Η ελευθερία της βούλησης ως φυσικό-νοητικό φαινόμενο

του Θανάση Πρωτόπαπα.

Τι είναι «ελευθερία της βούλησης»; Σύμφωνα με τους φιλόσοφους, είναι η ιδιότητα ή ικανότητα που έχουμε να πράττουμε με δική μας απόφαση, κάτω από τον έλεγχό μας, χωρίς εξωτερικό εξαναγκασμό. Ελευθερία της βούλησης έχω όταν επαφίεται σε εμένα να επιλέξω μεταξύ τυχόν εναλλακτικών πράξεων. Όταν η απαρχή των πράξεων βρίσκεται εντός του υποκειμένου, δηλαδή μέσα μου. Νομίζω ότι ο ορισμός αυτός είναι πολύ καλός για τη σχετική φιλοσοφική συζήτηση, καθώς όλοι φαίνεται να αντιλαμβάνονται διαισθητικά με παρόμοιο τρόπο τι σημαίνει, και για ποιο λόγο αυτό συνιστά ελευθερία. Δυστυχώς ο ορισμός αυτός είναι εντελώς ακατάλληλος για να οδηγήσει σε οποιαδήποτε πρόοδο στη γνώση μας για το ζήτημα, διότι αφήνει ασαφείς και ακαθόριστους όλους τους όρους που τον απαρτίζουν. Τι είναι «πράξη», «απόφαση», «έλεγχος» -­και, κυρίως, τι είναι «υποκείμενο», τι είναι το «εγώ» και το «μου»; Και τι σημαίνει να είναι μια απαρχή εντός του υποκειμένου;

Οι όροι αυτοί είναι όροι νοητικής περιγραφής. Όταν επιλυθούν, στο απώτερο μέλλον, από τους μελετητές του νου, τότε ίσως αποκτήσουμε μια σαφή εικόνα για το τι εννοούμε όταν λέμε ελεύθερη βούληση. Μέχρι τότε, βρισκόμαστε στο δυϊστικό σκοτάδι. Αυτό που οδήγησε στη συζήτηση που κάνουμε, αυτό που τροφοδοτεί τις φιλοσοφικές διαισθήσεις και ψευδαισθήσεις γύρω από το θέμα. Η ιδέα της ελεύθερης βούλησης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιδέα του ατόμου ως αυτόνομου δράστη. Είναι επίσης άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιδέα του νου ως αυτόνομου πεδίου ύπαρξης και λειτουργίας, καθώς και με την ιδέα της ατομικής υπευθυνότητας μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο. Κάθε προσέγγιση στο θέμα θα πρέπει να εξετάζεται για τις συνέπειες τις σε αυτά τα σημαντικά πεδία.

Τι θεωρητικά εργαλεία και προσεγγίσεις έχουμε σήμερα για τη μελέτη του νου; Η γνωσιακή επιστήμη, που δηλώνει ότι έχει ως αντικείμενο τη μελέτη του νου, ξεκινά από τη θεμελιώδη παραδοχή ότι «ο νους είναι μια μηχανή». Αυτό σημαίνει ότι ο νους επιδέχεται περιγραφή και εξήγηση σα να είναι ένα προβλέψιμο μηχανιστικό σύστημα. Ειδικότερα, η γνωσιακή επιστήμη λειτουργεί μέσα στο πλαίσιο του υλιστικού μονισμού. Θεωρούμε ότι στη φύση υπάρχει μόνο ένα είδος ουσίας και αυτό είναι υλικό. Ειδικότερα, ασπαζόμαστε τη φυσικοκρατία. Θεωρούμε, δηλαδή ότι η επιστήμη της φυσικής μπορεί καταρχήν να παράσχει μια πλήρη και ακριβή περιγραφή όλου του σύμπαντος και όλων των συμβάντων μέσα σε αυτό. Με δυο λόγια, για να μη το κουράζουμε αυτό το ζήτημα, δουλεύουμε με την αρχική υπόθεση ότι δεν υπάρχουν πνεύματα, ψυχές και τα τοιαύτα, ούτε θεοί και δαίμονες. Τα πάντα στη φύση, άρα και οι νόες, είναι φυσικά φαινόμενα, και η λειτουργία τους θα πρέπει να μπορεί να εξηγηθεί από τη φυσική. Αυτή η βασική αρχή είναι αδιαπραγμάτευτη, όχι διότι απέδειξε κανείς ότι είναι σωστή, αλλά διότι από κάπου πρέπει να ξεκινήσουμε και να βάλουμε κάποιους περιορισμούς. Και ο περιορισμός αυτός έχει το βασικό πλεονέκτημα ότι μας επιτρέπει να ασκήσουμε την επιστήμη, εφόσον όλα τα φαινόμενα υπόκεινται στους ίδιους σταθερούς νόμους της φύσης και όχι σε άφατες αιτιότητες ή αναιτιότητες.

