Νίκος Λυγερός: Ελλάδα ... Κρίσιμες ώρες

(05/02/2012). Δεν αρκεί πια να λέμε στο λαό μας ότι περνάμε δύσκολες στιγμές, διότι δεν είναι πια στιγμές. Δεν αρκεί πια να λέμε ότι πρέπει να αντέξει, διότι δεν βλέπει το όραμα. Ακόμα και οι μαχητές θέλουν να ξέρουν ποιος είναι ο στόχος, ποιος είναι ο σκοπός. Και οι φοιτητές δεν ξέρουν πια σε ποιο τομέα να σπουδάσουν, διότι όλοι τους εξηγούν ότι είναι δύσκολα τα πάντα λόγω κρίσης. Ποιος μπορεί όμως να κοροϊδέψει τους πιο έξυπνους, αυτούς που βλέπουν ότι η κρίση αποτελεί την τέλεια λύση για την αποτροπή κάθε ενθουσιασμού εκ μέρους του λαού μας, της νεολαίας μας. Με τις κοινωνίες της ευτυχίας να καταρρέουν, έχουμε την εντύπωση, κι αν δεν την έχουμε μας την δίνουν οι άλλοι, ότι δεν υπάρχει λύση. Βέβαια, εξακολουθούν να μας εξηγούν ότι υπάρχει ελπίδα, αλλά αυτό το κάνουν μόνο και μόνο για να μη γίνει καμιά λαϊκή εξέγερση. Η πραγματικότητα είναι άλλη. Και όποιοι δεν έχουν σοβαρές γνώσεις σε έναν τομέα είναι καταδικασμένοι να ακούσουν κάποιους ειδικούς που τους καθηλώνουν και τους πείθουν για να μην κάνουν τίποτα. Η πατρίδα μας όμως είναι διαφορετική. Η γη μας, είναι η θάλασσά μας. Πρέπει, λοιπόν, να έχουμε ειδικούς επιστήμονες της θάλασσας. Αυτό μας εξηγεί ακόμα και το Δίκαιο της θάλασσας. Πρέπει οι νέοι μας να μελετήσουν τομείς, όπως η γεωλογία, η χημεία, η φυσική, διότι χωρίς αυτούς θα συνεχίζουν να ακούν άτομα δίχως ορθολογική σκέψη να τους εξηγούν ότι είμαστε μια φτωχή χώρα. Την ώρα που μερικοί προτείνουν φράχτες για να πείσουν τους αγαθούς ότι παράγουν έργο, ενώ απλώς οργανώνονται εκλογικά, ο λαός μας χρειάζεται αληθινές λύσεις. Δεν πρέπει να καθυστερήσουμε πια το θέμα της θέσπισης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης. Οι αποζημιώσεις του γερμανικού κράτους, λόγω των εγκλημάτων πολέμου του ναζιστικού καθεστώτος, είναι δίκαιες και απαραίτητες και θα κάνουμε ότι μπορούμε για να υλοποιηθεί η θεραπεία αυτή. Απλώς, δεν πρέπει να ξεχάσουμε ότι το πλαίσιο είναι καθαρά ευρωπαϊκό, πράγμα που σημαίνει ότι πρόκειται για μια αλλαγή κατανομής χρημάτων μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ενώ το θέμα της ΑΟΖ, είναι ριζικά διαφορετικό. Το όφελος της ΑΟΖ είναι για την Ελλάδα και έμμεσα για την Ε.Ε. Το σημαντικό, όμως, ότι αποτελεί μια καθαρή εισφορά, όπως το βλέπουμε και με το χειροπιαστό παράδειγμα της Κύπρου χάρη σε επιστήμονες και τεχνικούς σαν τον Σόλωνα Κασσίνη. Σε αυτόν τον τομέα χρειαζόμαστε ειδικούς. Διότι η θέσπιση είναι μόνο η αρχή, οι υπογραφές σε διμερείς σχέσεις είναι η συνέχεια και όχι το τέλος. Η έρευνα σε αυτόν τον τομέα είναι μόνο στην αρχή. Οι δικοί μας έχουν σε αυτό το πλαίσιο ένα αληθινό όραμα. Δεν είναι ανάγκη, λοιπόν, να μιλάμε μόνο για αντίξοες συνθήκες και τεράστιες δυσκολίες, αλλά να αναδείξουμε επί του πρακτέου τις λύσεις που προσφέρουν τα μαθηματικά του Voronoi και η ορθολογική σκέψη περί ΑΟΖ. Έτσι, για τους πολιτικούς η λύση είναι απλή και ονομάζεται ΑΟΖ.

Πηγή - Νίκος Λυγερός

Μάζα και αλήθεια, χειραγώγηση και παιδεία

Η πλειονότητα των μελών των σύγχρονων καταναλωτικών κοινωνιών, από τη στιγμή που εκχώρησε σε τρίτους το δικαίωμά της να μετέχει της αρχής, επόμενο ήταν να μεταβληθεί σε μάζα. Σ’ ένα, δηλαδή, ανομοιογενές ως προς τη σύνθεσή του ανθρωποσύνολο, το οποίο διακατέχεται από ακατανίκητη ορμή προς οτιδήποτε ερεθίζει τα πλέον πρωτόγονα εκ των ενστίκτων του και ικανοποιεί τις ταπεινότερες των επιθυμιών του.

Έλκεται από την ευτέλεια, καθηλώνεται από τη χυδαιότητα, τέρπεται από τις ύβρεις, παθιάζεται με τις εξελισσόμενες επί της οθόνης λεπτομέρειες της ερωτικής συμπεριφοράς άσημων και διάσημων, καταναλώνει ό,τι γαργαλιστικό βίαιο και ποταπό συμβαίνει στην κρεβατοκάμαρα του καλλιτέχνη, στο γραφείο του πολιτικού, στην οικογένεια του γείτονα, στον κόσμο· με διάθεση, που λίγο απέχει από το να χαρακτηριστεί παθολογική. Κι όλα αυτά δια της κλειδαρότρυπας^. την οποία στη συγκεκριμένη περίπτωση υποκαθιστά η Τηλεόραση.

Η περιθωριοποιημένη, και κατ’ ουσίαν αμαθής αυτή μάζα, έχει την ψευδαίσθηση ότι δια της προβαλλόμενης ενώπιόν της αθλιότητας ψυχαγωγείται και ταυτοχρόνως ξορκίζει το κακό, που την απειλεί σε κάθε της βήμα. Απαίδευτη καθώς είναι, αδυνατεί να αποκρυπτογραφήσει τα φαινομενικώς ουδέτερα μηνύματα των προαναφερθέντων εκπομπών και παγιδεύεται στην επιτηδευμένη απλότητά τους· με αποτέλεσμα να καθίσταται θύμα των κυρίαρχων, οι οποίοι μέσω αυτών των μηνυμάτων τη χειραγωγούν. Οι διανοούμενοι, που είναι σε θέση να αποκωδικοποιήσουν τα μηνύματα και να της αποκαλύψουν την αλήθεια, είναι, σκοπίμως, κομμένοι από τα μέσα αυτά. Όμως, ακόμα και όταν προσφερθεί στη μάζα αποκωδικοποιημένο το μήνυμα και ολόκληρη η αλήθεια, που την αφορά, κατά κανόνα αρνείται να τα αποδεχτεί.

Πρώτον, διότι η μάζα σπανίως εμπιστεύεται εκείνους που προσπαθούν να της ανοίξουν τα μάτια. Αντιθέτως, μιμείται καλλιτέχνες και ακολουθεί άνδρες ή γυναίκες που κατάγονται από «αρχοντική» γενιά και γενικώς πρόσωπα, που κατ’ αυτήν φέρουν τη «σφραγίδα της δωρεάς». Και δεύτερον, διότι η μάζα είναι από τη φύση της άτολμη και συντηρητική. Ακόμα και όταν οι συνθήκες τη μεταβάλλουν σε επαναστατική δύναμη, το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της μάζας είναι η συντήρηση· εκ της οποίας πηγάζουν η διστακτικότητα, ο φόβος για το άγνωστο, η εχθρότητα προς τις καινοτομίες και η δυσπιστία προς την Επιστήμη.

Η μάζα δεν πείθεται ούτε με λογικά επιχειρήματα ούτε με επιστημονικές αποδείξεις. Όλοι οι επιστήμονες της γης να πέσουν απάνω της δε θα καταφέρουν ν’ αλλάξουν την εδραιωμένη πεποίθησή της για φιλοσοφικά συστήματα, πρόσωπα, γεγονότα και τηλεοπτικές εκπομπές. Η αλήθεια είναι θανατηφόρα για τη μάζα και η αγελαία συνείδησή της είναι ανίκανη να την αντέξει. Δώσε στη μάζα παραμύθια και σε ακολουθεί έως θανάτου. Μάζα και αλήθεια είναι δύο εκ διαμέτρου αντίθετες έννοιες, οι οποίες ουδέποτε ταυτίστηκαν. Κάτι ήξερε ο Μέγας Κωνσταντίνος που σκαρφίστηκε το «εν τούτω νίκα» και οι Φιλικοί το «ξανθόν γένος».

Η αλήθεια προϋποθέτει πνευματική ωριμότητα. Σε υποχρεώνει να σκεφτείς, να αντιμετωπίσεις την πραγματικότητα και να αναζητήσεις τις δικές σου ευθύνες γι’ αυτήν· και ποιος έχει σήμερα διάθεση να βάλει το μυαλό του να δουλέψει, ν’ ασχοληθεί με πράγματα, που διαταράσσουν την σταβλισμένη μακαριότητά του; «Είναι τόσο βολικό να είναι κανείς ανώριμος, λέει ο Καντ. Έχω ένα βιβλίο, που έχει νου για μένα, έναν πνευματικό που έχει συνείδηση για μένα, ένα γιατρό που κρίνει τη δίαιτα για μένα κ.ο.κ. Δεν χρειάζεται λοιπόν να κουραστώ εγώ ο ίδιος. Δεν είναι ανάγκη να σκέπτομαι, όταν μπορώ απλώς να πληρώνω· άλλοι θα αναλάβουν αυτή τη στενόχωρη δουλειά για μένα»·

Μόνον η παιδεία, και δη η κλασική, μπορεί να ανασυνθέσει την αλλοτριωμένη συνείδηση του μαζανθρώπου· να τον απεγκλωβίσει από τις προλήψεις και να μεταβάλει επί το λογικόν τον αγελαίο χαρακτήρα του. Όσο πιο πολύ το «πράττειν» ενός ανθρώπου διέπεται από λογικούς κανόνες τόσο και πιο ελεύθερος αισθάνεται αυτός, έλεγε ο Weber.

Αν και η παιδεία είναι προσωπική υπόθεση του καθενός και ελάχιστη σχέση έχει με σχολεία, πτυχία και εκπαιδευτικά συστήματα, εντούτοις ο απαίδευτος δεσμώτης του τηλεοπτικού σπηλαίου χρειάζεται ένα καλώς εξοπλισμένο σύστημα· το οποίο, με τρόπο μεθοδικό και προκαθορισμένο -αλλά όχι βίαιο και υποχρεωτικό- θα του δείξει την έξοδο προς το φως της πραγματικότητας και θα τον φέρει σε επαφή με το απαύγασμα της ανθρώπινης σκέψης.

Όμως, ποιο εκπαιδευτικό σύστημα θα αναλάβει τούτο το σπουδαίο έργο; Βεβαίως, όχι το θεσμοθετημένο από τους κυρίαρχους και ελεγχόμενο ασφυκτικώς από το ιερατείο, διότι το μόνο που κάνει είναι να αναπαραγάγει τις υφιστάμενες δομές στο εποικοδόμημα της κοινωνίας· δηλαδή: να συντηρεί τις ανισότητες, να προπαγανδίζει την υποταγή, να εκτρέφει το σκοταδισμό και να επιβραβεύει την ημιμάθεια.

Με λίγα λόγια, η πνευματική και κοινωνική απελευθέρωση της μάζας είναι αδύνατη στα πλαίσια της υπάρχουσας κοινωνικο-οικονομικής πραγματικότητας. Οσοδήποτε «προοδευτικό», «ανοικτό», ή «δημοκρατικό» και αν παρουσιάζεται το εκπαιδευτικό της σύστημα· διότι η αγωγή, ως λειτουργία καθαρώς κοινωνική, έχει για σημείο αναφοράς της την ιδεολογική και οικονομική βάση της δεδομένης κοινωνίας. Η κοινωνία είναι αυτή που καθορίζει το περιεχόμενο και τους σκοπούς της αγωγής, με γνώμονα τις ανάγκες, τις απαιτήσεις και τους σχεδιασμούς των κυρίαρχων ομάδων. Των ομάδων, που κατέχουν τα μέσα παραγωγής, διαμορφώνουν και ιεραρχούν τις αξίες, καθορίζουν τα πρότυπα και συστηματοποιούν την ιδεολογική της βάση.

Αν δια του υφιστάμενου εκπαιδευτικού συστήματος υπήρχε περίπτωση η μάζα να αποκτήσει παιδεία και να σφυρηλατήσει ταξική συνείδηση, τότε τα ψωμιά εκείνων που την εκμεταλλεύονται θα ήσαν λίγα, γι’ αυτό και συντηρούν ένα εκπαιδευτικό σύστημα αυστηρώς ταξικό και ελεγχόμενο από το κράτος. Το οποίο, καθώς έλεγε ο Καστοριάδης, «για τους εκπαιδευτικούς έχει γίνει αγγαρεία προς το ζην, ενώ για τους μαθητές έχει καταντήσει μια βαρετή υποχρέωση». Οι αφελείς, που εντυπωσιάζονται από τις κατά καιρούς εκπαιδευτικές «μεταρρυθμίσεις», για ένα πράγμα θα πρέπει να είναι σίγουροι: οι κυρίαρχοι δεν πρόκειται να θέσουν σε κίνδυνο την εξουσία τους υιοθετώντας ένα εκπαιδευτικό σύστημα μέσα από το οποίο θα ξεπηδούσαν οι ανατροπείς του.

