυγερός: Ο αγώνας άρχισε και για σας... Τα μυαλά της Ελλάδας

Κατερίνα: Κορίτσια, κορίτσια, τα μάθατε;

Ειρήνη: Όχι, τι έγινε, Κατερίνα;

Μαίρη: Ναι, πες μα τι έγινε.

Κατερίνα: Δε το πιστεύω !

Ειρήνη: Τι πράγμα;

Μαίρη: Βάλθηκες να μας σκάσεις;

Κατερίνα: Έδεσε το καράβι…

Ειρήνη: Ποιο καράβι;

Μαίρη: Που έδεσε;

Κατερίνα: Εδώ στα Ανώγεια !

Ειρήνη: Άσε τις πλάκες !

Μαίρη: Κι εγώ που νόμιζα ότι ήταν σοβαρό.

Κατερίνα: Αλήθεια λέω !

Ειρήνη: Και πού είναι τώρα;

Μαίρη: Εδώ σε θέλω !

Κατερίνα; Χάθηκε στο χιόνι.

Ειρήνη: Δεν πας καλά !

Μαίρη: Το καράβι χάθηκε στο χιόνι… Τι άλλα θα ακούσω από εσένα !

Κατερίνα: Ευτυχώς το έσωσε ο φάρος !

Ειρήνη: Φάρο;

Μαίρη: Τι είναι πάλι αυτό;

Κατερίνα: Ο φάρος του Ψηλορείτη.

Ειρήνη: Τρελάθηκες εντελώς.

Μαίρη: Καλά σου λέει.

Κατερίνα: Πάντως, εγώ είδα τους ναύτες…

Ειρήνη: Αυτοί δεν είναι ναύτες !

Μαίρη: Αλλά μάγοι !

Ξαφνικά εμφανίζονται δύο ναύτες μπροστά στις τρεις γυναίκες. Εκείνες μένουν άφωνες. 

Γιώργος: Εδώ είναι το λιμάνι…

Μανώλης: Όνειρο είναι αυτό το χωριό.

Μαίρη: Όνειρα βλέπω εγώ !

Ειρήνη: Μα, είστε ναύτες;

Κατερίνα: Γι’ αυτούς σας έλεγα. Είδατε που δε με πιστεύετε !

Γιώργος: Ναι, μόλις πιάσαμε το λιμάνι.

Μαίρη: Δεν καταλαβαίνω. Εδώ δεν υπάρχει λιμάνι.

Μανώλης: Μέχρι χθες.

Ειρήνη: Τι είπε;

Γιώργος: Χθες, είχε νύχτα με δύο φεγγάρια.

Κατερίνα: Αυτό, ούτε εγώ το πρόσεξα.

Μαίρη: Και τους απαντάς κιόλας !

Κατερίνα: Και τι να κάνω αφού είναι μπροστά μας.

Ειρήνη: Και πίσω μας είναι, έτσι όπως πάνε τα πράγματα.

Μαίρη: Αλλάζοντας ύφος Και πού πήγε το καράβι σας;

Γιώργος: Ξάνθη και ύστερα Κομοτηνή.

Ειρήνη; Μας δουλεύουν ψιλό γαζί !

Μαίρη: Κι εσείς; Τι κάνετε εδώ;

Μανώλης: Φέραμε τον ήλιο…

Ειρήνη: Ποιον ήλιο;

Γιώργος: Τον αχινό.

Μαίρη: Σήμερα, κάτι δεν πάει καλά.

Η Ειρήνη κοιτάζει τον ουρανό.

Ειρήνη: Κι όμως, έχουν δίκιο. Ο ήλιος είναι σαν αχινός.

Γιώργος: Αυτή ήταν η αποστολή μας.

Μανώλης: Αυτός είναι ο λόγος του ερχομού μας.

Μαίρη: Αυτός είναι λόγος διωγμού.

Κατερίνα: Γιατί του μιλάς έτσι;

Ειρήνη: Πως αλλιώς; Έρχονται εδώ στα Ανώγεια και μας λένε ότι είναι ναύτες που ήρθαν στο λιμάνι με καράβι που χάθηκε στο χιόνι, μια νύχτα με δύο φεγγάρια για να μας φέρουν ήλιο σαν αχινό. Όλα αυτά σου φαίνονται λογικά;

Κατερίνα: Όχι βέβαια! Αλλ΄είναι μαγικά!