Η βασική θέση που θα υποστηρίξω στη συνέχεια είναι ότι η φυσικοκρατία δεν συνεπάγεται ότι όλες οι εξηγήσεις πρέπει να γίνουν με όρους φυσικής. Για την ακρίβεια, η ιδέα ότι μπορεί να γίνει πλήρης διαθεωρητική αναγωγή των νοητικών φαινομένων στο επίπεδο της φυσικής περιγραφής είναι, νομίζω, το βασικό εμπόδιο στην πρόοδο σε θέματα όπως η ελεύθερη βούληση. Αλλά προτρέχω.

Πριν από τη βασική θέση, θέλω να θυμίσω ότι το πρόβλημα δεν έχει να κάνει με την αιτιοκρατία του σύμπαντος. Όπως ακούσαμε την περασμένη εβδομάδα, τίθεται ένα βασικό ζήτημα στη φιλοσοφία της φυσικής, κατά πόσο το σύμπαν είναι ντετερμινιστικό. Ντετερμινισμός, δηλαδή αιτιοκρατία, είναι η θέση ότι καθετί που συμβαίνει έχει μια πρότερη αιτία που ήταν επαρκής για να το προξενήσει. Άρα, σε ένα αιτιοκρατικό σύμπαν, τα πάντα είναι πλήρως προκαθορισμένα ή, αν προτιμάτε, επαρκώς προσδιορισμένα με μοναδικό τρόπο. Η αντίθετη θέση είναι η αναιτιοκρατία, ή ιντετερμινισμός, κατά την οποία υπάρχουν αναίτια, δηλαδή τυχαία, συμβάντα.

Για όσους πιστεύουν ότι η αιτιοκρατία αποτελεί εμπόδιο στην ελευθερία της βούλησης, ο Στάθης Ψύλλος μας εξήγησε πολύ καθαρά ότι η αναιτιοκρατία δεν αποτελεί λύση, διότι ελευθερία δεν σημαίνει τυχαιότητα. Ελεύθερη βούληση σημαίνει ότι οι αποφάσεις και οι πράξεις προσδιορίζονται και ελέγχονται από το υποκείμενο, όχι από την τύχη. Αν οι αποφάσεις και οι πράξεις μας δεν εξαρτώνται από το χαρακτήρα μας και την ιστορία μας, τότε τι είδους δικές μας αποφάσεις είναι; πώς μπορούμε να θεωρηθούμε υπεύθυνοι γι’ αυτές; Το ζήτημα αυτό εξηγεί διεξοδικά για μη φιλοσόφους και ο ψυχολόγος Daniel Wegner στο βιβλίο του The illusion of conscious will. Άρα, εφόσον η αναιτιοκρατία δεν λύνει κανένα από τα προβλήματά μας για την ελευθερία της βούλησης, είναι τελικά αδιάφορο αν το σύμπαν μας είναι πλήρως προκαθορισμένο ή εμπεριέχει κάποια τυχαιότητα.

Η ελευθερία της βούλησης ως
φυσικό-νοητικό φαινόμενο

Θα ξεκινήσω την πορεία προς τη βασική μου θέση με ορισμένα παραδείγματα από άλλα φαινόμενα, όπου η φυσική περιγραφή έρχεται σε αντίθεση με την απλοϊκή ψυχολογία, δηλαδή με την αντίληψη του κοινού νου. Πρώτον, τι σημαίνει στερεό σώμα. Με βάση τις αντιληπτικές μας ικανότητες, στερεό μας φαίνεται κάθε σώμα που γεμίζει το χώρο που καταλαμβάνει και διατηρεί σε γενικές γραμμές το σχήμα του. Όμως, γνωρίζουμε από τη φυσική, ότι ο χώρος δεν γεμίζει από σώματα. Κατά βάση ο χώρος είναι κενός. Μέσα στα άτομα, είναι συγκριτικά τεράστια η απόσταση μεταξύ του πυρήνα, όπου βρίσκονται τα πρωτόνια και νετρόνια, και των ζωνών στις οποίες εντοπίζονται οι τροχιές των ηλεκτρονίων. Τα άτομα που ενώνονται και συγκροτούν μόρια βρίσκονται σε απόσταση το ένα από το άλλο, στην οποία συγκρατούνται από ηλεκτρικές δυνάμεις. Μέσα στα άμορφα ή κρυσταλλικά πλέγματα των στερεών, τα μόρια δεν είναι σε κοντινές αποστάσεις, αλλά καταλαμβάνουν θέσεις μέσα στον κενό χώρο σε τεράστιες αποστάσεις μεταξύ τους. Με απλά λόγια, αν ήταν δυνατό να δούμε σε απόλυτα μικροσκοπική κλίμακα ένα τραπέζι, έναν τοίχο, ή ακόμα και ένα ανθρώπινο σώμα, θα βλέπαμε ένα πολύ πολύ αραιό πλέγμα σωματιδίων, με τεράστιες κενές αποστάσεις μεταξύ τους. Εξαιτίας του κενού αυτού, σωματίδια με τις κατάλληλες ιδιότητες μπορούν να περάσουν μέσα από τα στερεά. Έτσι, όπως ένας κόκκος σκόνης μπορεί να περάσει μέσα από τα κάγκελα, έτσι και διάφορες ακτινοβολίες μπορούν να περάσουν μέσα από σώματα ή και τοίχους, και γι’ αυτό έχουμε τις ακτίνες Χ, μεταξύ άλλων.