Θα μου πείτε: με αφετηρία τα όσα ανέφερες καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι, προϋπόθεση του να γίνει η μάζα πολίτης είναι η αλλαγή στη βάση της κοινωνίας· διότι κάθε κοινωνία δημιουργεί ή υιοθετεί το εκπαιδευτικό σύστημα, που εξυπηρετεί τους εμφανείς και αφανείς κάθε φορά σκοπούς της. Σύμφωνοι· μόνον αφελείς και ανιστόρητοι υποστηρίζουν ότι το εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να αλλάξει μια κοινωνία, γι’ αυτό, αντί της μεμψιμοιρίας, ας φροντίσουμε να αλλάξει ο προσανατολισμός της.

Πηγή: http://www.siamosnick.gr/ -  Νικόλαος Σιάμος

Οι ρίζες της ενσυναίσθησης

...Ας ξαναγυρίσουμε στον Γκάρι, το λαμπρό αν και αλεξιθυμικό χειροΰργο, που στενοχωρούσε τόσο την αρραβωνιαστικιά του, λησμονώντας όχι μόνο τα δικά τον συναισθήματα αλλά παραγνωρίζοντας και τα δικά της. Όπως πολλοί αλεξιθυμικοί, έτσι κι ο Γκάρι στερούνταν ενσυναίσθησης όσο και ενόρασης. Αν η Έλεν του έλεγε ότι ένιωθε ακεφιά, ο Γκάρι δεν κατάφερνε να τη συμπονέσει. Αν του μιλούσε για αγάπη, εκείνος άλλαζε θέμα. Ο Γκάρι μπορούσε να προβεί σε «εποικοδομητική» κριτική για τα όσα έκανε η Έλεν, χωρίς να συνειδητοποιεί ότι αυτή η κριτική του την έκανε να νιώθει ότι της επιτίθεται κι όχι ότι τη βοηθάει.

Η ενσυναίσθηση οικοδομείται πάνω στην αυτοεπίγνωση. Όσο περισσότερο ανοικτοί είμαστε στις ίδιες μας τις συγκινήσεις, τόσο περισσότερο ικανοί θα εί-μαστε στο να αντιληφθοΰμε τα συναισθήματα. Οι αλεξιθυμικοί, όπως ο Γκάρι. που δεν έχουν ιδέα περί του τι συναισθήματα έχουν οι ίδιοι, νιώθουν εντελώς χαμένοι μόλις χρειαστεί να γνωρίσουν όσα νιώθουν όλοι οι άλλοι γύρω τους. Είναι συναισθηματικά ασυντόνιστοι. Οι συγκινησιακές νότες και οι χορδές που πάλλονται στα λόγια και στις πράξεις των ανθρώπων — ο χαρακτηριστικός τόνο: της φωνής ή η αλλαγή της στάσης του σώματος, η εύγλωττη σιωπή ή το τρέμισμα της φωνής στην αφήγηση — περνούν απαρατήρητα.

Μπερδεμένοι από τα δικά τους συναισθήματα, οι αλεξιθυμικοί είναι εξίσου συγχυσμένοι όταν οι άλλοι εκφράζουν σ’ αυτούς τα συναισθήματά τους. Αυτή η αποτυχία καταγραφής των συναισθημάτων των άλλων ανθρώπων είναι ένα μεγάλο μειονέκτημα στη συναισθηματική νοημοσύνη και μια τραγική αποτυχία του ανθρώπου να αποκτήσει ανθρώπινη υπόσταση. Για κάθε αρμονική σχέση, η ρίζα της φροντίδας πηγάζει από τη συναισθηματική σύμπνοια, από την ικανότητα για ενσυναίσθηση. 

Αυτή η ικανότητα —η ευχέρεια να γνωρίζουμε τα συναισθήματα του άλλου- εμπλέκεται σε μια ευρΰτατη σφαίρα δραστηριοτήτων της ζωής, από τις πωλήσεις διοίκηση ως τις γονεϊκές και συζυγικές σχέσεις, τη συμπόνια και την πολιτική δράση. Η απουσία ενσυναίσθησης είναι κι αυτή χαρακτηριστική. Γίνεται αισθητή ψυχοπαθείς εγκληματίες, βιαστές και άτομα που κακοποιούν σεξουαλικά μικρά παιδιά.

Τα ανθρώπινα συναισθήματα σπάνια περιγράφονται. Πολύ συχνότερα εκδηλώνονται μέσα από άλλα σήματα. Το κλειδί για να μαντέψει κανείς τα συναισθήματα του άλλου βρίσκεται στην ικανότητά του να διαβάζει τα μη λεκτικά στοιχεία της επικοινωνίας. Να ερμηνεύει τον τόνο της φωνής, τις χειρονομίες, την έκφραση του προσώπου και άλλα. Ίσως η μεγαλύτερη ομάδα έρευνας αυτής της ανθρώπινης ικανότητας να συλλαμβάνει τέτοια μηνύματα είναι η ομάδα του Ρόζενταλ, ψυχολόγου του Χάρβαρντ, και των φοιτητών του. Ο Ρόζενταλ :  επινόησε ένα τεστ ενσυναίσθησης, το PONS (Profile of Nonverbal Sensibility- Διάγραμμα Μη Λεκτικής Ευαισθησίας). Πρόκειται για μια σειρά βιντεοταινίαν μιας νέας γυναίκας η οποία εκφράζει συναισθήματα που κυμαίνονται από την απόστροφή μέχρι τη μητρική αγάπη. Οι σκηνές καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα εκδηλώσεων, από το ξέσπασμα της ζήλιας μέχρι την ικεσία για συγχώρεση, από την εκδήλωση ευγνωμοσύνης μέχρι την προσπάθεια σαγήνευσης. Η βιντεοσκόπηση έγινε με τέτοιο τρόπο ώστε σε κάθε έκφραση να απουσιάζουν ένα ή περισσότερα  κανάλια μη λεκτικής επικοινωνίας. Εκτός από το ότι, για παράδειγμα, αφαιρούνται τα λόγια, σε μερικές σκηνές αποκρύπτονται και όλες οι άλλες ενδείξεις, εκτός από την έκφραση του προσώπου. Σε άλλες σκηνές είναι ορατές μόνο οι κινήσεις του σώματος και πάει λέγοντας, μέσω των βασικών μη λεκτικών καναλιών επικοινωνίας, έτσι ώστε οι θεατές υποχρεώνονται να διαγνώσουν το συναίσθημα με τη βοήθεια του ενός ή του άλλου μη λεκτικού στοιχείου.

Σε έρευνα που έγινε σε περισσότερους από επτά χιλιάδες ανθρώπους, στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε δεκαοκτώ άλλες χώρες, βρέθηκε ότι τα οφέλη που προέκυπταν από την ικανότητα αντίληψης των συναισθημάτων από μη λεκτικές ενδείξεις περιελάμβαναν καλύτερη συναισθηματική προσαρμογή,  περισσότερη δημοτικότητα, μεγαλύτερη εξωστρέφεια και, ας μη φανεί παράξενο, περισσότερη ευαισθησία. Σε γενικές γραμμές, οι γυναίκες είναι καλύτερες από τους άνδρες σε αυτό το είδος ενσυναίσθησης. Και άνθρωποι των οποίων οι επιδόσεις βελτιώθηκαν στην πορεία του σαρανταπεντάλεπτου τεστ -σημάδι πως μπορούν να διδαχθούν ενσυναισθητικές δεξιότητες— είχαν επίσης καλύτερες σχέσεις με το αντίθετο φυλό. Η ενσυναίσθηση, ας μη μας εκπλήσσει, βοηθάει την ερωτική ζωή.

Όπως συνέβη και με τα ευρήματα που σχετίζονται με άλλα στοιχεία της συναισθηματικής νοημοσύνης, υπήρχε μόνο μια συμπτωματική σχέση ανάμεσα στους βαθμούς μέτρησης της ενσυναισθητικής οξυδέρκειας και στους βαθμούς του SAT ή του ΔΝ ή άλλων τεστ σχολικής επίδοσης. Το εύρημα ότι η ενσυναίσθηση είναι ανεξάρτητη από την ακαδημαϊκή νοημοσύνη τεκμηριώθηκε επίσης από μία έρευνα όπου χορηγήθηκε μια εκδοχή του PONS τροποποιημένη για παιδιά. Σε έρευνα με 1.011 παιδιά, αυτά που έδειχναν μια ικανότητα να αντιλαμβάνονται μη λεκτικά συναισθήματα ήταν από τα πιο δημοφιλή και τα πιο σταθερά παιδιά στα σχολεία τους, από συναισθηματική άποψη. Είχαν επίσης καλύτερες επιδόσεις στο σχολείο, έστω και αν, κατά μέσο όρο, ο δείκτης νοημοσύνης τους δεν ήταν υψηλότερος από άλλων παιδιών που είχαν λιγότερη επιδεξιότητα στο να διαβάζουν μη λεκτικά μηνύματα. Εδώ υπονοείται ότι η κατάκτηση της ενσυναισθητικής ικανότητας δημιουργεί τις προϋποθέσεις για καλύτερες επιδόσεις στην τάξη (ή απλώς κάνει τους δασκάλους να συμπαθούν αυτά τα παιδιά περισσότερο).

Όπως ακριβώς το μέσον του λογικού νου είναι οι λέξεις, έτσι και το μέσο με το οποίο εκφράζονται τα συναισθήματα είναι τα μη λεκτικά σήματα. Μάλιστα, όταν τα λόγια ενός ανθρώπου έρχονται σε αντίθεση με τα όσα μεταδίδει με τον τόνο της φωνής του, τις κινήσεις του ή άλλες μη λεκτικές αντιδράσεις, η αλήθεια βρίσκεται κυρίως στο πώς λέει τα όσα λέει, παρά στο τι λέει. Ένας γενικός κανόνας που χρησιμοποιείται στην έρευνα της επικοινωνίας είναι ότι το 90 τοις εκατό ή και περισσότερο ενός συναισθηματικού μηνύματος είναι μη λεκτικό. Και τέτοια μηνύματα —άγχος στη φωνή, εκνευρισμός και ταχύτητα μιας κίνηση: ή μιας χειρονομίας- σχεδόν πάντα γίνονται αντιληπτά με τρόπο ασυνείδητο, χωρίς να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στη φύση του μηνύματος, αλλά απλώς με τη σιωπηλή πρόσληψή του και την αντίδραση σε αυτό. Οι δεξιότητες που μας επιτρέπουν να κάνουμε αυτή τη διεργασία, με επιτυχία ή αποτυχία, στο μεγαλύτερο μέρος τους επίσης διδάσκονται σιωπηρά.

Πηγή: Απόσπασμα κεφαλαίου: 'Οι ρίζες της ενσυναίσθησης'

Daniel Goleman, Η συναισθηματική νοημοσύνη, 39η Εκδοση, Ελληνικά Γράμματα

O Ντοστογιέφσκι και η ηθική

«Δεν μπορώ να πω πως ο Ντοστογιέφσκι ήταν καλός η ευτυχισμένος άνθρωπος... Ήταν κακός, διεφθαρμένος και γεμάτος ζήλεια. Όλη του τη ζωή ήταν θύμα του πάθους, που θα τον είχε κάνει γελοίο και δυστυχισμένο, αν ήταν λιγότερο έξυπνος και λιγότερο κακός. Στην Ελβετία, μπροστά στα μάτια μου, φέρθηκε τόσο άσχημα στον υπηρέτη του, που ο άνθρωπος επαναστάτησε και του είπε: «μα κι εγώ είμαι άνθρωπος». Θυμάμαι πόση εντύπωση μου έκαναν αυτά τα λόγια... Ειπωμένα σε κάποιον που πάντα δίδασκε το αίσθημα της ανθρωπιάς στην υπόλοιπη ανθρωπότητα».

Τα λόγια αυτά ανήκουν στον Στράχοβ, έναν άνθρωπο που γνώριζε καλά τον Ντοστογιέφσκι (βλέπε Gerarld Abraham, Dostoyevski) στηρίζονται όμως σε μια παρεξήγηση: ο Ντοστογιέφσκι ποτέ δεν θέλησε να διδάξει στην ανθρωπότητα την καλοσύνη και την ανθρωπιά. Ο Ντοστογιέφσκι δεν υπήρξε ποτέ ηθικολόγος, αντίθετα, θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε ότι συνειδητά και συστηματικά σε όλο του το έργο δεν έκανε τίποτε άλλο από το να μάχεται την Ηθική σε βαθμό προκλητικό. Αλλά ας μη σπεύσουμε να συμπεράνουμε από αυτό ότι ο Ντοστογιέφσκι ήταν κήρυκας του αμοραλισμού. Ο Ντοστογιέφσκι είχε το πάθος της αλήθειας. Είχε τη δύναμη να διεισδύσει στην ανθρώπινη συμπεριφορά και να μας αποκαλύψει με τον πιο δραματικό και συγχρόνως πειστικό τρόπο ότι αυτό που η Ηθική μας παρουσιάζει σαν «ηθικό» δεν είναι ποτέ αμιγώς «καλό», και ότι ο άνθρωπος ποτέ δεν μπορεί να εξαλείψει το κακό με την Ηθική, αφού κανένας απολύτως δεν μπορεί να είναι αμιγώς καλός. Επιπλέον, σε όλο του το έργο δεν έπαυσε να διακηρύττει ότι στο που μετράει στην ανθρώπινη ύπαρξη και συμπεριφορά δεν είναι η ηθική, αλλά η ελευθερία, και πως μόνον ό,τι είναι ελεύθερο είναι αληθινά καλό. Αυτό που θέλει να πει στους ανθρώπους ο Ντοστογιέφσκι είναι ότι η διάκριση των ανθρώπων σε «καλούς» και «κακούς» είναι βασισμένη σε ένα ψέμα και ότι ο μόνος τρόπος να νικηθεί το κακό είναι να το πάρει κανείς ελεύθερα επάνω του. Ο Ντοστογιέφσκι δεν είναι αμοραλιστής, αφού δεν παύει να περιγράφει το κακό ως τραγικότητα και συμφορά για τον άνθρωπο. Είναι όμως αντιμοραλιστής, διότι πιστεύει βαθιά ότι η Ηθική δεν μπορεί να οδηγήσει ποτέ στη λύτρωση του ανθρώπου από το κακό.