Γιώργος: Αυτή είναι η ιδέα;

Μαίρη: Δεν το πιασα αυτό.

Μανώλης: Ερχόμαστε από τα όνειρα.

Ειρήνη: Ποια όνειρα;

Γιώργος: Τα δικά σας!

Κατερίνα: Έχουν δίκιο… Όλα αυτά που λένε τα ονειρεύτηκα.

Μαίρη: Δηλαδή;

Ειρήνη: Ναι για πες μας.

Κατερίνα: Είμαστε νησί αλλά μένουμε στο βουνό, ήθελα κι εγώ ένα κομμάτι θάλασσας στον ουρανό μας.

Γιώργος: Αυτό ακούσαμε κι εμείς.

Μαίρη: Μα πως το ακούσατε αφού το ονειρεύτηκες;

Μανώλης: Διότι δεν ζούμε αλλού!

Ειρήνη: Και τώρα;

Γιώργος: Είμαστε και στο δικό σας όνειρο.

Μαίρη: Και πότε θα ξυπνήσουμε;

Μανώλης: Όταν δείτε ερωτευμένα πουλιά και ψάρια!

Ειρήνη: Τι είναι αυτά που λέει;

Μαίρη: Ούτε εγω.

Κατερίνα: Είναι όμως τόσο όμορφα. Κι εγώ θα ήθελα να κολυμπήσω στον ουρανό!

Ειρήνη: Εδώ στα Ανώγεια.

Γιώργος: Εδώ είστε πιο κοντά.

Μαίρη: Αν δεν που οι άλλοι ότι τρελαθήκαμε όλοι να με…

Ειρήνη: Δεν είναι τόσο απλά τα πράγματα.

Μαίρη: Γιατί;

Ειρήνη: Κάποιο μήνυμα έχουν όλα αυτά.

Μαίρη: Τι μήνυμα να έχουν;

Ειρήνη: Είμαστε του βουνού!

Γιώργος: Της αντίστασης δηλαδή.

Ειρήνη: Αλλά είμαστε σε νησί.

Μανώλης: Στην καρδιά της θάλασσας.

Ειρήνη: Καταλαβαίνω τώρα τι θέλουν να μας πουν.

Μαίρη: Και τι θέλουν;

Ειρήνη: Τίποτα δεν είναι αδύνατο για τη σκέψη.

Κατερίνα: Συμφωνώ.

Μαίρη: Και;

Ειρήνη: Ήρθε η ώρα της επανάστασης της θάλασσας.

Μαίρη: Δεν σε καταλαβαίνω.

Ειρήνη: Αυτό είπαν και οι δικοί μας όταν άκουσαν του πρώτους Φιλικούς που ήρθαν στο νησί.

Μαίρη: Τους φαινόταν τόσο απίστευτο;

Ειρήνη: Σίγουρα!

Γιώργος: Τώρα ξυπνήσατε.

Μανώλης: Ο αγώνας άρχισε και για σας!

Αναζητώντας τη γνώση

Μία «σύνοψη» ιδεών και φιλοσοφικού λόγου για τη Γνώση από τον Πλάτωνα ως τον Νόζικ

Η απορία είναι πάντα το κίνητρο ‘δράσης’ του ανθρώπινου νου πριν φτάσει - ώστε να φτάσει - στην κατάκτηση κάποιας γνώσης. Η φιλοσοφική απορία νοιώθει αιχμάλωτος των απλών αποριών και προσπαθώντας να αποδράσει ‘θορυβεί’, εμποδίζει τον εφησυχασμό, και ορισμένες ‘απλές’ απορίες συνεχίζουν έτσι ‘θορυβημένες’ να ζουν, να γίνονται στόχοι γνώσης, τροφή της μελλοντικής επιστήμης - δηλαδή, σχεδόν ποτέ η φιλοσοφική σκέψη δεν κρατά «δικό της» αυτό που γεννά η ρήξη της με τη συνήθεια.

Πόσο κοντά μας βρίσκεται η φιλοσοφική σκέψη; 
Υπάρχει η γνώση μέσα μας ;;;

[Μία έμμεση απάντηση θα δοθεί στον διάλογο που ακολουθεί· ο κ. Σπύρος συναντά στο caft της γειτονιάς το φίλο του Μάνθο να πίνει καφέ με έναν άγνωστο...]