Το σημαντικό, το μόνο που μας ενδιαφέρει εδώ σχετικά με αυτό το θέμα, είναι ότι η γνώση αυτή δεν αλλάζει σε τίποτα ούτε την αντίληψή μας για τα στερεά - πάλι στερεά μας φαίνονται - ούτε τον τρόπο με το οποίο τα μεταχειριζόμαστε. Εφόσον χτυπώντας το χέρι πάνω στο τραπέζι, το χέρι δεν περνά μέσα από το τραπέζι, για μας το τραπέζι είναι αδιαπέραστο. Εφόσον αν χυθεί καφές θα κυλήσει πάνω στο τραπέζι και δεν θα περάσει από κάτω, για μας το τραπέζι γεμίζει το χώρο που καταλαμβάνει. Το πώς ακριβώς η αδιαπερατότητα προκύπτει από τα διάφορα σωματίδια και τις δυνάμεις είναι δουλειά των φυσικών, και δε μας απασχολεί στην καθημερινότητά μας. Επίσης, δεν απασχολεί ούτε τις επιστήμες που ασχολούνται με πράγματα μεγαλύτερα από άτομα και μόρια. Συγκρατήστε το στοιχείο αυτό, θα το χρειαστούμε παρακάτω.

Κάνω εδώ μια διάκριση: μεταξύ του επιπέδου των σωματιδίων, στο οποίο εξηγούνται τα πάντα με τις θεμελιώδεις δυνάμεις, και του επιπέδου των σωμάτων, στο οποίο εφαρμόζουμε άλλους νόμους. Αυτή, φυσικά, δεν είναι καμιά καινούρια διάκριση. Ούτε περιορίζεται μόνο σε τόσο μικροσκοπικές κλίμακες. Ισχύει σε πολύ μεγαλύτερες κλίμακες. Για παράδειγμα, το ουράνιο τόξο το αντιλαμβανόμαστε ως ένα ορατό πράγμα, παρότι δεν είναι ούτε ένα ούτε πράγμα: παράγεται από τη διάθλαση του ηλιακού φωτός σε αμέτρητα σταγονίδια νερού, όταν ο ήλιος πέφτει πάνω στη βροχή. Γνωρίζουμε ότι δεν είναι πράγμα, και ότι είναι μάταιο να αναζητούμε την άκρη του. Το βλέπουμε όμως και το απολαμβάνουμε ως ουράνιο τόξο είτε γνωρίζουμε πώς προκαλείται είτε όχι.

Συμφωνούμε όλοι ότι έχει μια κόκκινη άκρη, παρότι στη φύση δεν υπάρχει κόκκινο, ούτε και κανένα άλλο χρώμα. Η διάθλαση των διαφορετικών μηκών κύματος του φωτός έχει ως αποτέλεσμα να βλέπουμε διαφορετικά χρώματα εξαιτίας του είδους των φωτοϋποδοχέων που έχουμε στον αμφιβληστροειδή μας, και εξαιτίας του νευρικού μας συστήματος που επεξεργάζεται τις επιδράσεις της φωτεινής ακτινοβολίας.