Στην ομιλία αυτή θα προσπαθήσω, στον λίγο χρόνο που έχω στη διάθεσή μου, να αναλύσω τη θέση αυτή επικεντρώνοντας την προσοχή μας σε δύο κυρίως σημεία: α) στο πρόβλημα του καλού και του κακού και β) στο θέμα της ελευθερίας. Θα προσπαθήσω στο τέλος να κάνω μια θεολογική αποτίμηση της θέσεως του Ντοστογιέφσκι έναντι του προβλήματος της ηθικής.

Το πρόβλημα του καλού και του κακού

Η έννοια της Ηθικής στηρίζεται στη διάκριση μεταξύ καλού και κακού ήδη από την εποχή του Σωκράτη, που θεωρείται ιδρυτής της. «Όπως ορίζεται σε όλα τα σύγχρονα λεξικά, «η γενική μελέτη του καλού και η γενική μελέτη της ορθής πράξεως αποτελούν το κύριο έργο της ηθικής» (The Cambridge Dictionary of Philosophy, 1955, σ. 244). Χωρίς τη διάκριση καλού και κακού η έννοια της ηθικής καταρρέει.

Η διάκριση αυτή παίρνει συνήθως δύο μορφές. Η μία είναι ο χαρακτηρισμός των πράξεων ή τών αισθημάτων, κινήτρων, διαθέσεων κ.λπ. Ως καλών ή κακών. Εάν κάποιος αγαπά, έμπρακτα ή στις διαθέσεις ή προθέσεις του, πρόκειται για κάτι «καλό» -σύμφωνα με την κρατούσα ηθική πάντοτε- ενώ εάν μισεί πρόκειται για κάτι «κακό». Έτσι προκύπτουν οι γενικές αρχές της ηθικής, ανάλογα πάντοτε με τις πολιτισμικές, θρησκευτικές, φιλοσοφικές κ,λπ. Προϋποθέσεις κάθε εποχής και κάθε κοινωνίας.

Η άλλη μορφή, που παίρνει η διάκριση καλού και κακού, είναι ο χαρακτηρισμός των προσώπων ως καλών ή κακών. Στην αγγλοσαξονική ηθική των νεωτέρων χρόνων, η οποία επέδρασε και στη νοοτροπία και τον πολιτισμό και των δικών μας κοινωνιών, αυτή η μορφή διακρίσεως μεταξύ καλών και κακών ανθρώπων οδήγησε στην εμφάνιση της έννοιας του χαρακτήρος. Ο «χαρακτήρας» (character) είναι το υποκείμενο επάνω στο οποίο είναι «χαραγμένες» ορισμένες ηθικές ιδιότητες, καλές ή κακές, δηλαδή το υποκείμενο της ηθικής. Η έννοια του χαρακτήρος εφαρμόζεται ιδιαίτερα στην τέχνη, και μάλιστα στη λογοτεχνία, το μυθιστόρημα, το θέατρο κ.λπ. (λέμε, π. χ. , «οι χαρακτήρες» για τους ήρωες ενός λογοτεχνικού έργου).

Τόσο στο επίπεδο των γενικών αρχών της ηθικής όσο και σε εκείνο των χαρακτήρων, ο Ντοστογιέφσκι αρνείται επίμονα τη διάκριση μεταξύ «καλού» και «κακού», δηλαδή αρνείται την ίδια τη βάση της ηθικής.

Στο επίπεδο των γενικών αρχών ο Ντοστογιέφσκι θεωρεί την αγάπη ως την ύψιστη ηθική αξία: «Το κυριότερο πράγμα είναι να αγαπάς τους άλλους σαν τον εαυτό σου, αυτό είναι το παν, τίποτε άλλο δεν χρειάζεται», έγραφε κάποτε. Κι όμως είναι αδύνατο να τη διαχωρίσει από το μίσος. Γράφει χαρακτηριστικά στο Υπόγειο, ένα από τα πρώιμα και συγκλονιστικά του έργα: «Επήγα τόσο μακριά ώστε να φθάσω στο βέβαιο συμπέρασμα πως κυριολεκτικά η αγάπη συνίσταται στο παράξενο δικαίωμα να τυραννάς εκείνον που αγαπάς. Στα ονειροπολήματά μου κάτω στο υπόγειο φανταζόμουν τον έρωτα σαν μια πάλη που αρχίζει από το μίσος και καταλήγει στην ηθική υποταγή». Γι’ αυτό, το παράξενο συμπέρασμα είναι για τον Ντοστογιέφσκι η καταπληκτική αλήθεια που την διατυπώνει με το παράπονο: «Στο μίσος μου για τους ανθρώπους της γης μας υπάρχει πάντοτε μια νοσταλγική αγωνία: γιατί να μην μπορώ να τους μισώ χωρίς να τους αγαπώ;... Και στην αγάπη μου γι' αυτούς μέσα ήταν μια νοσταλγική θλίψη: γιατί να μην μπορώ να τους αγαπώ χωρίς να τους μισώ;».

Τα λόγια αυτά έρχονται σαν οδοστρωτήρας να γκρεμίσουν κάθε σαφή διάκριση μεταξύ καλού και κακού, ακόμη και στο επίπεδο της πιο μεγάλης ηθικής αξίας, που είναι και για τον ίδιο τον Ντοστογιέφσκι η αγάπη. Τι να πει κανείς πλέον για τις άλλες ηθικές άξιες, που είναι σχετικές και μεταβάλλονται από εποχή σε εποχή; Το καλό και το κακό δεν αποσυνδέονται, δεν χωρίζουν, με τίποτε.

Αυτό ισχύει για τον Ντοστογιέφσκι όχι μόνο στο επίπεδο των ηθικών αξιών, αλλά και των προσώπων. Όλοι οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι είναι συγχρόνως καλοί και κακοί. Η έννοια του ηθικού «χαρακτήρος» είναι στον Ντοστογιέφσκι ανύπαρκτη. Δεν έχομε παρά να σταθούμε στο πιο σημαντικό και εκτενές έργο του, τους Αδελφούς Καραμάζοβ, που περικλείει μια μεγάλη ποικιλία χαρακτήρων από όλα τα κοινωνικά στρώματα και τους ψυχολογικούς τύπους: από το γέρο παραλυμένο πατέρα Καραμάζοβ ως τον ασκητικό γιο του Αλιόσα, τον άλλο γιο Ιβάν τον εγκεφαλικό άθεο ως τον μοναχό Ζωσιμά, τη μαζοχίστρια Λιζαβέτα ως την σαρκική Γκρούσενκα. Αφορμή για να ξετυλιχθεί το έργο είναι οι παράξενες συνθήκες της δολοφονίας του γερο-Καραμάζοβ, που αποδεικνύει ότι ηθικά ένοχοι είναι σχεδόν όλοι οι γιοι του, όχι μόνο ο πραγματικός δολοφόνος, αλλά και εκείνοι, που, ενώ είναι de facto αθώοι, έχουν αφήσει την καρδιά τους να αναπτύξει εγκληματικές προθέσεις. Στο έργο αυτό σχεδόν κάθε κύριο πρόσωπο διαπράττει κάποιο έγκλημα, αν όχι στην πράξη, πάντως στη σκέψη. Ακόμα και ο Αλιόσα δεν είναι άμοιρος ενοχής, αφού δεν κατάφερε να αποτρέψει ή να προλάβει το έγκλημα. Για τον Ντοστογιέφσκι το πρόβλημα δεν είναι ηθικό, αλλά βαθύτατα υπαρξιακό. Ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος, είναι ένα μείγμα πανουργίας και απλότητας, αγνότητας και φιληδονίας, καλοσύνης και κακότητας. Ο Ντιμίτρι λέει: «Ήμουν ένας παλιάνθρωπος, κι όμως αγαπούσα τον Θεό... Το καλό και το κακό βρίσκονται σε μια τερατώδη συνύπαρξη μέσα στον άνθρωπο». Ο Μέγας Ιεροεξεταστής εντυπωσιάζεται από αυτή την αντιφατικότητα των ανθρώπων: διεφθαρμένοι άνθρωποι είναι συχνά καλοσυνάτοι, εγκληματίες είναι τρυφεροί και αισθηματικοί, πουριτανοί και ηθικιστές είναι σκληροί και άσπλαχνοι, όλοι είναι εξίσου ικανοί για το κακό και για το καλό.

Η διαπίστωση αυτή, ότι δηλαδή κάθε άνθρωπος είναι κακός συγχρόνως και καλός, καταργεί την Ηθική και εμφανίζει τον Ντοστογιέφσκι ως μηδενιστή: αυτή είναι η ανθρώπινη φύση, δεν θεραπεύεται με τίποτε, το κακό διαποτίζει το καλό, το μη είναι διατρέχει την ύπαρξη. Έτσι ο Νίτσε θα βρει στο πρόσωπο του Ντοστογιέφσκι τον μεγάλο του δάσκαλο, τον Προφήτη του μηδενισμού του.

Αλλά εδώ πρέπει να σταθούμε με προσοχή. Είναι ο Ντοστογιέφσκι πράγματι μηδενιστής; Ποιο είναι το βαθύτερο νόημα της αντί-ηθικιστής ανθρωπολογίας του;

Η πρώτη σημαντική παρατήρηση είναι ότι ο Ντοστογιέφσκι καταρρίπτοντας την ηθική, που διακρίνει τους ανθρώπους σε καλούς και κακούς, κλονίζει την υπεροψία του ουμανισμού, ο οποίος πιστεύει ότι με την ηθική μπορεί να εξαλείψει το κακό από τον κόσμο. Με τον τρόπο αυτόν ο Ντοστογιέφσκι θεολογεί πατερικά: η σωτηρία του ανθρώπου δεν μπορεί να προέλθει από τον ίδιο τον άνθρωπο, αλλά μόνον από τον Θεό.

Δεύτερον, αναγνωρίζοντας σε κάθε άνθρωπο τη συνύπαρξη του καλού με το κακό, ο Ντοστογιέφσκι καλεί όλους να αποφεύγουν την κατάκριση των άλλων ανθρώπων και να επικεντρώνουν το ενδιαφέρον και τη φροντίδα τους στις δικές τους αμαρτίες. Έτσι αποκτούν συγχρόνως τη μετάνοια και την αγάπη. Ο Ντοστογιέφσκι κινείται έτσι στο πνεύμα του ευαγγελίου αλλά και των νηπτικών πατέρων («δος μοι, Κύριε, το οράν τα εμού πταίσματα και μη κατακρίνει τον αδελφών μου» ευχή Αγίου Εφραίμ).

Τρίτον, και σπουδαιότερο, το μείγμα καλού και κακού, που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη φύση, δεν οδηγεί απαραίτητα στον μηδενισμό. Είναι αποκαλυπτικά όσα περιγράφει ο Ντοστογιέφσκι για τον ήρωα του έργου του Το όνειρο ενός Γελοίου ανθρώπου. Εκεί ο ήρωας του έργου, διαπιστώνοντας ότι όλα στη ζωή του ανθρώπου είναι μείγμα αντιθέσεων (καλού κακού, λογικού παραλόγου κ.λπ. ), πληγώνεται βαθιά και κλονίζεται η πίστη του στην ίδια την ύπαρξη: «Έξαφνα νιώθω», λέει, «πως μου ήταν αδιάφορο αν ο κόσμος υπήρχε, ή αν ποτέ δεν υπήρξε τίποτε, άρχισα να αισθάνομαι με όλο μου το είναι πως δεν υπήρχε τίποτε. Στην αρχή νόμισα πως πολλά πράγματα είχαν υπάρξει στο παρελθόν, αλλά μετά κατάλαβα πως ούτε και στο παρελθόν δεν υπήρξε ποτέ τίποτα, μα πως μόνο μου είχε φανεί πως υπήρχε, για κάποιο λόγο. Σιγά - σιγά κατάλαβα πως ούτε και στο μέλλον θα υπάρχει τίποτα».

Αυτός ο μηδενισμός δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στην αυτοκτονία. Ο ήρωας του έργου αποφασίζει πράγματι να σκοτωθεί. Αλλά, εκεί που πήγαινε να πραγματοποιήσει το σχέδιο του, ένα κοριτσάκι τρεμάμενο και τρομαγμένο, που για κάποια αιτία βρισκόταν σε απόγνωση, του ζήτησε βοήθεια, και ο «γελοίος άνθρωπος» αλλάζει σχέδιο. Αυτό που τον κάνει να βρει νόημα στην παράλογη, κατά τα άλλα, ύπαρξη είναι η συνάντηση του Άλλου. Ο Άλλος είναι αυτός που δίνει την υπέρβαση του μηδενισμού. Ο Ντοστογιέφσκι μας φέρνει στο χείλος του γκρεμού, αλλά δεν μας αφήνει στο κενό. Αυτό που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι η ύπαρξη του Άλλου.

Αυτή η ύπαρξη του Άλλου, που δίνει νόημα στην ύπαρξη, δεν είναι ούτε οι αρετές ούτε οι κακίες του Άλλου, δηλαδή η ηθική -είναι αυτή και μόνο η ύπαρξή του. Ηθικά, ο Άλλος είναι ένα παράλογο, ένα μείγμα αντιθέσεων καλού και κακού. Θα ήταν γελοίο να τον προσεγγίσουμε ως ηθική υπόσταση. Μόνον η ύπαρξή του, γυμνή από κάθε ηθική ιδιότητα, δίνει νόημα και στη δική μας ύπαρξη. Αν αξίζει να υπάρχουμε, να μην αυτοκτονήσουμε, να μη γελοιοποιηθούμε, είναι γιατί υπάρχει ο Άλλος.