(Προκαταρκτικά)

Σ. Καλημέρα Μάνθο...

Μ. Καλημέρα Σπύρο, ...να σου συστήσω από δώ τον κύριο Αριστοτέλη...

Σ. Καλημέρα, τι κάνετε...

Μ. Κάτσε Σπύρο, ένα καφεδάκι;

Σ. Ευχαριστώ... Δροσιά σήμερα...

Μ. Ξέρεις Σπύρο, ο κ. Αριστοτέλης είναι καθηγητής φιλοσοφίας...

Σ. Α!...;;; Δηλαδή, φιλόλογος;

Α. Εμμ..., όχι ακριβώς... διδάσκω φιλοσοφία... δεν μπορώ να πω ότι είμαι καλός φιλόλογος...

Σ. Μα είναι κάτι τόσο διαφορετικό η φιλο...σοφία; Ξέρω βέβαια οι αρχαίοι ήταν φιλόσοφοι, ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης (είδατε, και συνονόματος...), αλλά...

Α. Ναι... όχι, δηλαδή, δε θα έλεγα ότι εγώ είμαι φιλόσοφος (διακριτικό γέλιο)...

Μ. Έλα τώρα, είσαι, είσαι... πολλές φορές σε παρακολουθώ που κοιτάς το χάος, κι όποτε σε ρωτάνε κάτι ποτέ δε βιάζεσαι ν’ απαντήσεις...

Α. Γιατί εσύ βλέπεις τίποτα εκτός από χάος γύρο μας (γέλιο)... τέλος πάντων, είπαμε, εγώ διδάσκω φιλοσοφία όπως ένας φυσικός διδάσκει φυσική... να, όλ’ αυτά που έχουν πει οι φιλόσοφοι που ανέφερες κ. Σπύρο, οι δικοί μας οι αρχαίοι, και πάρα πολλοί άλλοι, ...«αυτά» τέλος πάντων μπορεί να πει κανείς είναι η «ύλη» της φιλοσοφίας...

Σ. Είναι δηλαδή κάτι σαν ιστορία;

Α. ...

Μ. Λοιπόν, Σπύρο, για να καταλάβουμε - γιατί κι εγώ δεν έχω καταλάβει ακριβώς τι είναι η φιλοσοφία - να μας πει ο Αριστοτέλης κάτι «φιλοσοφικό», αλλά όχι πολύ δύσκολο, κάτι να καταλάβουμε...

Α. Βλέπω να χάνουμε τη δροσιά του πρωινού...

Μ. Αριστοτέλη!

(Το κύριο μέρος)

Α. Εντάξει, εντάξει... ακούστε λοιπόν αυτό: ο Πλάτωνας είπε ότι η Γνώση είναι κάτι σαν ανάμνηση, ότι κι αν μαθαίνουμε με κάποιο τρόπο ήδη το γνωρίζουμε, βρίσκεται αποτυπωμένο μέσα στη ψυχή μας...

Μ. ...

Σ. ...

Α. Τουλάχιστον Μάνθο δεν μπορείς αυτή τη φορά να με κατηγορήσεις ότι απέφυγα, ή ότι άργησα ν’ απαντήσω!

(δευτερόλεπτα σιωπής)

Μ. Καλά βρε Αριστοτέλη - με όλο το θάρρος δηλαδή - εσύ το πιστεύεις αυτό; Ακούγεται ωραίο, δε λέω, κάτι σαν ποίημα, αλλά εσύ δεν είπες ότι η φιλοσοφία δεν είναι φιλολογία...

Σ. Εμένα πάλι μου φαίνεται να λέει ότι η Γνώση είναι κάτι το κληρονομικό!

Μ. Ο Σπύρος έχει δίκιο, και τώρα που το σκέφτομαι, αν ήταν έτσι γιατί να ξοδεύουμε τόσα χρόνια στα θρανία και να πληρώνουμε τόσα λεφτά, αυτή η ψυχή μας, δικιά μας δεν είναι, κληρονομιά μας δεν είναι όλες αυτές οι γνώσεις;

Α. Εγώ πάντως βλέπω κάποιο ταλέντο φιλοσοφικό και στους δυο σας...

Μ. (γελώντας) Έλα τώρα, μην αλλάζεις θέμα...