Γνωρίζουμε πια, από τη νευροφυσιολογία, πώς επιδρά η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία που ονομάζουμε φως, σε ορισμένα μέρη του νευρικού μας συστήματος, έτσι ώστε να βλέπουμε διάφορα χρώματα. Κατανοούμε ότι η ύπαρξη χρωμάτων οφείλεται στις ιδιότητες του οργανισμού μας και όχι σε ιδιότητες του εξωτερικού περιβάλλοντος. Ζώα με διαφορετικά νευρικά συστήματα, ή διαφορετικούς φωτοϋποδοχείς, θα πρέπει να έχουν διαφορετική χρωματική αντίληψη, αν έχουν. Ένα σημαντικό ποσοστό ανθρώπων έχει κάποιου είδους δυσχρωματοψία ή αχρωματοψία, και βλέπει διαφορετικές αποχρώσεις από τους υπόλοιπους. Όμως, η γνώση ότι τα χρώματα είναι παράγωγο του νευρικού μας συστήματος, και όχι ιδιότητα των ίδιων των αντικειμένων, δεν μας εμποδίζει να βλέπουμε χρώματα, ούτε να συζητάμε και να συνεννοούμαστε με χρωματικούς όρους. Κάθε άνθρωπος, είτε είναι ειδικός επιστήμονας είτε όχι, θεωρεί ότι υπάρχουν χρώματα και πορεύεται στη ζωή και την επιστήμη του χωρίς πρόβλημα με βάση την υπόθεση αυτή. Μια υπόθεση που τη μοιραζόμαστε όλοι μας, όπως μοιραζόμαστε και το νευρικό μας σύστημα. Η ατομική και κοινωνική μας λειτουργικότητα δεν επηρεάζεται από την επιστημονική γνώση για τη φύση των χρωμάτων. Ας το συγκρατήσουμε και αυτό το στοιχείο.

Η ελευθερία της βούλησης ως
φυσικό-νοητικό φαινόμενο

Πάμε σε κάτι μεγαλύτερο. Ένα πρόβατο, ας πούμε. Είναι απολύτως σαφές σε όλους μας σε τι αναφερόμαστε όταν αναφερόμαστε στο πρόβατο. Αν θελήσουμε όμως να αναγάγουμε την περιγραφή του προβάτου σε πιο μικροσκοπικά επίπεδα περιγραφής, θα αντιμετωπίσουμε προβλήματα. Πού ακριβώς, μέσα στο φυσικό σύμπαν, τελειώνει το πρόβατο και αρχίζει το μη πρόβατο; Ο αέρας που είναι παγιδευμένος μέσα στο τρίχωμα, είναι μέρος του προβάτου; Ίσως όχι. Ο αέρας μέσα στους πνεύμονες; Το οξυγόνο του αέρα που δεσμεύεται στους πνεύμονες μέσα σε μόρια αιμοσφαιρίνης και διανέμεται στα κύτταρα για τις καύσεις τους; Η τροφή μέσα στο στομάχι ή στο λεπτό έντερο; Τα μόρια που αποβάλλονται ως παραπροϊόντα των μεταβολικών διεργασιών; Πότε ένα μόριο γίνεται μέρος του προβάτου και πότε παύει να αποτελεί μέρος του; Καμιά φορά, όταν δεν βρίσκουμε απάντηση, φταίει ότι είναι λάθος η ερώτηση. Εδώ, είναι προφανές ότι η υπόσταση του προβάτου δεν είναι καθόλου σταθερή στο χρόνο σε επίπεδο μορίων, με όλα αυτά που μπαινοβγαίνουν διαρκώς. Το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουμε και σε πιο μακροσκοπικό επίπεδο, στα κύτταρα. Τρίχες πέφτουν διαρκώς, επιθηλιακά κύτταρα πεθαίνουν και αποκολλώνται, νέα κύτταρα προκύπτουν από διαίρεση. Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα ποιο ακριβώς είναι το σύνολο κυττάρων που αποτελεί το πρόβατο. Όμως αυτό δεν μας εμποδίζει να μιλάμε για το πρόβατο και να συνεννοούμαστε θαυμάσια γι’ αυτό, είτε πρόκειται να το πάμε για βοσκή είτε παραγγέλνουμε ένα κομμάτι του από τη σούβλα.

Το παράδειγμα αυτό μας δείχνει ότι η φυσικοκρατία, και ο συνακόλουθος οντολογικός αναγωγισμός, δεν ταυτίζεται με τον επιστημολογικό αναγωγισμό. Τι θα πει αυτό; Θα πει ότι είναι άλλο πράγμα να αναγνωρίζουμε πως όλα τα πράγματα στη φύση λειτουργούν με βάση τους νόμους της φυσικής, και άλλο να θεωρούμε ότι μπορούμε να περιγράψουμε τα πάντα με όρους φυσικής. Είναι ορθό να θεωρούμε ότι στο μικροσκοπικό επίπεδο της φυσικής περιγραφής, όλα τα άτομα που απαρτίζουν το πρόβατο, όποια κι αν είναι αυτά, περιγράφονται ή θα μπορούν να περιγραφούν πλήρως από τους νόμους της φυσικής, όπως και όλα τα υπόλοιπα άτομα και οι αλληλεπιδράσεις τους. Είναι λάθος όμως να θεωρούμε ότι μπορούμε να μιλήσουμε για πρόβατο σε αυτό το μικροσκοπικό επίπεδο. Στο επίπεδο αυτό υπάρχουν μόνο σωματίδια και δυνάμεις, όχι πρόβατα. Δεν είναι δυνατό στο επίπεδο αυτό να διακρίνουμε αν ένα σωματίδιο αποτελεί μέρος του προβάτου ή όχι. Και πιο σημαντικό ακόμα, δεν είναι δυνατό στο επίπεδο αυτό να ορίσουμε τι είναι πέψη, βέλασμα, ζευγάρωμα, ή τρέξιμο προς το γκρεμό. Τα σωματίδια δεν ζευγαρώνουν, ούτε τρέχουν.