Αλλά για τον Ντοστογιέφσκι ο Άλλος, όπως εμφανίζεται στο Όνειρο ενός Γελοίου, δεν είναι απλώς μια υπόσταση, ένα ον. Είναι μια ύπαρξη που υποφέρει. Αυτό είναι το ιδιάζον χαρακτηριστικό του ντοστογιεφσκικού υπαρξισμού. Η υπέρβαση του μηδενισμού, αυτό που δίνει νόημα στην ύπαρξή μας, είναι για τον Ντοστογιέφσκι η αποδοχή της οδύνης. Για τον Ντοστογιέφσκι υπάρχει μία και μόνη επιλογή αντί της αυτοκτονίας για τον άνθρωπο. Την εκφράζει ο Ιβάν Καραμάζοβ με το δίλημμα: ή τον σταυρό ή την αγχόνη. «Αύριο», λέει, «το σταυρό μα όχι το ικρίωμα. Όχι, δεν θα κρεμαστώ. Δεν θα μπορούσα ποτέ να αυτοκτονήσω». Και όπως λέει ο διάβολος στον Ιβάν, «οι άνθρωποι υποφέρουν, αλλά ζουν, ζουν μια ζωή πραγματική, όχι φανταστική, γιατί το να υποφέρεις είναι ζωή».

Για τον Ντοστογιέφσκι η οδύνη και το πάθος έχουν μεταφυσικό περιεχόμενο, υπάρχει μια «μεταφυσική της οδύνης». Ο Ρασκόλνικοβ στο Έγκλημα και Τιμωρία γονατίζει μπροστά στη Σόνια και της φιλάει τα πόδια λέγοντας: «Γονάτισα όχι μπροστά σου, αλλά μπροστά σε όλη την ανθρωπότητα που υποφέρει». Και ο Ζωσιμάς εξηγεί το ότι γονάτισε μπροστά στον Ντιμίτρι Καραμάζοβ με τα λόγια: «γονάτισα χθες μπροστά στα όσα πρόκειται να υποφέρει (ο Ντιμίτρι)».

Αυτή η «μεταφυσική της οδύνης» δημιουργεί ένα ερώτημα: μήπως τελικά για τον Ντοστογιέφσκι ο Σταυρός είναι το έσχατο, το ύψιστο αγαθό; Μήπως έχομε μια «ηθική του Σταυρού», στην οποία η οδύνη εσχατολογοποιείται, γίνεται η ίδια μέρος της Βασιλείας του Θεού η ακόμα και της ίδιας της ζωής της Αγίας Τριάδος, κάτι σαν τον «Πάσχοντα Θεό» του Moltmann; Μια τέτοια τάση φαίνεται να υπάρχει στη ρωσική παράδοση και να είναι ίσως μέρος της ίδιας της ρωσικής ψυχής. Το βλέπομε αυτό στη θεολογική σκέψη του Μπουλγκάκοβ ή ακόμα και του μακαριστού Γέροντα Σωφρονίου του Essex. Είναι άραγε αυτό αληθινό και για τον Ντοστογιέφσκι;

Άλλοι, βαθύτεροι γνώστες του Ντοστογιέφσκι, θα πρέπει να απαντήσουν στο ερώτημα αυτό. Προσωπικά, έχω τη γνώμη ότι, ενώ ο Σταυρός και η οδύνη είναι για τον Ντοστογιέφσκι η μόνη, αληθινή και αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα μέσα στην ανθρώπινη ύπαρξη, το μόνο αντίδοτο στη γελοιότητα της ηθικής που αγνοεί το παράλογο της συνύπαρξης μέσα στον ίδιο άνθρωπο του καλού και του κακού, εντούτοις δεν είναι για τον Ρώσο συγγραφέα το έσχατο μεταφυσικό αγαθό. Το έσχατο μεταφυσικό αγαθό είναι γι’ αυτόν η υπέρβαση της οδύνης, όχι η οδύνη καθαυτή. Ο Σταυρός είναι η μόνη αληθινή πραγματικότητα στην ύπαρξη, αλλά όχι και η έσχατη.

Στο τέλος του τμήματος που επιγράφεται: «Οι δοκιμασίες μιας ψυχής» στους αδελφούς Καραμάζοβ, ο Ντιμίτρι βλέπει ένα τρομερό όνειρο. Στα κατάλοιπα ενός καμένου χωριού μια χωρική γυναίκα προσπαθεί να ξεφύγει και να σωθεί, και δίπλα της ένα βρέφος που υποφέρει από την πείνα προσπαθεί να θηλάσει από το ξερό στήθος της μητέρας του. Τότε ο Ντιμίτρι, γράφει ο Ντοστογιέφσκι, «αισθάνθηκε ένα αίσθημα οίκτου, που ποτέ άλλοτε δεν το είχε νιώσει, να ανεβαίνει στην καρδιά του, να θέλει να κλάψει, να κάνει κάτι για όλους αυτούς, έτσι ώστε το βρέφος να μην κλαίει πια, η μαύρη και κάτισχνη μάνα του να μη δακρύζει, να μην υπάρχουν πια απ' εδώ και πέρα δάκρυα».

Έτσι ο Ντοστογιέφσκι οραματίζεται το έσχατο αγαθό πέρα από την οδύνη. Ο Σταυρός πρέπει να ξεπεραστεί από την ανάσταση. Δεν έχει θέση στη Βασιλεία τού Θεού ο πόνος. Η αγάπη αγκαλιάζει την οδύνη, όχι για να της δώσει μεταφυσικό περιεχόμενο, αλλά για να τη μετατρέψει σε χαρά. Ο Ντοστογιέφσκι δεν το λέγει, αλλά το υπονοεί: η Θεία ευχαριστία είναι πρόγευση της χαράς, όχι της λύπης -ούτε καν της χαρμολύπης.

Είπαμε ότι οι ήρωες τού Ντοστογιέφσκι είναι μείγμα καλού και κακού και ότι μάταια θα αναζητούσαμε ανάμεσά τους τον ηθικά τέλειο. Η οδύνη είναι η μόνη αλήθεια που με την αποδοχή της, ιδιαίτερα στο πρόσωπο τού Άλλου, υπερβαίνομε το μηδενισμό και καταλαβαίνομε ότι αξίζει να υπάρχομε. Άλλα πέρα από όλα αυτά, εκείνο που δίνει νόημα στην ύπαρξη είναι η ανάσταση.

«Ώστε στ' αλήθεια λέει η θρησκεία πως όλοι μας θα σηκωθούμε από τους νεκρούς και θα ξαναζήσουμε και θα ξαναδούμε πάλι ο ένας τον άλλο;

»Το δίχως άλλο θ' αναστηθούμε... Και χαρούμενα, εύθυμα θα διηγηθούμε ο ένας στον άλλο όσα γίνανε... Απάντησε ο Αλιόσα.

— Αχ πόσο όμορφα θα είναι τότε, ξέφυγε του Κόλια.

— Και τώρα λοιπόν ας τελειώσουμε τους λόγους κι ας πάμε στο τραπέζι της παρηγοριάς... Να μας τώρα που πηγαίνουμε χέρι με χέρι».

Η ανάσταση, το τραπέζι της ευχαριστίας, η κοινωνία της αγάπης -να το ύψιστο αγαθό για τον Ντοστογιέφσκι. Αυτό είναι το αποκορύφωμα τού τελευταίου, τού πιο μεγάλου έργου του. Ίσως αν ζούσε περισσότερο, να μας περιέγραφε τη Βασιλεία με την ίδια γλαφυρότητα που μας περιέγραψε το Σταυρό στην ανθρώπινη ύπαρξη.

Το πρόβλημα της ελευθερίας

Αν το καλό και το κακό αποτελούν ένα μείγμα στην ανθρώπινη ύπαρξη, αυτό οφείλεται σε έναν και μόνο λόγο, κατά τον Ντοστογιέφσκι: στο ότι η πιο μεγάλη δύναμη που κυβερνά και κατευθύνει την ανθρώπινη ύπαρξη είναι η ελευθερία. «Πώς, λοιπόν, φαντάστηκαν», ρωτάει ο ήρωας του Υπογείου, «όλοι αυτοί οι σοφοί ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη από μια λογική και τίμια θέληση; Και πώς τους κάπνισε να βρουν ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη να ποθεί κατά τρόπο λογικό και ωφέλιμο; Ο άνθρωπος μόνο ένα πράγμα έχει ανάγκη: να είναι η θέλησή του εντελώς ανεξάρτητη, όσο κι αν του στοιχίζει αυτή του η ανεξαρτησία, όσες κι αν είναι οι κακές συνέπειες που συνεπάγεται αυτό».

Ο Ντοστογιέφσκι συνδέει αυτή τη δίψα του ανθρώπου για την ελευθερία άμεσα με το πρόβλημα της ηθικής. Λέγει και πάλι ο ήρωας του Υπογείου: «Νομίζω ότι ο καλύτερος ορισμός του ανθρώπου είναι ο ακόλουθος: ον δίποδο και αχάριστο. Μα αυτό δεν είναι όλο. Δεν είναι αυτό το μεγαλύτερό του ελάττωμα. Το μεγαλύτερο του ελάττωμα είναι η επίμονη ανηθικότητά του. Επίμονη από τότε που έγινε ο κατακλυσμός ως την εποχή μας. Η ανηθικότητα, και επομένως ο παραλογισμός: γιατί ξέρουμε χρόνια και χρόνια τώρα ότι ο παραλογισμός γεννιέται μονάχα από την ανηθικότητα. Ρίξτε μια ματιά στην ιστορία... Ένα μόνο πράγμα δεν μπορείτε να πείτε: ότι κυβερνά τον άνθρωπο η λογική... Και να τι συναντά κανείς κάθε φορά: παρουσιάζονται στον κόσμο άνθρωποι πολύ ηθικοί, φρόνιμοι, σοφοί και φιλάνθρωποι, που θέτουν σαν σκοπό της ζωής τους να γίνουν, αν μπορούν, φρόνιμοι και ηθικοί. Θα 'λεγες πως θέλουν να χρησιμέψουν σαν παράδειγμα στο γείτονά τους και να του αποδείξουν ότι μπορεί πραγματικά να ζήσουμε σαν άνθρωποι ηθικοί και φρόνιμοι. Μα τι γίνεται κατόπιν; Είναι γεγονός αποδεδειγμένο ότι, αργά η γρήγορα, πολλοί από τους φιλάνθρωπους αυτούς στο τέλος της ζωής τους διαψεύδουν τους εαυτούς τους και αφήνουν πίσω τους υλικό για ανέκδοτα, πολύ επιλήψιμα καμιά φορά». Για τον Ντοστογιέφσκι λογική και ηθική είναι αλληλένδετα, και τα δυο μαζί συγκρούονται με την ελευθερία: «Αχ, κύριοι», ρωτάει ο ήρωας του Υπογείου, «ποια θέληση, λοιπόν, θα έχω, όταν τα πάντα θα είναι ένας πίνακας μονάχα, αριθμητική και δύο και δύο κάνουν τέσσερα; Είτε, λοιπόν, το θέλω είτε όχι, «δύο και δύο κάνουν τέσσερα» Είναι θέληση αυτό;».

Για τον Ντοστογιέφσκι η υποταγή της ελευθερίας στη λογική και την ηθική, όχι μόνο είναι αδύνατη αλλά και ανωφελής και επιζήμια για τον άνθρωπο. «Το δύο και δύο κάνουν τέσσερα, αυτό δεν είναι πια η ζωή, είναι η αρχή του θανάτου», λέει ο ήρωας του Υπογείου. Η ελευθερία είναι για τον Ντοστογιέφσκι αυτό που διακρίνει τον άνθρωπο από τα ζώα. «Τα μυρμήγκια έχουν ένα οικοδόμημα καταπληκτικό στο είδος του: τη μυρμηγκοφωλιά. Τα αξιοσέβαστα μυρμήγκια άρχισαν από τη μυρμηγκοφωλιά και θα τελειώσουν ασφαλώς εκεί, πράγμα που τους περιποιεί μεγάλη τιμή για την επιμονή τους και το θετικό τους πνεύμα. Ο άνθρωπος όμως... Όπως ο παίκτης του σκακιού αγαπά μόνο το παίξιμο και όχι το σκοπό του παιχνιδιού... Ενδιαφέρεται μόνο για την ίδια τη ζωή και όχι για το σκοπό της».

Εδώ αξίζει να σταθούμε λίγο, γιατί τα παραπάνω λόγια μας αποκαλύπτουν κάτι σημαντικό: τη διαφορά μεταξύ οντολογίας και ηθικής Αν τη λέξη ζωή την αντικαταστήσουμε με εκείνη του είναι, της ύπαρξης, τότε το να ενδιαφέρεται κανείς για το είναι, και όχι για το σκοπό του είναι, ισοδυναμεί με το να θεωρεί το είναι ως το ύψιστο και έσχατο αγαθό, και όχι ως μέσο για κάποιον ηθικό σκοπό. Αν τοποθετήσουμε το θέμα αυτό στα πλαίσια της θεολογίας, το καίριο ερώτημα του σκοπού της θείας ενανθρωπήσεως είναι αν ο Χριστός ήλθε για να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους, ηθικούς κ,τ. λ. ή για να μας κάνει να υπάρχουμε. Όλη η δυτική παράδοση βλέπει την Ενανθρώπηση ως τρόπο ηθικής τελειώσεως του ανθρώπου, ενώ οι Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας εστιάζουν τον σκοπό της ενανθρωπήσεως στην υπέρβαση του θανάτου ως απειλής για το είναι του ανθρώπου (Αθανάσιος). Η ελευθερία για τον Ντοστογιέφσκι είναι οντολογικό και όχι ηθικό ζήτημα: ο άνθρωπος δεν ενδιαφέρεται για το πώς θα χρησιμοποιήσει την ύπαρξή του ή πώς θα τη βελτιώσει, αλλά γι’ αυτή την ίδια την ύπαρξή του. Γι’ αυτό, όπως στην περίπτωση του Κυρίλοβ στους Δαιμονισμένους, αλλά και σε άλλες περιπτώσεις, ο Ντοστογιέφσκι ωθεί το θέμα της ελευθερίας στα υπαρξιακά του άκρα: ελευθερία σημαίνει ή να αποδεχθείς την ύπαρξη ως δώρο Κάποιου (του Θεού) ή να αρνηθείς την ίδια σου την ύπαρξη (να αυτοκτονήσεις), αν θέλεις να μην αποδεχτείς τον Θεό (δηλαδή να κάνεις τον εαυτό σου Θεό).