Α. Δεν αλλάζω καθόλου θέμα. Και οι δυο σας, αντί να γελάσετε, να νυστάξετε, ή να κοιταχτείτε σαν να είχα μιλήσει κινέζικα, «αρπάξατε» αμέσως κάτι που μοιάζει να φέρνει την πλατωνική θεωρία σε αντίθεση με τη ζωή - «αν ήδη «ξέρουμε», γιατί σκοτωνόμαστε να μάθουμε», σκεφτήκατε - κι αυτό λέγεται έλεγχος· το να προσπαθήσει να ‘ελέγξει’ κανείς μια σκέψη, μια θεωρία από τις ίδιες της τις συνέπειες στη ζωή χρειάζεται «κάτι», κάτι που δεν είναι «πρόχειρο» σε όλους. Στους μαθητές μου τουλάχιστον αυτή την ανησυχία, την ανησυχία του ελέγχου θα μου άρεσε να βλέπω...

Μ. Στο τέλος Αριστοτέλη θα μας βάλεις να γραφτούμε στη Φιλοσοφική Σχολή... Σπύρο τι λές, είσαι; (πολύ γέλιο)

Σ. Στην ηλικία μας Μάνθο... άστο καλλίτερα... να, έχουμε εδώ τον κύριο Αριστοτέλη, όλο και κάτι θα μας πει, όλο και κάτι θα μάθουμε... Εγώ πάντως δεν καταλαβαίνω, πάνω σ’ αυτό που λέγαμε, γιατί ένας σοφός όπως ο Πλάτωνας πιστεύει ότι ενώ η ψυχή μας «ξέρει», εμείς πάσχουμε από τόσο βαριά αμνησία που ο κόπος να «θυμηθούμε» είναι σχεδόν όσος και για να μάθουμε απ’ την αρχή!

Α. Λοιπόν Μάνθο ο φίλος σου ο Σπύρος που στην αρχή δεν ξεχώριζε τη φιλοσοφία απ’ τη φιλολογία έριξε «βόμβα». Όμως τώρα θέλει λίγο υπομονή...

Μ. Εγώ τον ξέρω το Σπύρο, μπορεί να μην ήταν ποτέ πολύ του βιβλίου αλλά είναι «ψείρας». Εδώ που τα λέμε και μένα μου μυρίζει λίγο «μπαρούτι» αυτό το «απ’ την αρχή», σαν να ήταν δηλαδή η ψυχή «άδεια»; Τι σόι ψυχή θα ήταν τότε;

Α. Και σύ Μάνθο δεν πας πίσω, μα βέβαια, πως θα ταιριάζατε με το Σπύρο! Μήπως πρέπει να πηγαίνω - δε βλέπω να χρειάζομαι και τόσο! (προσποιητή ενόχληση ...μετά μειδιάματος).

Μ. Δεν πας πουθενά... Εδώ τώρα θα υποφέρεις.

Α. Λοιπόν ακούστε. Το θέμα που θίξατε για την αρχή της κάθε γνώσης δεν είναι απλό ούτε για τον Πλάτωνα, ούτε για τους μεταγενέστερους φιλοσόφους. Θέλει όμως υπομονή και προσοχή ώστε να συνεχίσουμε τη κουβέντα μας στην ίδια απλή γλώσσα μ’ αυτήν που ξεκινήσαμε και που καταλαβαίνουμε όλοι. Γ’ αυτό επιτρέψτε μου μια ελαφρά απόκλιση ...στη φυσική.

Μ. (πονηρό μειδίαμα) Πολύ όρεξη φαίνεται νάχεις αν και αδειούχος...

Α. Ευχαριστώ, αλλά είναι η δική σας όρεξη που με εμπνέει... Λοιπόν, φανταστείτε ότι αντί φιλοσοφίας δίδασκα φυσική. Τι θα με ρωτούσατε αν είχατε διάθεση για συζήτηση όπως τώρα;

Μ. ...

Σ. ...

Α. Προσπαθήστε λίγο... Υπάρχουν τόσα φαινόμενα που «εξηγούν» οι θεωρίες της φυσικής, τόσοι «νόμοι» για τη «συμπεριφορά» των υλικών σωμάτων...

Μ. Μα δεν είσαι φυσικός!

Α. Ε, τότε ίσως δεν μπορέσω ν’ απαντήσω (ελαφρά δυσφορία)...έλα τώρα Μάνθο...