Έτσι, παρότι το πρόβατο αποτελείται από κύτταρα που αποτελούνται από μόρια που αποτελούνται από σωματίδια, είναι άλλο πράγμα η περιγραφή του τι κάνουν τα σωματίδια, από την περιγραφή του τι κάνουν τα μόρια, την περιγραφή του τι κάνουν τα κύτταρα, και, εν τέλει, από την περιγραφή του τι κάνει το πρόβατο. Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: η φυσική περιγραφή των φωτονίων που απορροφώνται προκαλώντας τη μεταπήδηση κάποιων ηλεκτρονίων σε διαφορετικές τροχιές, είναι διαφορετική από τη βιολογική περιγραφή της διέγερσης του αμφιβληστροειδή στον οποίο καταλήγουν τα φωτόνια, και αυτή είναι διαφορετική από τη νοητική περιγραφή της οπτικής αντίληψης του πρόβατου που έχει τον αμφιβληστροειδή. Πολλές διαφορετικές περιγραφές, όλες για το ίδιο περίπου φυσικό σύστημα. Εδώ, είναι σημαντικό να πούμε «περίπου», και αυτό το «περίπου» δεν μας επιτρέπει να ενώσουμε εντελώς τις περιγραφές σε μια πλήρη διαθεωρητική αναγωγή, ακόμα και αν δεν είχαμε άλλου είδους εμπόδια.

Νομίζω πως, αν γίνει κατανοητό το παράδειγμα με το πρόβατο, θα έχουμε τις βάσεις για να δούμε σε μεγαλύτερο βάθος και το πρόβλημα με τη βούληση. Διότι η βούληση, ελεύθερη ή όχι, είναι μια νοητική περιγραφή, και ορίζεται στο νοητικό επίπεδο, όχι στο φυσικό. Οπότε, οι συζητήσεις για τον εγκέφαλο και το φυσικό σύμπαν των σωματιδίων, απλώς μπερδεύουν τα πράγματα. Και με αυτή την παρατήρηση ας επιστρέψουμε σιγά σιγά στην πορεία προς την κύρια θέση αυτής της παρουσίασης.

Στη μεταφυσική θέση της φυσικοκρατίας έχουμε προσθέσει την πρώτη θεμελιώδη υπόθεση εργασίας για τη μελέτη μας, δηλαδή ότι ο νους είναι μια μηχανή. Στη συνέχεια θα προσθέσουμε μία ακόμα παραδοχή: ότι ο νους είναι λειτουργία του εγκεφάλου. Ή, αν προτιμάτε, θεωρούμε ότι: όλες οι νοητικές διεργασίες, όλα τα ψυχονοητικά φαινόμενα αποτελούν μέρος, είδος, όψη ή έκφανση της λειτουργίας του νευρικού συστήματος, με κάποιον τρόπο που ακόμα δεν γνωρίζουμε. Η θέση αυτή είναι μάλλον πόρισμα της φυσικοκρατίας, καθώς δεν φαίνεται να υπάρχει τίποτα φυσικό έξω από το νευρικό σύστημα το οποίο να μπορεί να παίξει το ρόλο του νου. Στα πλαίσια της διεπιστημονικής ενότητας, που για μένα είναι πρωταρχικής σημασίας, αυτό το μικρό σύνολο παραδοχών είναι το ελάχιστο δυνατό με το οποίο μπορούμε να εργαστούμε πάνω στα ζητήματα του νου.