Όλα στον Ντοστογιέφσκι παίζονται στο οντολογικό και όχι στο ηθικό επίπεδο. Ο άνθρωπος δεν θέλει να θυσιάσει το είναι για το εύ είναι. Και ο Χριστός δίνοντάς του ελευθερία, και όχι ψωμί ή δύναμη ή καλοπέραση, σκανδαλίζοντας έτσι τον Μέγα Ιεροεξεταστή στη γνωστή σκηνή των Αδελφών Καραμάζοβ, σέβεται την θεόσδοτη αυτή επιθυμία του ανθρώπου. Αλλά και στους Πατέρες της Εκκλησίας, (όπως π. χ. ο άγιος Μάξιμος), σκοπός της υπάρξεως δεν είναι απλώς το είναι, αλλά το εύ είναι. Η ελευθερία συνίσταται στην απόρριψη ή την αποδοχή του είναι της ύπαρξης.

Αλλά αν τελικά ο άνθρωπος ασκώντας την ελευθερία του επιλέξει το είναι αντί του μη είναι, δηλαδή της αυτοκτονίας ή του μηδενός, αυτό που επιλέγει για τον Ντοστογιέφσκι δεν είναι παρά το είναι του έσχατου παραλογισμού, δηλαδή την οδύνη και το πάθος. Γράφει πάλι στο Υπόγειο: «και γιατί είστε πεπεισμένοι πως ο άνθρωπος έχει ανάγκη μόνο από εκείνο που είναι κανονικό και θετικό, και πως μόνη η ευτυχία είναι χρήσιμη για τον άνθρωπο; Λέτε ο άνθρωπος αγαπά μόνο την ευτυχία; Μα ίσως να αγαπά άλλο τόσο τον πόνο. Και μπορεί ο πόνος να του είναι τόσο χρήσιμος όσο και η ευτυχία... Ο πόνος; Μα είναι και η μόνη αιτία της συνείδησης... Η συνείδηση βρίσκεται πολύ πιο πάνω από το δύο και δύο κάνουν τέσσερα... Όσο οπισθοδρομικό και αν φαίνεται, σίγουρα (ο πόνος) αξίζει περισσότερο από το τίποτε».

Για ν' αποφύγει, λοιπόν, κανείς το «τίποτε», το μηδέν, το μη είναι, την αυτοκτονία, πρέπει να επιλέξει το είναι ως πόνο. Ο Ντοστογιέφσκι δίνει την εντύπωση ότι είναι μαζοχιστής. Είναι, λοιπόν, καλό πράγμα ο πόνος; Οι έννοιες του καλού και του κακού δεν έχουν θέση. Αυτό που ενδιαφέρει τον Ντοστογιέφσκι είναι το αληθινό, όχι το ηθικό. Η αλήθεια είναι ότι όλη η ύπαρξη είναι διαποτισμένη από τον πόνο. Αυτό που προβληματίζει έντονα τον Ντοστογιέφσκι είναι η ύπαρξη του πόνου, και μάλιστα του άδικου πόνου, όπως τον βλέπομε στα μικρά παιδιά που κλαίνε και βασανίζονται χωρίς να φταίνε σε τίποτε. Αυτόν τον πόνο καλείται ο άνθρωπος να αγκαλιάσει και να κάνει δικό του, αν δεν θέλει να επιλέξει το μη είναι, το μηδέν.

Αλλά, όταν ο άνθρωπος επιλέξει το είναι ως πόνο, δεν κάνει μια αναγκαστική επιλογή. Τότε, και μόνον τότε, ασκεί αληθινά την ελευθερία του. Και τότε, και μόνον τότε, η ελευθερία ταυτίζεται όχι με το μηδέν, αλλά με την αγάπη. Ο Ντοστογιέφσκι γίνεται έτσι ο θεολόγος της αγάπης. Σύμφωνα με τα λόγια του Γέροντα Ζωσιμά, αληθινή αγάπη είναι το «να κάνεις τον εαυτό σου υπεύθυνο για όλα τα ανθρώπινα όντα και για τον κόσμο ολόκληρο».

Δεν χρειάζεται πολλή προσπάθεια για να ανακαλύψει κανείς στις ιδέες αυτές του Ντοστογιέφσκι τη μορφή του Χριστού. Ο Ντοστογιέφσκι θεολογεί χωρίς να το λέγει. Και θεολογεί Ορθοδόξως, σύμφωνα με την παράδοση των μαρτύρων και των οσίων. Ας συνοψίσομε τη σκέψη του υπό το φως της θεολογίας.

Θεολογική αποτίμηση τού Ντοστογιέφσκι 

Ο Ντοστογιέφσκι μάχεται την ηθική για ένα και μόνο λόγο: διότι, όπως και η λογική, στερεί τον άνθρωπο από το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του, χάρη στο οποίο διαφέρει από τα ζώα, δηλαδή την ελευθερία. Αυτή είναι η «εικόνα του Θεού» στον άνθρωπο και η εικόνα αυτή με τίποτε δεν εξαλείφεται. Ο άνθρωπος πάντοτε θα επιζητεί την ελευθερία, όσες ευεργεσίες και αν του προσφέρει η λογική και η ηθική.

Η ελευθερία δεν είναι για τον Ντοστογιέφσκι αυτό που στη δυτική φιλοσοφία επικράτησε να λέγεται επιλογή μεταξύ του καλού και του κακού. Μια τέτοια επιλογή είναι για τον Ντοστογιέφσκι γελοία, διότι το καλό και το κακό είναι ανάμεικτα στην ανθρώπινη ύπαρξη. Η ελευθερία είναι κάτι οντολογικό, είναι η απόρριψη ή αποδοχή της ίδιας της ύπαρξης μας.

Εάν ο άνθρωπος, ασκώντας την ελευθερία του, απορρίψει την ύπαρξη, δεν έχει άλλη επιλογή από την αυτοκτονία. Αν, αντιθέτως, αποδεχτεί την ύπαρξη, τότε δεν έχει άλλη επιλογή από το να την αποδεχτεί όπως αληθινά είναι, δηλαδή ως (παράλογη) οδύνη, ως Σταυρό. Αυτό ακριβώς συνέβη στην Ενανθρώπηση του Κυρίου.

Η αποδοχή του Σταυρού σημαίνει ταύτιση με όλους τους πάσχοντας, ανάληψη ευθύνης για όλο τον πόνο της κτίσεως, ταύτιση μέχρι θανάτου. Μόνον έτσι επέρχεται η λύτρωση από το κακό, όχι με την ηθική και τη λογική, αλλά με την αγάπη που αυτοθυσιάζεται. Δεν πρόκειται περί μαζοχισμού, διότι δεν πρόκειται για αυτοϊκανοποίηση του θυσιασμένου. Πρόκειται για την διαπίστωση ότι ο μόνος δρόμος για να νικηθεί το κακό και ο ίδιος ο θάνατος είναι να τα υποστεί κανείς εκούσια, και τούτο προς χάρη των άλλων.

Έτσι ο Ντοστογιέφσκι, ασφαλώς όχι τυχαία, επιλέγει ως προμετωπίδα του μεγάλου έργου του το ευαγγελικό ρητό: «εάν μη ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην αποθάνη, αυτός μόνος μένε εάν δε αποθάνη, καρπόν πολύν φέρει». Ο Σταυρός δεν είναι αυτοσκοπός. Τελικός σκοπός είναι η ανάσταση. Αλλά δεν φθάνει κανείς εκεί παρά περνώντας από το Σταυρό.

Ο Ντοστογιέφσκι ασκεί με τον τρόπο αυτό την πιο βαθιά και πειστική κριτική στη δυτική παράδοση, που πίστεψε ότι με τον ορθό λόγο, την ορθή πράξη (ηθική) και την αποτελεσματική οργάνωση του κόσμου θα εξαλείψει το κακό. Ολόκληρος ο 20ος αιώνας με τους πολέμους και τη φρίκη της απανθρωπιάς του απέδειξε πόσο δίκαιο είχε ο Ντοστογιέφσκι στην κριτική αυτή.

Το μήνυμά του υπήρξε προφητικό και εξακολουθεί να είναι τέτοιο.

Ο Ντοστογιέφσκι είναι, πάνω από όλα, θεολόγος. Αντλεί από τη μοναστική, κυρίως, παράδοση της Εκκλησίας μας αλλά και αποπνέει το άρωμα της ευχαριστιακής κοινωνίας. Αλλά, ας το ομολογήσουμε με λύπη, η σύγχρονη Ορθόδοξη Εκκλησία μας και η θεολογία της δείχνουν να προτιμούν συχνά τη λογική και ηθική του Μεγάλου Ιεροεξεταστή.

Πηγή: http://www.antifono.gr/portal/antifono.gr σεβ. Μητρ. Περγάμου Ιωάννης

H Αλήθεια, η αποδοχή της, το ψέμα, η συνείδηση και οι αμυντικοί μηχανισμοί του ανθρώπου

Λένε ότι όταν ο Θεός ρώτησε τον Καιν γιατί σκότωσε τον Αβελ, εκείνος με μια κίνηση απορίας και έκπληξης του απάντησε: Ποιος; Εγώ;

Γνωρίζετε ποια είναι σημαντικότερη δυσκολία του ψυχοθεραπευτή στην δουλειά του; Η σημαντικότερη δυσκολία είναι ότι ο θεραπευμένος δυσκολεύεται να πει την αλήθεια. Πολλές φορές μάλιστα εσκεμμένα την αποφεύγει. Στην Ψυχανάλυση-ξέρετε αυτό που έχετε δει ίσως σε κινηματογραφικές ταινίες-κάποιον ξαπλωμένο σε ένα ντιβάνι να μιλάει, και πίσω του έναν άλλον να σημειώνει. Στην Ψυχανάλυση λοιπόν γίνεται ένα πολύχρονο ταξίδι αναζήτησης της αλήθειας. Οι Γκουρού των Ιμαλαΐων με άλλο τρόπο βρίσκονται σε μια παρόμοια αναζήτηση.


Ο κύριος στόχος της ψυχοθεραπείας είναι να βοηθήσει τον θεραπευμένος να αναγνωρίσει τα ψέματα του και να φωτίσει τις αλήθειες του. Να θυμηθεί, να συνδυάσει γεγονότα και καταστάσεις που έζησε, ν’ απαλλαγή από μια ψεύτικη πραγματικότητα που έχτισε . Να σχηματίσει την εικόνα του πραγματικού εαυτού του, που χάθηκε μέσα από τις συνήθως πιεστικές η αφόρητες καταστάσεις των εμπειριών του. Να φοβάται δηλαδή όσο γίνεται λιγότερο!

Οι αλήθειες και τα ψέματα ισχυρίζομαι είναι οντότητες που χρησιμεύουν στην ζωή μας για να μπορέσουμε να επιβιώσουμε. Είναι στοιχεία της ανθρώπινης λειτουργίας στο πάρε -δώσε με το περιβάλλον μας. Δεν γίνεται να ζήσουμε χωρίς αυτές.

Όλοι έχουμε κάποια στιγμή αντιληφθεί τις αρνητικές συνέπειες της αλήθειας. Όλοι έχουμε αντιληφθεί τις αρνητικές συνέπειες του ψέματος. Φυσικά έχουμε αντιληφθεί και τις θετικές τους πλευρές. Αλλά θα είναι ψέμα κανείς να πει, ότι η αλήθεια είναι μόνον θετική, η το ψέμα είναι μόνον αρνητικό. Ισχύουν και τα δυο, αλλά κατά περίπτωση. Είναι θέμα πολύπλοκων συγκυριών για το ποια έννοια θα χρησιμοποιήσουμε σε μια ανάλογη στιγμή η κατάσταση.

Κι’ όλα αυτά γιατί; Γιατί(;) ο άνθρωπος είναι υποχρεωμένος, κατασκευασμένος έτσι, ούτως ώστε με κάθε τι που τον περιβάλει να συμπεριφέρεται πότε με μια αλήθεια και πότε με ένα ψέμα;

Αυτή την αλήθεια θα προσπαθήσω να σας περιγράψω ,χρησιμοποιώντας , (νομίζω άθελα μου), μια σειρά από αληθινά και ψεύτικα επιχειρήματα. Γιατί υποστηρίζω ότι κάθε φράση, κάθε πράξη, κάθε ανθρώπινη λειτουργία εμπεριέχει και τις δυο ιδιότητες. Σε σας εναπόκειται μέσα από αυτή την ομιλία να ερμηνεύσετε αυτό που ο καθένας ξέχωρα, θεωρεί αληθινό η ψεύτικο.

Ο άνθρωπος απ’ ότι λένε οι ερευνητές , στην σχέση του με τον κόσμο συνδιαλέγεται με διάφορες λειτουργίες. Που είναι για όλους μας κοινές.

Η Συνείδηση,το Ασυνείδητο, η Αντίληψη, η Προσοχή, η Μνήμη, η Σκέψη, το Συναίσθημα είναι λειτουργίες σε όλους μας γνωστές, άλλα χωρίς να το πολυσυνειδητοποιούμε, μας είναι και... άγνωστες!!! Άγνωστες για το πώς ακριβώς λειτουργούν.