Σ. Να πώ εγώ κάτι· πάντα αναρωτιόμουν πως η γη κάνει όλες αυτές τις περιστροφές και μείς δεν παίρνουμε είδηση, δηλαδή δε νοιώθουμε τίποτα. Ξέρω βέβαια ότι έτσι είναι αλλά, πως να το πω, επειδή το γράφουν τα βιβλία, το λένε οι επιστήμονες, το πιστεύει όλος ο άλλος κόσμος, όχι επειδή κάτι - όπως θάλεγε κι ο Πλάτωνας - μου το «θύμισε», κάτι που να με κάνει να νοιώθω ότι είναι δική μου, είναι «της ψυχής μου» αυτή η γνώση. Μήπως όμως υπάρχει κάτι τέτοιο κι εγώ δεν το βλέπω, δεν το καταλαβαίνω;

Α. Σίγουρα κάτι έγινε σήμερα Σπύρο που σου «θύμισε» ότι είσαι φιλόσοφος

(μειδίαμα με θαυμαστικά)...

Μ. Περιττό να πω ότι έχω κι εγώ την ίδια απορία...

Α. Έρχεσαι δεύτερος Μάνθο (προσποιητή ειρωνεία)... Αλλά, ναι Σπύρο, νομίζω ότι υπάρχει, και με διευκολύνεις πολύ με την ερώτησή σου. Είναι βέβαια «κάτι» πολύ πιο σύνθετο από ένα απλό πράγμα που μπορεί να έχεις δει, ή να έχεις ακούσει.

Σ. Και να μην το έχουμε ποτέ προσέξει;

Η οδός του πόνου ...

Ή επιθυμία γιά τά κτιστά πράγματα, σέ συνδυασμό μέ τίς αισθήσεις, Μεταπίπτει σέ ήδονή.

Ή αίσθηση, οταν κινηθεί μέ έπιθυμία,

Προξενεί ήδονή, άφοΰ προσλάβει τό αισθητό. Ή αισθησιακή ήδονή είναι ή μητέρα του διαχωρισμού.

Διαρρηγνύει τήν πρωταρχική Ενότητα, τήν τέλεια άγάπη.

Ή ήδονή των αισθήσεων είναι ή μητέρα τού θανάτου,

Καί ό θάνατος μιάς τέτοιας ήδονής είναι ό πόνος.

Προσπαθώντας ν'άποφύγουμε τήν οδύνη.

Ζητάμε καταφύγιο στήν ήδονή τών αισθήσεων,

Όνομάζοντάς την εύτυχία.

Όμως, οταν προσπαθούμε νά άμβλύνουμε τήν οδύνη μέ τήν ήδονή, Τό μόνο πού κάνουμε είναι νά αύξήσουμε τήν οδύνη μας.

Γιατί ή ήδονή καί ή οδύνη είναι άλληλένδετες.

Ή Όδός μάς άπομακρύνει άπό τήν έκούσια άπατηλή ήδονή.  Ή οδύνη μάς άναγκάζει νά ύψωθού με πάνω άπό τό βασίλειο τών αισθήσεων,

Νά ζήσουμε σύμφωνα μέ τήν πραγματική μας φύση,

Σύμφωνα μέ τόν πρωταρχικό μας προορισμό.

Υπάρχουν δύο είδη οδύνης:

Ή οδύνη τών αισθήσεων -

Από τή στέρηση τού άντικειμένου τής σωματικής έπιθυμίας,

Καί ή οδύνη τής ψυχής -

Γι' αυτό ό Αρχαίος Σοφός άναφώνησε:

«Ώ, ή Δυστυχία! Ή Εύτυχία άκουμπάει στό πλευρό της! Ώ, ή Εύτυχία! Ή Δυστυχία παραμονεύει άπό κάτω!»

Όταν ύπάρχει ήδονή, πρέπει νά ύπάρχει καί οδύνη. Πρέπει νά ύπάρχει οδύνη:

Γιατί μέσω τής ακούσιας οδύνης,

Από τή στέρηση τών άγαθών τής ψυχής.

Ή ηδονή τών αισθήσεων είναι ένα κενό πού συνεχώς γεμίζεται

Κι όμως πάντα παραμένει κενό.

Ή ηδονή τής ψυχής είναι μιά πληρότητα πού συνεχώς κενώνεται,

Κι όμως πάντα παραμένει πλήρης.

Γι' αυτό, είπε ό Αρχαίος Σοφός.