Με άλλα λόγια, εδώ θέτω ρητά έναν ακόμα μεθοδολογικό περιορισμό: ότι επιδιώκουμε να διατηρήσουμε τη μέγιστη μεταφυσική, θεωρητική, και μεθοδολογική συνάφεια με την υπόλοιπη επιστήμη. Μέχρι την αναφορά στον εγκέφαλο, δεν έχουμε κάνει καμία υπόθεση που να είναι ιδιαίτερου χαρακτήρα για τα νοητικά φαινόμενα. Εργαζόμαστε με τις ίδιες αρχικές παραδοχές όπως οι χημικοί και οι βιολόγοι. Αποδεχόμαστε διάκριση επιπέδων περιγραφής όπως ισχύει και σε άλλες επιστήμες. Και αποζητούμε διαθεωρητική αναγωγή, συνδέοντας ψυχονοητικές με βιολογικές θεωρίες, στο μέγιστο δυνατό βαθμό. Εάν τυχόν αυτά δεν αποδειχθούν αρκετά, ίσως στο μέλλον να χρειαστεί κάποια ειδική μεταχείριση. Σήμερα, νομίζω ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος ειδικής μεταχείρισης. Στα πλαίσια αυτού του προγράμματος, σκοπός είναι να πετύχουμε περιγραφή των ψυχονοητικών χωρίς παραπανίσιες οντότητες και χωρίς θεωρητικές ακροβασίες. Οπότε, το ερώτημα που τίθεται είναι: πώς θα περιγράψουμε την ελεύθερη βούληση στα πλαίσια μιας επιστήμης του νου, συμβατής με τα παραπάνω;

Η απάντηση, φυσικά, δεν αφορά μόνο στην ελεύθερη βούληση. Θα πρέπει η ίδια απάντηση να εφαρμόζεται σε όλα τα ψυχονοητικά φαινόμενα. Άρα το ερώτημα είναι πιο γενικό. Πρόκειται για το αίτημα περιγραφής στο νοητικό επίπεδο έτσι ώστε να διατηρείται η συνάφεια με τη βιολογία και να μην αμφισβητείται η φυσικοκρατία.

Η ελευθερία της βούλησης ως
φυσικό-νοητικό φαινόμενο

Για να περιγράψουμε τη βούληση, θα πρέπει να περιγράψουμε το βουλόμενο υποκείμενο. Διότι η βούληση είναι μια κατάσταση ενός νοητικού υποκειμένου, τέτοια ώστε το υποκείμενο να αποδίδει στον εαυτό του μια απόφαση που λαμβάνει ή μια πράξη που εκτελεί. Η περιγραφή αυτή θα πρέπει να είναι απολύτως συμβατή με την περιγραφή του αντιλαμβανόμενου υποκειμένου, δηλαδή την περιγραφή της υποκειμενικής αίσθησης της αντίληψης, ή της αντίληψης με επίγνωση του αναλήμματος. Θα πρέπει να είναι συμβατή με την περιγραφή των συγκινησιακών καταστάσεων του υποκειμένου, δηλαδή της υποκειμενικής αίσθησης του θυμού, του φόβου, της χαράς κλπ. Με δυο λόγια, το πρόβλημα της νοητικής περιγραφής της βούλησης δεν είναι άλλο από το πρόβλημα της νοητικής περιγραφής της υποκειμενικότητας, δηλαδή της συνείδησης. Και το πρόβλημα της συνείδησης, στα πλαίσια του μονισμού που είπαμε προηγουμένως, ανάγεται στο πρόβλημα της περιγραφής, σε νοητικό επίπεδο, ενός υποκειμένου.

Εδώ πέφτουμε πάνω στο δυϊστικό τοίχο της διαίσθησής μας. Η διαίσθησή μας, μας δίνει την καρτεσιανή ψευδαίσθηση ότι υπάρχουμε ως αυτόνομες οντότητες, κάπως ξέχωρα από το φυσικό κόσμο, και ότι αυτά που διαδραματίζονται μέσα στον πνευματικό μας κόσμο δεν είναι φυσικά φαινόμενα αλλά σχόλια πάνω στα φυσικά φαινόμενα, κάποιας υπερβατικής διάνοιας. Τη διαίσθηση αυτή την έχουμε όλοι, διότι όλοι έχουμε το ίδιο είδος νου. Όμως, αυτή ακριβώς τη διαίσθηση πρέπει να καταπολεμήσουμε προκειμένου να μπορέσουμε να εφαρμόσουμε τις στοιχειώδεις, όσο και θεμελιώδεις, αρχές και παραδοχές της υπόλοιπης επιστήμης στη μελέτη του νου. Η μέθοδος που προτείνω για την εξουδετέρωση αυτής της διαίσθησης δεν είναι να τη θεωρήσουμε λανθασμένη ή ανάξια προσοχής. Αντίθετα, πιστεύω ότι πρέπει να τη θεωρήσουμε βασικό αντικείμενο μελέτης.