Η Συνείδηση για παράδειγμα. Για τους περισσότερους από μας νομίζω έχει την ηθική σημασία. «Δεν μου το επιτρέπει η συνείδηση μου» λέει κάποιος και μάλλον εννοεί ότι πρόκειται για κάτι ηθικά απαράδεκτο. H πάλι λέμε σε κάποιον: “Καλά συνειδητοποιείς τι κανείς;» η «Είσαι ασυνείδητος» κ.λ.π.

Είναι η πολυσημία των λέξεων. Ανθρώπινη επινόηση κι’ αυτό. Ο όρος συνείδηση κρατά την καταγωγή του από το αρχαίο ρήμα ειδω=που σημαίνει γνωρίζω. Η λέξη που είναι σύνθετη αποτελείται από το είδησης=γνώση και το ΣΥΝ,που συν-δέει δηλαδή τις γνώσεις μας για τις αισθήσεις μας και τις γνώσεις μας για τις πράξεις μας.

Με άλλα λόγια δηλαδή συνείδηση σημαίνει η γνώση που έχω για ό,τι αντιλαμβάνομαι από αυτά που συμβαίνουν γύρω μου και για ό,τι κάνω βάσει αυτής της γνώσης. Θα δούμε στην συνέχεια ότι αυτή η γνώση είναι πολύ περιορισμένη. Υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που παρεμβαίνουν ενδιάμεσα και αλλοιώνουν αυτή την λειτουργία. Το εν οίδα ότι ουδέν οίδα που συνήθως το λένε άνθρωποι με βαθύτατη γνώση, πρέπει να είναι μια αλήθεια. Όσο πλησιάζει κανείς το άπειρο των πληροφοριών που μας περιτριγυρίζουν τόσο καλύτερα αντιλαμβάνεται το τι δεν ξέρουμε και έχουμε να μάθουμε ακόμη διαπίστωση ότι προς το παρόν χρησιμοποιούμε το 3 έως 5% των δυνατοτήτων του εγκέφαλου μας πρέπει να μας βάλει σε σκέψεις για την αλαζονεία μας να δηλώνουμε γνωστές του τι συμβαίνει στο σύμπαν. Ακόμη δεν ξέρουμε πως λειτουργεί ο εγκέφαλος μας,ξέρουμε πως λειτουργεί το σύμπαν;

Για παράδειγμα στον ύπνο μας.: Οι αισθήσεις μας υπολειτουργούν και δεν έχουμε ιδέα για το τι γίνεται γύρω μας.. Μόνον για τα όνειρα μας έχουμε πλήρη συνείδηση, μέχρι να ξυπνήσουμε βέβαια και συνήθως να μην θυμόμαστε τίποτε. Στον βαθύ χωρίς όνειρα ύπνο , δεν έχουμε συνείδηση ούτε για το τι γίνεται έξω μας , ούτε για το τι γίνεται μέσα μας..

Σαν συμπέρασμα λοιπόν για να μην μπω σε ποιο άχαρες και κουραστικές λεπτομέρειες, η καταγραφή των γεγονότων της συνείδησης είναι αποσπασματική, περιορισμένη και μερικώς ενημερωμένη. Αν λοιπόν η αλήθεια είναι η σύνθετη λέξη από το στερητικό άλφα και την λέξη λήθη που μαζί μπορεί να σημαίνουν δεν ξεχνώ, η θυμάμαι τα πάντα, τότε η συνείδηση μας δεν μπορεί να κατέχει όλη την αλήθεια των γεγονότων

Σκεφτείτε απλά ότι αυτή την στιγμή που μιλώ και σεις ακούτε πολλοί από μας δεν είμαστε μόνον εδώ. Δεν είμαστε συνειδητά παρόντες 100%.

Λίγα λόγια για την Προσοχή

Όταν βρισκόμαστε σε κατάσταση άγχους το παιδί της συνείδησης που είναι η ΠΡΟΣΟΧΗ εύκολα χάνει τον εστιασμό της. Το άλλο παιδί της συνείδησης που είναι η ΑΝΤΙΛΗΨΗ περιορίζει τον ορίζοντα της. Όσο για το τρίτο της παιδί την ΚΡΙΣΗ, αυτή πάει περίπατο

. Ένας πολύ γνωστός Αντί- Ψυχίατρος της δεκαετίας του 70’ ο Ρόναλντ Λανγκ έλεγε:

“Το φάσμα των όσων σκεφτόμαστε και πράττουμε οριοθετείται από όσα δεν παρατηρούμε.

Και επειδή δεν παρατηρούμε, το ότι δεν παρατηρούμε

Δεν μπορούμε να κάνουμε και πολλά πράγματα για ν’ αλλάξουμε...

.. .Μέχρι να παρατηρήσουμε Πως το ότι δεν παρατηρούμε Δίνει μορφή στις σκέψεις και στις πράξεις μας..”

Η Προσοχή είναι μια λειτουργία που με αυτήν το άτομο αποκτά γνώσεις. Η προσοχή μας βοηθάει να προσδιορίζουμε στον χώρο και τον χρόνο κάτι που γίνεται. Δηλαδή καταγράφει, που έγινε κάτι και πότε έγινε κάτι. Η Προσοχή έχει και αυτή δικά της παιδιά, που είναι η Μνήμη, ο Προσανατολισμός , η Εγρήγορση. Η Προσοχή έχει και κάποιες ιδιότητες.. Για παράδειγμα να συγκεντρώνεται σε κάτι η να μην μπορεί να συγκεντρωθεί σε κάτι. Να προσηλώνεται με ένταση η να μην μπορεί να προσηλώνεται με ένταση. Να μπορεί να παρακολουθεί παράλληλα πολλά ερεθίσματα (παράδειγμα να γράφει κάποιος και να ακούει ταυτόχρονα και μουσική) η να μην μπορεί να παρακολουθεί κανένα πραγματικά ερέθισμα. Να είναι σταθερή η να είναι ασταθής και λοιπά και λοιπά.

Λίγα λόγια για την Νευροφυσιολογια της προσοχής

Στον αριστερό κυρίως χώρο (εννοώ πολιτικά) συνηθίζεται να λέγεται ότι η Θρησκεία είναι το όπιο του λαού. Βέβαια με τον ίδιο τρόπο θα μπορούσαμε να πούμε ότι κάθε ιδεολογία είναι ένα βάλσαμο στον ανθρώπινο πόνο και φόβο απέναντι στον παράξενο κόσμο που ζούμε. Πολλές φορές θα έχουμε αναρωτηθεί για το αν η Θρησκεία η οι ιδεολογίες είναι ανθρώπινες επινοήσεις η όχι. Αν είναι δηλαδή ένα ψέμα που χρειαζόμαστε για να ανακουφιστούμε η είναι αληθινές.

Αλλά όπως κοινωνικά χρειαζόμαστε όπιο για να τα βγάλουμε πέρα, έτσι και το σώμα μας παράγει όπιο για τον ίδιο ακριβώς λόγο.

Ο σωματικός και ο ψυχικός πόνος προκαλούν στον ανθρώπινο εγκέφαλο ειδικότερα στον υποθάλαμο την έκκριση μιας ουσίας η οποία περνά στον αδένα της υπόφυσης και προκαλεί την απελευθέρωση κάποιων χημικών ουσιών, όπως και των απιοειδών, ιδιαίτερα δε των ενδορφινών.

-Ο εγκέφαλος παράγει ενδορφίνες ( δηλαδή νευροδιαβιβαστές που παράγονται στον εγκέφαλο και έχουν επιδράσεις στα κύτταρα και στην συμπεριφορά όμοιες με εκείνες της μορφίνης). Οι ενδορφίνες αυτές, ηρεμούν τις περιοχές επεξεργασίας του πόνου και της επιθετικότητας, ηρεμούν το νου και μειώνουν το άγχος. Οι ενδορφίνες είναι μια ομάδα νευροδιαβιβαστών που δρουν στον εγκέφαλο σαν ναρκωτικά. Οι ενδορφίνες που ονομάστηκαν επίσης” η μορφίνη που παράγει ο εγκέφαλος” είναι ένα φυσικό βάλσαμο για τον πόνο. Η ενδορφίνη όπως και τα ναρκωτικά, μορφίνη, ηρωίνη δημιουργούν ευφορία, ένα ανεβασμένο Συναίσθημα ότι είσαι καλά. Προκαλούν δηλαδή μια αναλγησία στον σωματικό και τον ψυχικό πόνο η το στρες. Για παράδειγμα έχει παρατηρηθεί ότι οι μαθητές κατά την διάρκεια των εξετάσεων παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα ενδορφίνης. Το ψυχικό στρες που έχουν οι ποδοσφαιριστές μιας ομάδας σε ένα δύσκολο αγώνα καταλαγιάζει με την παραγωγή υψηλών επιπέδων ενδορφίνης, και αν αυτές δεν είναι αρκετές, χρειάζεται οι έξωθεν προσπάθειες των φιλάθλων να χρησιμοποιήσουν τις δικές τους ενδορφίνες, για να γιγαντώσουν το ηθικό της ομάδας τους. Είναι η εμψύχωση με άλλα λόγια που μεταφέρει κάποιος σε εκείνον που διαλύεται από άγχος.

Η δεύτερη διαπίστωση είναι η εξής. Οι ενδορφίνες καταλαγιάζοντας τον πόνο τον σωματικό η το άγχος το ψυχικό, μας κάνουν να γινόμαστε και λιγότερο προσεκτικοί. Ένας ποδοσφαιριστής που χτυπά άσχημα σε έναν αγώνα και του δίνουν ένα ισχυρό παυσίπονο, μη αισθανόμενος τον πόνο, προσέχει πολύ λιγότερο το τραύμα του από κάποιον άλλον που δεν έχει πάρει παυσίπονο. Κάποιος που παίρνει μεγάλες ποσότητες αγχολυτικών για να μειώσει το άγχος δίνει μικρότερη προσοχή στο χαρτί της εφορίας που τον καλεί να παρουσιασθεί την επόμενη άνευ καθυστερήσεως για υπόθεση του. Τελικά πληρώνει ένα χοντρό πρόστιμο και ακόμη να συνειδητοποίηση πως συνέβη αυτό. Οι ενδορφίνες λοιπόν και όχι μόνον, φαίνεται πως παρεμποδίζουν την ικανότητα του ανθρώπου για συγκέντρωση της προσοχής του.

Ευτυχώς όμως ο εγκέφαλος μας είναι σοφά κατασκευασμένος και υπάρχει και μία άλλη χημική ουσία η αδρενοκορτικοτροπίνη η οποία λειτουργεί αντίθετα από τις ενδορφίνες. Η λειτουργία της αυξάνει την προσοχή, είτε στον πόνο είτε στο άγχος.

Η σχετική αναλογία των δυο αυτών τουλάχιστον νευροδιαβιβαστών είναι εκείνη που αποφασίζει σε μεγάλο βαθμό πόσο προσεκτικοί και πόσο ευαίσθητοι θα είμαστε στον πόνο.

Συνοπτικά θα σας αναφέρω έξη σημεία της λειτουργίας της προσοχής του ανθρώπου.

-1- Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιδρά σε καταστάσεις πόνου η άγχους. Τι εννοώ αντιδρά; Εννοώ ότι ο εγκέφαλος παράγει οποιοειδή η αλλιώς την εγκεφαλική μορφίνη, η οποία απαλύνει την αίσθηση του άγχους. Αυτό όμως έχει σαν αποτέλεσμα να αποδυναμώνει την προσοχή μας.

-2-Ο φόβος ξέρουμε ότι επηρεάζει την προσοχή και μας οδηγεί σε μια επιλεκτική αντίληψη των πραγμάτων. Αυτό που λέμε απλά, κάνουμε την πάπια, η σφυρίζουμε κλέφτικα,

-3-Η επιλεκτική προσοχή μας προστατεύει από το άγχος που όταν όμως αυτή η διαδικασία γίνει συνήθεια μορφοποιεί τον χαρακτήρα μας, και την προσωπικότητα μας.

-4- Αυτές οι συνήθειες αποφυγής του άγχους κληρονομούνται από τον γονιό στο παιδί. Έτσι δημιουργείται μια πολιτισμική αλυσίδα στις χιλιετίες της ανθρώπινης εξέλιξης.

-5-Αυτή η πολιτισμική κληρονομικότητα της προστασίας του ανθρώπου από το άγχος, τον πόνο και τον φόβο, έχει σαν αποτέλεσμα την διατάραξη της προσοχής και δημιουργεί ένα οικογενειακό μοντέλο συλλογικού τρόπου αντίληψης. Δηλαδή όλα τα μέλη της οικογένειας προσέχουν επιλεκτικά τα όσα γίνονται γύρω τους.

-6-Αυτός δε ο τρόπος οικογενειακής αντίληψης διαμορφώνει μια κοινωνική πραγματικότητα.

Όλη η Κοινωνία προσέχει με επιλεκτικό τρόπο τα γεγονότα της ζωής. Άθλιο παράδειγμα τα δελτία ειδήσεων της τηλεόρασης. Ανάμεσα σε εκατοντάδες διαφημιστικά σποτ, μαθαίνουμε για μια φωτιά στην Γουατεμάλα, έναν φόνο στο Μπουρνάζι, για τις αυξήσεις στο φόρο εισοδήματος και πάει λέγοντας.

Λένε ότι οι σχιζοφρενείς βρίσκονται στα Ψυχιατρεία. Είναι αλήθεια η ψέματα.; Για πάτε μια βόλτα στα τηλεοπτικά κανάλια και κάντε μια συζήτηση με τους διευθυντές ειδήσεων!!! Εδώ βρίσκεται η σεβάσμια εικόνα της σχιζοφρένειας!!!