«Τό όλωσδιόλου γεμάτο φαίνεται άδειο,

Αλλά είναι άνεξάντλητο.»

Τήν ήδονή των αισθήσεων τή διαδέχεται ή οδύνη τής ψυχής Ένω τήν άποδοχή τής οδύνης των αισθήσεων τή διαδέχεται ή ήδονή τής ψυχής.

Αύτή τήν ήδονή τής ψυχής τήν άποκαλούμε άγαλλίαση:

Ή αιώνια άγαλλίαση τής σύνδεσης μέ τήν Όδό.

Έτσι, όσοι άκολουθούν τήν Όδό δέχονται μέ χαρά τόν πόνο.

Ύπομένοντας άκούσιες συμφορές,

Τίς μετατρέπουν σέ όμαλές, χωρίς έμπόδια άτραπούς.

Μέ τήν έγκράτεια άπομακρύνονται άπό τήν ήδονή των αισθήσεων,

Πού είναι πολύπλοκη, πολύστροφη, πλεγμένη μέ όλα γενικώς τά αισθητά.

Γι' αυτό είπε ό Αρχαίος Σοφός:

«Ή Όδός ξεμπερδεύει τά μπλεγμένα νήματα,

Κάνει τήν ταραγμένη σκόνη νά κατακαθήσει».

Ανακατευθύνοντας τίς παρορμήσεις τής έπιθυμίας τους,

Όσοι άκολουθούν τήν Όδό λειτουργούν σέ συμφωνία μέ τή φύση.

Δέν έπιδιώκουν πλέον σωματική ηδονή,

Ούτε φοβούνται τήν οδύνη.

Ύπερνικωντας τέτοιες έπιδιώξεις καί τέτοιους φόβους,

Καθώς καί τήν φιλαυτία των αισθήσεων, πού τούς γέννησε,

Σκοτώνουν μ'ενα κτύπημα όλα τά πάθη.

Γι' αυτό, είπε ό Αρχαίος Σοφός:

«Νά έλέγχεις τά πάθη μέ τή θέληση, αύτό είναι δύναμη.»

Ελεύθεροι άπό τήν έπιθυ μία γιά τά δη μιουργή ματα,

Όσοι άκολουθούν τήν Όδό περνούν άπό τό έξωτερικό στό έσωτερικό. Πηγαίνοντας πέρα άπό τίς έπιφανειακές όψεις των πραγμάτων,

Φτάνουν νά γνωρίσουν τήν έσωτερική ούσία των όντων.

Ώς λόγους τού Πρωταρχικού Λόγου,

Ώς σκέψεις τού Πρωταρχικού Νού.

Γι' αύτό, είπε ό Αρχαίος Σοφός:

«Ό σοφός είναι πάντα χωρίς έπιθυμίες,

Καί έτσι άτενίζει τά μυστήρια της φύσης.»

Παραδινόμενοι σ' Αύτόν πού είναι πέρα άπό όλα τά δημιουργήματα, Μοιραζόμενοι μέ Αύτόν τήν κένωση τού έαυτού,

Όσοι άκολουθούν τήν Όδό ένώνονται όλοκληρωτικά μέ Αύτόν,

Τόν άληθινό σκοπό της άγάπης καί τού πόθου,

Τό άληθινό Τέλος καί έκπλήρωση της Επιθυμίας.

Είναι εύκολο νά συμφιλιωθεί κανείς μέ τήν ύπαρξη τού πόνου στόν κόσμο

Μέχρις οτου πονέσει πραγματικά αύτός ό ίδιος.

Τότε, οταν φαίνεται άδύνατο νά συμφιλιωθεί κανείς μέ τόν πόνο μέσα του,

Φαίνεται άδύνατο νά συμφιλιωθεί καί μέ τόν πόνο στόν κόσμο.

Αντί γιά εξήγηση πού νά μάς συμφιλιώνει μέ τόν πόνο,

Ό Πλάστης τών ολων προσέφερε τόν Έαυτό Του καί τή ζωή Του,

Γιατί αύτός μόνος ύπέφερε ώς άπόλυτα άθώος.

Αύτός μόνος δέν είχε τίποτα νά μάθει, τίποτα νά κερδίσει άπό τόν πόνο.

Αύτός μόνος γεννημένος άπό Παρθένο,

Δέν είχε γεννηθεί άπό αύτή τήν ήδονή πού πρέπει νά άκολουθείται

άπό οδύνη.