Η υποκειμενική μας διαίσθηση είναι το μοναδικό στοιχείο που έχουμε για την υποκειμενικότητά μας, για την ύπαρξη του υποκειμενικού μας εαυτού και για όλες τις καταστάσεις του: βουλητικές, δοξαστικές, συγκινησιακές, αισθητηριακές κλπ. Στο βαθμό που όλοι οι άνθρωποι δηλώνουμε παρόμοιες αυτο-παρατηρήσεις, πληρείται το κριτήριο της διυποκειμενικότητας. Άρα, έχουμε καταρχήν αξιόπιστες παρατηρήσεις για την υποκειμενική νοητική μας κατάσταση. Οι παρατηρήσεις αυτές πρέπει να αξιοποιηθούν, διότι στη μελέτη του νου οι παρατηρήσεις αυτές είναι σε μεγάλο βαθμό το φαινόμενο που πρέπει να εξηγηθεί. Δηλαδή, δουλειά του γνωσιακού επιστήμονα είναι να περιγράψει, στο νοητικό επίπεδο, τις καταστάσεις αυτές και τις αλληλεπιδράσεις τους. Συγχρόνως, δουλειά του γνωσιακού νευροεπιστήμονα είναι να συνδέσει τις νοητικές περιγραφές με τις αντίστοιχες περιγραφές της λειτουργίας του νευρικού συστήματος, συνεισφέροντας στην πληρέστερη κατανόηση των φαινομένων.

Το αντικείμενο για το οποίο μιλάμε, ουσιαστικά, είναι αυτό που συνήθως προσδιορίζεται ως «συνείδηση» στις σχετικές συζητήσεις. Η «συνείδηση» ένας χαρακτηρισμός που έχει να κάνει με νοητικές καταστάσεις όταν πληρούνται ορισμένα φαινομενολογικά κριτήρια, όπως είναι για παράδειγμα η υποκειμενικότητα. Δεν πρόκειται βέβαια εδώ να επεκταθούμε περισσότερο στο γενικό αυτό ζήτημα. Είναι όμως σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι το θέμα μας ανάγεται πλήρως στο γενικότερο ζήτημα της μελέτης της συνείδησης, και ειδικότερα του υποκειμενικού εαυτού. Εάν κατορθώσουμε να εντάξουμε με φυσικό τρόπο τη μελέτη των υποκειμενικών φαινομένων στη γενικότερη μελέτη του νου, σε συνάφεια με τη μελέτη του εγκεφάλου, τότε θα έχουμε κάνει το πρώτο βήμα για την πραγματική πρόοδο.

Ήδη υπάρχουν ενθαρρυντικά στοιχεία προς αυτήν την κατεύθυνση, μέσα από το πρόγραμμα των νευρωνικών σύστοιχων της συνείδησης. Όμως το πρόγραμμα αυτό πάσχει ακόμα από τη θεμελιώδη έλλειψη της έννοιας και της υπόστασης του εαυτού. Η συνείδηση δεν είναι ένα νοητικό φαινόμενο παράλληλο στα φαινόμενα της αντίληψης και της προσοχής. Η συνείδηση είναι η συγκρότηση ενός υποκειμένου μαζί με το αντίστοιχο φαινομενολογικό περιεχόμενο. Άρα για να υπάρξει πρόοδος στο θέμα της συνείδησης θα πρέπει να γίνει πρώτα κατανοητό τι σημαίνει να συγκροτείται ένας υποκειμενικός εαυτός ο οποίος αντιλαμβάνεται, βούλεται, αισθάνεται κλπ. Η ίδια η ύπαρξη του υποκειμένου είναι εγκεφαλική λειτουργία. Το υποκειμενικό περιεχόμενο της συνείδησης θα πρέπει να μπορεί να γίνει κατανοητό ως κάποια αναπαραστασιακή ή δυναμική κατάσταση της εγκεφαλικής λειτουργίας. Υπό το πρίσμα αυτό, το ζητούμενο στη μελέτη της συνείδησης δεν είναι να εντοπιστούν τα νευρωνικά σύστοιχα του συνειδητού περιεχομένου. Το ζητούμενο είναι να περιγραφούν τα νευρωνικά σύστοιχα του ενσυνείδητου υποκειμένου. Προς την κατεύθυνση αυτή, τα στοιχεία που παρέχονται στο μελετητή του νου, για να τα εξηγήσει, είναι οι υποκειμενικές αναφορές για την ύπαρξη του εαυτού και τις νοητικές του καταστάσεις.