Τι θα λέγατε τώρα, να διακόψουμε την ομιλία μου για διαφημίσεις:;

Η Μνήμη

Η Μνήμη είναι σαν την μεμβράνη ενός πολυγράφου. Πάνω σε αυτήν χαράσσονται με την μορφή παραστάσεων οι εντυπώσεις των ερεθισμάτων που προσλαμβάνουμε. Εκτός από μεμβράνη πολυγράφου είναι και σαν αποθήκη, αφού συγκρατεί τα πάντα. Κάνει και συγκρίσεις, ανάμεσα σε κάτι καινούργιο που θα πέσει στην αντίληψη της, με κάτι παλιότερο που έχει αποθηκεύσει.

Το κακό πάλι όμως και με αυτή την λειτουργία είναι ότι η Μνήμη επηρεάζεται. Γιατί τα ερεθίσματα που χαράσσονται πάνω της φορτίζονται και συναισθηματικά. Ο Σβάιτσερ έλεγε ότι για τον άνθρωπο οι προϋποθέσεις της ευτυχίας είναι η καλή υγεία και η κακή μνήμη. Ότι μας είναι ευχάριστο δηλαδή, παραμένει μέσα μας σαν μια αξέχαστη εμπειρία. Ο,τι είναι δυσάρεστο προσπαθούμε να το στείλουμε στα αζήτητα.

Οι αλκοολικοί, και οι γέροντες, (από τα πενήντα και πάνω εννοώ...) μοιάζει σαν να μην καταγράφουν τις καινούργιες μνημονικές εικόνες στο παρόν. Σαν να μην δουλεύει η Μνήμη τους. Αυτό λέγεται όχι αμνησία-που είναι λανθασμένη ερμηνεία του όρου, αλλά αμνημοποιησία. Διότι αν αυτά τα άτομα τα ναρκώσουμε ελαφρά η τα υπνώσουμε, διαπιστώνουμε ότι αναδύεται ένα υλικό που φαινότανε να μην καταγράφεται κατά την περίοδο της αμνημοποιησίας.

Υπάρχει φυσικά και η εκλεκτική αμνημοποιησία, να μην θυμόμαστε δηλαδή ότι δεν μας συμφέρει. Στην αμνημοποιησία των γερόντων παρατηρούμε, ότι πρώτα αρχίζουν να ξεχνάνε τις αφηρημένες έννοιες, μετά τις έννοιες που στην ζωή τους δεν εμπεδώσανε καλά και τέλος αρχίζουνε να ξεχνάνε τις πιο πρόσφατες. Όλοι όσοι συμβιώνουμε με γεροντότερους θα θυμόμαστε πολλές φορές με απελπισία να μας διηγούνται για μια χιλιοστή φορά τι έκαναν στην Κατοχή με τους Γερμανούς. Στα παραμύθια πάντα η περιγραφή θα παρουσιάζει έναν παππού να διηγείται στα εγγόνια του ιστορίες από το παρελθόν. Οι ηλικιωμένοι προς το τέλος της ζωής τους ξαναγίνονται παιδιά, κι’ έτσι θυμούνται περισσότερο τα παλιά γεγονότα από τα πρόσφατα.

Τέλος στην Υπερμνησία που είναι μια υπερ-λειτουργία της μνήμης αυτό που είναι αξιοπρόσεκτο είναι η υπερφυής μνήμη. Όλοι θα έχουμε μείνει άναυδοι από κάτι τύπους που μπορούνε να αποστηθίζουν ολόκληρο τον τηλεφωνικό κατάλογο, η να κάνουν πολύπλοκες αριθμητικές πράξεις. Μια εξήγηση είναι ότι αυτά τα άτομα οργανώνουν οπτικά στον χώρο τα στοιχεία που προσλαμβάνουν. Πράγμα που δεν έχει καμιά σχέση με την υψηλή νοημοσύνη.

Συναίσθημα

Λίγα λόγια και για το συναίσθημα. Το Συναίσθημα θα μπορούσα ίσως να το παραλληλίσω με τα χρώματα ενός πίνακα. Το Συναίσθημα είναι αυτό που χρωματίζει ευχάριστα η δυσάρεστα τις σκέψεις μας ,τον λόγο μας, την ψυχική μας κατάσταση. Ο φόβος, το άγχος, η αηδία , ο θυμός, η χαρά, η ευτυχία, η σεξουαλική απόλαυση και ένα σωρό άλλα είναι τα χρώματα του.

Το Συναίσθημα θα έλεγα είναι η πηγή που μας επηρεάζει όσο τίποτε άλλο τον δρόμο μας προς την αλήθεια.

Το Συναίσθημα μπορεί να υπολειτουργεί οπότε ο άνθρωπος εμφανίζει μια μακάρια αδιαφορία η ψυχρότητα, η απάθεια η εμβροντησία που σημαίνει πλήρη ακινησία και απάθεια.(ίσως κάποιοι να θυμούνται στην κινηματογραφική ταινία «η φωλιά του κούκου», εκείνον τον μελαγχολικό Ινδιάνο).

Το Συναίσθημα επίσης μπορεί να υπερλειτουργεί. Οι ενδείξεις αυτού του φαινομένου είναι οι εκδηλώσεις φόβου κατάθλιψης κ.λ.π.

Άλλες καταστάσεις του συναισθήματος είναι το άγχος, η αμφιθυμία, το να κυριαρχούν δηλαδή μέσα μας ταυτόχρονα αντίθετα και συγκρουόμενα συναισθήματα. Για παράδειγμα σε καταστάσεις Αγάπης και μίσους, όπου η κόρη ενώ φροντίζει τον άρρωστο πατέρα της που τον αγαπάει, ταυτόχρονα οραματίζεται με αδημονία πότε θα έρθει η στιγμή για να απαλλαγή από αυτή την ευθύνη.

Η Ενοχή επίσης είναι ένα γνώρισμα του συναισθήματος που συνήθως είναι ένα μείγμα άγχους και κατάθλιψης.

ΟΙ ΑΜΥΝΤΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Φαίνεται ότι ο άνθρωπος έχει και άλλα όπλα για να αμύνεται στις δυσάρεστες καταστάσεις που έχει ν’ αντιμετωπίσει. Πέρα από τις χημικές του αντιδράσεις, έχει εφεύρει με την νόηση και άλλους τρόπους να διαστρεβλώνει την πραγματικότητα του αφιλόξενου κόσμου μας. Περιληπτικά οι ψυχολογικοί μηχανισμοί που χρησιμοποιεί είναι οι εξής.

ΑΠΩΘΗΣΗ

Πρόσφορες για απώθηση είναι οι απαράδεκτες ερωτικές επιθυμίες-(όπως η επιθυμία να κάνεις έρωτα με τον γονιό σου). Άλλες για απώθηση είναι οι επιθετικές παρορμήσεις-(όπως να θέλεις να σκοτώσεις τον γονιό η τον αδελφό, η τον συγγενή σου). Τέλος οι ατελείωτες φαντασιώσεις που μας γεμίζουν ντροπή, φόβο, οι ενοχλητικές μνήμες. Με την απώθηση πρώτα ξεχνάμε κάτι και μετά ξεχνάμε ότι το ξεχάσαμε. Στην Ψυχοθεραπεία για παράδειγμα πολλές φορές δεν θέλουμε να πάμε γιατί φοβόμαστε ότι εκεί ίσως διηγηθούμε αυτό που θέλαμε να ξεχάσουμε .

Η ΑΡΝΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΑΡΝΗΣΗΣ

Άρνηση είναι να μην αποδεχόμαστε τα πράγματα όπως είναι. Συχνά ασθενείς που μαθαίνουν πως τους απομένουν λίγες μόνον μέρες ζωής αρνούνται να το δεχτούν. Με την αντιστροφή της άρνησης πάμε ένα βήμα πάρα πέρα. Το σε μισώ πολλές φορές μπορεί να μετατρέπεται σε αγαπώ, το λυπάμαι να γίνεται χαίρομαι. Για παράδειγμα η σφοδρή επιθυμία κάποιου να είναι ακατάστατος μετατρέπεται μέσα του σε υπερβολική καθαριότητα. Ο Θυμός κάποιες φορές φτάνει στην υπερπροστασία. Ο μηχανισμός της άρνησης λέγεται αλλιώς και ψυχικός στρουθοκαμηλισμός

ΠΡΟΒΟΛΗ

Πολλές φορές δεν αντέχουμε ένα Συναίσθημα μας για κάποιον και τότε λέμε ότι εκείνος το έχει προς σε μας. Πχ. Δεν τον μισώ εγώ αλλά εκείνος με μισεί. Παράδειγμα. Ο ηθικός και σοβαρός σύζυγος που θέλει ν’ απατήσει την γυναίκα του, που βέβαια δεν μπορεί να το αποδεχτεί με τίποτε για τον εαυτό του, αρχίζει και κατηγορεί την σύζυγο του ότι εκείνη τον απατά.

ΜΟΝΩΣΗ

...θυμάμαι τα πάντα που συνέβησαν στην κηδεία του πατέρα μου, αλλά δεν έχω κανένα Συναίσθημα γι’ αυτά. Απομονώνω δηλαδή τα γεγονότα από τα συναισθήματα.

ΥΠΕΡΑΝΑΠΛΗΡΩΣΗ

Αυτόν τον μηχανισμό άμυνας τον χρησιμοποιεί το άτομο εκείνο που δεν αρνείται απλώς μια τάση του άλλα περνάει και στην αντίθετη της. Για παράδειγμα τα υπέρ ευγενή άτομα που τσακίζονται να εξυπηρετούν τους άλλους,ενώ κατά βάθος περιφρονούν τους πάντες, και νοιώθουν μια φοβερή επιθετικότητα γιαυτους. Αντίστοιχα είναι τα υπερσυντηρητικά άτομα που μισούν κάθε τι νεωτεριστικό γιατί τους ξυπνά μέσα τους δικές τους καταπιεσμένες επιθυμίες..Για παράδειγμα η φρίκη που τάχα ένοιωθαν οι Ναζιστές για τους θηλυπρεπείς άνδρες. Το 1934 σφάχτηκαν εκατοντάδες ομοφυλόφιλοι στην Γερμανία. Βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο ίδιος ο Χίτλερ ήταν αυτό που λέμε κρυφοομοφυλόφιλος.

ΕΞΙΔΑΝΙΚΕΥΣΗ

Ο άνθρωπος δίνει υπερβολική σημασία σε ένα μέρος από χαρίσματα ενός ανθρώπου,και κλείνει τα μάτια του στα υπόλοιπα. Π.Χ ο ερωτευμένος που δεν έχει μάτια παρά για τον άγγελο του,που μπορεί να δουλεύει και σε κάποιο μπαρ ιδιαίτερων προτιμήσεων.

ΕΚΛΟΓΙΚΕΥΣΗ

Εκλογίκευση ίσως είναι ο πλήρης ορισμός του Ψέματος. Τον χρησιμοποιούν κατεξοχήν οι Πολιτικοί. Οι εκλογικεύσεις είναι ψέματα τόσο επιτήδεια που μπορούμε λέγοντας τα να ξεγλιστρήσουμε άφοβα όχι μόνον από τους εαυτούς μας άλλα και από τους άλλους. Οι φράσεις «είναι για το καλό σου»,η «εγώ πονάω πιο πολύ από εσένα» περιγράφουν την εκλογίκευση. Δεν μπορώ να κρατηθώ και να μην αναφέρω τον σχιζοφρενή δολοφόνο κύριο Μπους που αιματοκύλισε το Ιράκ για το καλό τους.

Ο Μπρεχτ έχει ένα αποκαλυπτικό κείμενο για τους διπρόσωπους δημαγωγούς. Ακούστε το.................................

ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ

Άφησα τελευταίο τον μηχανισμό άμυνας του ανθρώπου απέναντι στις δυσκολίες του κόσμου μας, γιατί τον θεωρώ τον πιο σημαντικό. Θα σας εξηγήσω.

Ο καθένας μας στις πιέσεις της κοινωνικής του ζωής διαμορφώνει ηθικά απαράδεκτες παρορμήσεις. Αυτές τις ηθικά απαράδεκτες παρορμήσεις τις μετατρέπουμε σε κοινωνικά αποδεκτές. Η παρόρμηση της κλοπής μετατρέπεται σε καριέρα τραπεζικού. Η κραυγή μετατρέπεται σε τραγούδι. Η σφοδρή επιθυμία για βιασμό γίνεται αδιάκοπο φλερτ. Ο Ψυχαναγκασμός του ακρωτηριασμού ξαναβγαίνει στην επιφάνεια μέσα από την επιλογή κάποιου να γίνει χειρουργός.,.Με την μετουσίωση των απαράδεκτων παρορμήσεων μας γίνεται τελικά η ανθρώπινη πρόοδος. Θα σας το πω με ένα κατά την γνώμη μου σύγχρονο παράδειγμα. Οι εμπνευστές των ηλεκτρονικών υπολογιστών, όταν ήταν μικροί θα ήθελαν παρά πολύ να μπούνε στο κεφάλι των γονιών τους να το σπάσουν και να μάθουν τι έχει μέσα. Θα ήθελαν πάρα πολύ αφού μάθουν τι έχει μέσα να το κάνουνε να σκέφτεται και να ενεργεί διαφορετικά. Θυμηθείτε όσοι έχετε παιδιά αν σε κάποιες ηλικίες σπάνε η ανοίγουνε όλα τα αντικείμενα που πέφτουν στα χέρια τους..Να ξέρατε ποιον σπάνε στην πραγματικότητα; Αυτό λοιπόν που είναι ηθικά απαράδεκτο όταν μεγαλώσουν και ανάλογα την προσωπικότητα που θα διαμορφώσουν θα το μετουσιώσουν σε μια κοινωνικά παραδεκτή ασχολία. Η θα γίνει κατασκευαστής των windows η θα γίνει χάκερ, για παράδειγμα. Η και τα δυο. Υποθέτω ότι κανείς δεν κάνει ένα επάγγελμα όλως τυχαίως.

Όλοι αυτοί οι μηχανισμοί άμυνας που σας ανέφερα παρεκτρέπουν την Προσοχή μας. Όλοι αυτοί οι μηχανισμοί άμυνας λογοκρίνουν διαστρεβλώνουν την Μνήμη και εκτρέπουν την προσοχή.