Ωστόσο μόνο αύτός έζησε στήν πληρότητά του ολον τόν πόνο καί τή θλίψη γιά τήν όποία ήταν ικανός ό άνθρωπος.

Ό πόνος τής Όδού ήταν μιά πράξη άπόλυτης συγκατάβασης.

Γι' αυτόν τόν πόνο δέν προσέφερε στόν Έαυτό Του καμιά ψευδή παρηγοριά,

Καμιά εύκολη άπόδραση πρός τήν ήδονή, σάν αύτές πού χρησιμοποιούμε καθη μερινά.

Ή ήδονή τών αισθήσεων, γεννημένη άπό τήν επιθυμία, είναι ή μητέρα

τού θανάτου.

Καί ό θάνατος μιάς τέτοιας ήδονής είναι ό πόνος.

Υποβάλλοντας τόν έαυτό του στόν πόνο καί στόν θάνατο χωρίς νά έχει γεννηθεί άπό ήδονή,

Ή Όδός θανάτωσε τό παιδί τής ήδονής,

Δημιουργώντας έτσι ζωή ατελεύτητη,

Αιώνια ανάπαυση καί ηρεμία,

Γιά όσους μοιράζονται τόν πόνο Του.

Αύτό προείδε καί προφήτευσε ό Αρχαίος Σοφός, λέγοντας:

«Ή Όδός τής χωρίς όνομα απλότητας είναι ό θάνατος των παθών.

Όταν δέν ύπάρχουν πάθη έρχεται ή γαλήνη

Καί έτσι όλα τά πράγματα στόν κόσμο ειρηνεύουν μοναχά τους.»

«Τρείς σύντροφοι στούς δέκα», είπε ό Αρχαίος Σοφός,

«Ενώ είναι στό δρόμο τής ζωής, κινούνται πρός τόν τόπο τού θανάτου.

Γιατί;

Από τήν ύπερβολική άγάπη τους γιά τη ζωή.»

Πρίν η Όδός ένσα ρκωθ εί,

Οι άνθρωποι προσπαθούσαν νά άποφύγουν τόν πόνο καί τόν θάνατο τής σάρκας.

Αφότου ήρθε, οι άνθρωποι μέ χαρά δέχονταν τόν πόνο καί τόν θάνατο γιά νά Τόν άκολουθήσουν.

Γι'αύτούς, τό νά είναι μαζί Του καί νά πονούν

Ήταν πολύ καλύτερο άπό τό νά είναι χωρίς Αύτόν καί νά μήν πονούν.

Γι'αύτούς ύπήρχε μόνο ένας δρόμος.

Πρέπει κανείς νά πενθήσει γιά νά χαρεί.

Πρέπει κανείς νά διαλέξει τόν θάνατο τών παθών γιά νά ζήσει.

Αλλά άν κάποιος διαλέξει τήν εύτυχία, θά θερίσει θλίψη.

Καί άν κανείς διαλέξει τή ζωή του, σίγουρα θά πεθάνει.

«Χαίρετε καί άγαλλιάσθε», είπε η Όδός,

«Εσείς οι πτωχοί τφ πνεύματι,

Εσείς οι πενθούντες, οι πραείς,

Οι πεινώντες καί διψώντες τήν δικαιοσύνη,

Οι όνειδιζόμενοι καί διωκόμενοι.»

Πρίν η Όδός ένσαρκωθεί,

Ό κόσμος δέν ήξερε πώς νά χαίρεται

Μέσα στήν φτώχεια, τή θλίψη, τήν άπελπισία καί τήν καταδίωξη.

Αφότου ήρθε, τά πάντα έχουν άντιστραφεί γιά όσους Τόν άκολουθούν.

Ή θλίψη έχει χάσει τό φαρμάκι της.

Μιά ήσυχη έλπίδα φωλιάζει καί μεγαλώνει στά ένδόμυχα τής

άπελπισίας.

Τό βάρος τού πόνου δέν είναι τόσο ώστε νά φέρει τήν καταστροφή.

Γιατί τά κλαδιά του κάνουν γλυκούς καρπούς.

Οι θλίψεις είναι ένα καμίνι όπου ό χρυσός καθαρίζεται.

Ό πόνος είναι η σμίλη στό χέρι τού γλύπτη,

Πού κάνει τό άγαλμα τέλειο.