Η επιλεκτική απροσεξία για ένα διάστημα μας απαλύνει το άγχος. Για παράδειγμα τοποθετούμε τον λογαριασμό του τηλεφώνου σε λάθος μέρος και έτσι ξεχνάμε να ανταποκριθούμε σε μια δυσάρεστη υποχρέωση. Η επιλεκτική απροσεξία είναι μια πολύ αποφασιστική απάντηση μας στα καθημερινά άγχη.

Για μας τους Ψυχολόγους η μόνη μέθοδος για να αποκαλύψει όλους αυτούς τους αμυντικούς μηχανισμούς και την λειτουργία τους είναι η Ψυχανάλυση ή η Ψυχοθεραπεία.

Έχει ανακαλυφθεί ότι ο εγκέφαλος αναγνωρίζει μια λέξη μέσα στα πρώτα 150 χιλιοστά του δευτερόλεπτου από την στιγμή που την βλέπει. Για 100 χιλιοστά του δευτερόλεπτου όμως τίποτε δεν φτάνει στην επίγνωση, μπορεί μάλιστα να μην φτάσει και πότε. Η επίγνωση είναι ένα σύστημα περιορισμένης χωρητικότητας

Ο Φρόυντ περιέγραψε με γραμμικό τρόπο το πώς οι πληροφορίες εισρέουν στον νου. Το ερέθισμα περνά μέσα από την αντίληψη. Αυτά τα ερεθίσματα καταγράφονται στην αισθητηριακή αποθήκη ,που είναι μια φευγαλέα και άμεση εντύπωση του κόσμου των αισθήσεων. Αυτή η μνημονική αισθητηριακή αποθήκη δεν είναι συνειδητή. Δηλαδή δεν γνωρίζουμε την ύπαρξη αυτών των ερεθισμάτων που αντιληφθήκαμε. Όλο αυτό το υλικό που αντιλαμβανόμαστε χωρίς να έχουμε επίγνωση αυτού του γεγονότος είναι και ο χαρακτήρας μας. Για να έρθουν κάποιες από τις αντιλήψεις στο συνειδητό ο Φρουντ ισχυρίστηκε ότι θα πρέπει να περάσουν πρώτα από κάποιους λογοκριτές. Αυτοί θα αποφασίσουν ποιες αντιλήψεις θα προωθηθούν στην συνείδηση και ποιες όχι. Στα όνειρα όπως περιγράψαμε πέρυσι, οι λογοκριτές είναι πιο κουρασμένοι, πιο τεμπέληδες και δεν κάνουν τόσο καλά την δουλειά τους. Τα όνειρα τελικά λειτουργούν όπως και το αλκοόλ. Όταν έχεις πιει αρκετά ποτηράκια έχεις μειωμένες ηθικές αντιστάσεις και τότε κανείς μπορεί να μάθει αρκετά πράγματα για σένα. Γιατί; Γιατί τότε έχεις και συ πολλά περισσότερα πράγματα να πεις. Πράγματα που είχες ερμητικά κλειστά από την συνείδηση σου. Πόσες φορές την άλλη μέρα ένας άνθρωπος μετά από ένα χοντρό μεθύσι δεν ρωτά με αγωνία τους γύρω του:Ρε συ χθες το βράδυ τι έκανα;Τι είπα;Έχει μια διπλή αγωνία. Από την μια θα ήθελε να μάθει τι είπε,για να ξέρει τι κρύβει το ασυνείδητο του. Και από την άλλη αισθάνεται αγωνία,γιατί αυτό που έμαθε αυτός θα το έχουνε μάθει και οι άλλοι. Πολλές φορές βέβαια μεθάμε γιατί είναι η μόνη μας ευκαιρία να πούμε αυτά που πραγματικά θέλουμε να πούμε.

Το ερέθισμα μπαίνει στην γενική αισθητηριακή αποθήκη. Σας θυμίζω ότι αισθητηριακή αποθήκη είναι οι πρώτες φευγαλέες εντυπώσεις που έχουμε από καθετί που μας περιτριγυρίζει. Το φίλτρο ανάλογα την φύση του ερεθίσματος θα το στείλει στο ανάλογο τμήμα της μακρόχρονης μνήμης. Μακρόχρονη Μνήμη είναι αυτό που αποκαλούμε ασυνείδητο με άλλα λόγια. Τα διάφορα ερεθίσματα που δεχόμαστε,θα προκαλέσουν πότε κάποιες αντιδράσεις ασυνείδητες και πότε κάποιες αντιδράσεις συνειδητές. Συχνά μπορεί αυτό να γίνει και ταυτόχρονα. Κάποιος που γράφει στην γραφομηχανή και γνωρίζει πολύ καλά τα πλήκτρα, χτυπά τα πλήκτρα ασυνείδητα και γράφει συνειδητά τις σκέψεις του.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΨΕΥΔΟΥΣ

Το 2006 στο Πανεπιστήμιο του Χιούστον ένας επιστήμονας των υπολογιστών ,προσπαθεί να ανακαλύψει τους ψεύτες μετρώντας τα επίπεδα θερμότητας του προσώπου.

Η Τζένιφερ Βαντέμια καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καρολίνας θεωρεί ασφαλέστερη μια άλλη μέθοδο που εξετάζει τα εγκεφαλικά κύματα. Ισχυρίζεται ότι όταν κάποιος λέει ένα ψέμα η γνωστική του συμπεριφορά είναι μοναδική,είναι σαν να λύνει ένα ενδιαφέρον Μαθηματικό πρόβλημα. Δηλαδή θα πρέπει να βάλει σε λειτουργία μια σειρά από γνωστικές δραστηριότητες- δηλαδή θα πρέπει Πρώτον: να ανασύρει από την Μνήμη του όλες τις αληθινές πληροφορίες .δεύτερον,να απαγορεύσει την διήγηση αυτών των πληροφοριών, τρίτον να δημιουργήσει μια παραπλανητική απάντηση,και τέταρτον να πάρει την απόφαση να εκστομίσει αυτή την απάντηση.

Ο καθένας μας πρέπει να περάσει από αυτά τα βήματα για να πει ένα ψέμα. Αυτή η περίπλοκη διαδικασία περιλαμβάνει διαφορετικές περιοχές του εγκέφαλου. Υποστηρίζεται λοιπόν ότι αν μπορέσουμε και καταμετρήσουμε την εγκεφαλική δραστηριότητα κατά την διάρκεια του περάσματος από την αλήθεια στο ψέμα μπορούμε να αποκαλύψουμε το 94% των ψεμάτων-τουλάχιστον στα εργαστηριακά πειράματα.

Όλοι είμαστε υπερήφανοι που οι Έλληνες επιστήμονες του εξωτερικού διαπρέπουν στις ανακαλύψεις τους. Ο κύριος λοιπόν Ιωάννης Παυλίδης καθηγητής της επιστήμης των υπολογιστών σε συνεργασία με έναν Αμερικανό ενδοκρινολόγο δημοσίευσαν μια έρευνα που αναφέρουν ότι η θερμότητα γύρω από τα μάτια-που είναι δείγμα αυξημένης ροής αίματος-φάνηκε κατά την διάρκεια τους να “προδίδει” σχεδόν έξη από τους οκτώ ανθρώπους που προσπαθούσαν να παραπλανήσουν με τις απαντήσεις τους. Επιπλέον το σκαννερ αναγνώρισε σωστά έντεκα από τους δώδεκα ανθρώπους που έλεγαν την αλήθεια.

Ο πλέον δημοφιλής ανιχνευτής ψεύδους είναι γνωστός με το όνομα πολυγράφος. Εφευρέθηκε το 1921 και βασίζεται στην διάγνωση μιας σειράς φυσιολογικών φαινομένων-αλλαγή στην αναπνοή, τον παλμό,την πίεση η την εφίδρωση-που γίνονται την ώρα που ανακρίνεται ένα άτομο. Τα αποτελέσματα αυτών των εξετάσεων του πολυγράφου γίνονται δεκτά από τα δικαστήρια σε αρκετές χώρες.

Ένα άλλο μηχάνημα ανίχνευσης του ψέματος είναι η φωνητική ανάλυση, που προσπαθεί να αναλύσει το επίπεδο ψυχολογικής πίεσης του ανθρώπου με την φωνή που κατά κανόνα τρέμει. Όμως η φωνή δεν τρέμει μόνον όταν λέμε ψέματα άλλα και όταν φοβόμαστε.

Τέλος ένα ακόμη χαρμόσυνο νέο για τους φαλακρούς...

Μια έρευνα που ξεκίνησε που άλλου άλλα στην Αμερική είχε τον εξής στόχο. Πως θα μπορούσε στο μέλλον να εντοπιστεί ένας πιθανός εγκληματίας η να διασταυρωθεί το άλλοθι ενός κατηγορούμενου;

Φυσικά από τις τρίχες μας!!!

Οι τρίχες είναι σαν τις κατσαρίδες και τις ακρίδες. Είναι αθάνατες και κρύβουν πολλά μυστικά.

Λένε λοιπόν αυτοί οι επιστήμονες ότι οι τροφές και τα υγρά περιέχουν δυο φυσικά ισότοπα οξυγόνου και υδρογόνου(-περισσότερες πληροφορίες θα μας πει κάποιος χημικός αν υπάρχει στην παρέα μας).Τα ισότοπα αυτά που απορροφά το σώμα από το νερό μεταβάλλουν τις συγκεντρώσεις τους ανάλογα με την περιοχή που βρίσκονται και αφήνουν την υπογραφή τους στον ανθρώπινο ιστό. Τα μαλλιά είναι εξαιρετικά κατάλληλα, καθώς μακραίνουν κατά ένα εκατοστό κάθε μήνα. Επομένως, συγκεντρώνεται στις τρίχες ένα αρχείο όχι μόνον των τοποθεσιών που έχει επισκεφθεί κάποιος, αλλά και όσων έχει φάει και έχει πιει.

Βέβαια το ερώτημα είναι αν κάποιος έχει καταναλώσει εμφιαλωμένο νερό σε μεγάλες ποσότητες τότε η ανίχνευση αυτών των ισότοπων θα υποδείκνυε την περιοχή που αντλήθηκε το νερό και όχι την προέλευση του ανθρώπου.

Επιπλέον όσοι ταξιδεύουν πολύ συχνά θα πονοκεφάλιαζαν το μηχάνημα για τον τόπο της κατοικία τους αν τύχαινε να ανακρίνονται.

ΠΡΙΝ ΤΟΝ ΕΠΙΛΟΓΟ

Όλα αυτά που περιέγραψα προηγουμένως για της μηχανές ανακάλυψης του ψεύδους, μου θυμίζουν ,τα κολαστήρια των χώρων βασανιστηρίων. Και τα δυο ψάχνουν την αλήθεια με ένα βάναυσο τρόπο . Αν πράγματι ο άνθρωπος είναι κατασκευασμένος να μην αντέχει την αλήθεια της πραγματικότητας, οι μηχανές και τα βασανιστήρια βυθίζουν την αλήθεια ακόμη πιο πολύ στο ψέμα Η αλήθεια δεν είναι κάτι που αποσπάται με βίαιο τρόπο. Αν πράγματι ο άνθρωπος επινοεί μηχανισμούς άμυνας απέναντι στο άγχος που του προσφέρει η αλήθεια -ότι η ζωή περικλείει και τον θάνατο, -τότε η βία στραγγαλίζει την αλήθεια. Αν πράγματι το άγχος, ο πόνος, ο φόβος είναι τα συναισθήματα που μας διαστρεβλώνουν την αλήθεια για τον κόσμο, ΤΟΤΕ.,.χρειαζόμαστε να επιδιώκουμε έναν κόσμο με λιγότερη βία, με λιγότερο πόνο, λιγότερο φόβο, να γίνουμε πιο ανθρώπινοι.,.για να αντέχουμε την αλήθεια της πραγματικότητας.., Η γνώμη μου είναι ότι το ψέμα προκύπτει σαν αντίδραση απέναντι στον τρόμο που νοιώθει ο άνθρωπος για τον θάνατο του,τον αφανισμό του. Όταν νοιώθει ότι η ύπαρξη του έχει ένα αμετάκλητο όριο. Ο άνθρωπος με το ψέμα προσπαθεί να ξεχάσει αυτή την πραγματικότητα Νομίζω ότι η αλήθεια μπορεί να αποκαλύπτεται μόνον εκείνες τις στιγμές που καταλαγιάζει αυτό το συναίσθημα..Όταν ο άνθρωπος μπορεί και δημιουργεί. Τα δημιουργήματα του, του δίνουν την επίφαση ότι είναι αθάνατος. Η αγάπη, η ειρήνη και η δημιουργικότητα χρειάζεται να είναι ο αυτοσκοπός του, για να μπορεί να αντικρίζει, ν’ αντέχει να αντικρίζει, ότι η αλήθεια είναι, ότι δεν είναι αθάνατος.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Τα γεγονότα της 11^ης Σεπτεμβρίου στην ΑΜΕΡΙΚΗ προκάλεσαν ένα ιδιαίτερο άγχος στον Αμερικάνικο πληθυσμό. Ήταν ίσως στην ιστορία τους μια πρωτόγνωρη απειλή. Μέσα σε Αμερικάνικο έδαφος ,ένιωσαν ότι κινδυνεύουν άμεσα. Έπρεπε λοιπόν να νιώσουν άμεσα από την Αμερικάνικη κυβέρνηση να στρέψει την προσοχή τους κάπου άλλου. Η καταστροφή του Αφγανιστάν, του Ιράκ ήταν μια κάποια λύση. Η απειλή έπρεπε να μεταφερθεί κάπου άλλου. Οι περισσότεροι αναγνωρίζουμε ότι αυτοί οι πόλεμοι βασίστηκαν σε μια προπαγάνδα άνευ προηγουμένου, σε πελώρια ψέματα για να αντισταθμίσουν το άγχος του Αμερικάνικου λαού.