Εκείνο που δεν πρέπει να κάνει ο μελετητής του νου είναι να θεωρήσει ότι οι υποκειμενικές αναφορές αποτελούν περιγραφές ή εξηγήσεις του νου. Η διάκριση αυτή είναι θεμελιώδης. Όταν εκτελώ μια εκούσια πράξη, και ως εκ τούτου αντιλαμβάνομαι τον εαυτό μου να βούλεται και να πράττει, αυτό που παρέχω ως παρατήρηση είναι η υποκειμενική αντίληψη της βούλησης και της πράξης. Συνιστώ δηλαδή ένα βουλόμενο υποκείμενο. Δεν παρέχω νοητικές εξηγήσεις! Δηλαδή, δε νομιμοποιούμαι να συμπεράνω ότι η βούλησή μου αποτελεί μια οντότητα με αιτιακή σχέση ως προς την πράξη μου. Δε νομιμοποιούμαι να χρησιμοποιήσω τις υποκειμενικές παρατηρήσεις ως στοιχεία εξήγησης για την κατασκευή μιας θεωρίας της βούλησης. Νομιμοποιούμαι μόνο να δώσω δεδομένα, τα οποία θα πρέπει να περιγραφούν από μια εξωτερική θεωρία, σε τρίτο πρόσωπο.

Μια τέτοια θεωρία, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα όσο και αμφιλεγόμενη, είναι η θεωρία του Daniel Wegner. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, βούληση είναι η υποκειμενική αίσθηση που προκύπτει όταν η φαινόμενη αναπαράσταση μιας πρόθεσης συνοδεύεται, μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα, από τη φαινόμενη αναπαράσταση μιας πράξης συμβατής με την πρόθεση, που δεν αποδίδεται σε άλλα αίτια. Ο Wegner παρέχει πειραματικά δεδομένα για την υποστήριξη της θεωρίας του τα οποία αξίζει, νομίζω, να μελετήσουμε. Όμως εδώ το θέμα δεν είναι αν η συγκεκριμένη θεωρία είναι σωστή ή όχι. Για μένα, το βασικό πλεονέκτημα αυτής της προσέγγισης είναι ότι βρίσκεται στο σωστό δρόμο, διότι εκλαμβάνει τα υποκειμενικά δεδομένα ως δεδομένα και όχι ως εξηγήσεις, και τα μεταχειρίζεται όπως συνήθως μεταχειριζόμαστε τα δεδομένα στην ψυχολογία για την κατασκευή θεωριών. Δηλαδή: προσδιορίζει θεωρητικές νοητικές οντότητες και τις συνθήκες αλληλεπίδρασής τους, έτσι ώστε να περιγράφεται με ακρίβεια πότε και πώς προκύπτει το κάθε παρατηρήσιμο δεδομένο. Εδώ, το παρατηρήσιμο είναι ιδιωτικό, και είναι η ίδια η αίσθηση της εκούσιας πράξης. Δεν θα επεκταθώ περισσότερο στη συγκεκριμένη θεωρία, συνιστώ ανεπιφύλακτα το βιβλίο του Wegner για περαιτέρω μελέτη, και επανέρχομαι στην πιο γενική θεώρηση που μας απασχολεί στη σημερινή ομιλία.

Εγκεφαλος και ελευθερη βούληση

Μια άλλη πασίγνωστη και πολυσυζητημένη σειρά μελετών σχετικά με τη βούληση είναι εκείνη του μακαρίτη του Benjamin Libet. Ο Libet ανακάλυψε ένα μετωπιαίο συγχρονισμό στην εγκεφαλική λειτουργία ο οποίος προηγείται, κατά μισό περίπου δευτερόλεπτο, από την επίγνωση της απόφασης για την εκτέλεση μιας εκούσιας πράξης. Οι συμμετέχοντες στα πειράματά του κοίταζαν ένα δείκτη ρολογιού και είχαν οδηγία να κινήσουν το δάχτυλό τους κάποια στιγμή που θα αποφάσιζαν, και να αναφέρουν τη θέση του ρολογιού τη στιγμή της απόφασης. Τα πειράματα αυτά έχουν προκαλέσει τεράστιο ενδιαφέρον, και έχουν δεχτεί επικρίσεις τόσο μεθοδολογικές όσο και ερμηνευτικές. Η συζήτηση είναι πολύ μεγάλη, υπάρχουν ολόκληρα βιβλία για το θέμα αυτό. Μπορείτε να βρείτε εύκολα όλες τις λεπτομέρειες, τις ερμηνείες, τους διθυράμβους και τις διαφωνίες. Εμένα εκείνο που μου κάνει τεράστια εντύπωση είναι πόσο απροετοίμαστος είναι ο επιστημονικός κόσμος για το αυτονόητο. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ακόμα κι αν τα πειράματα του Libet είναι τόσο κακοσχεδιασμένα που να μην μπορούμε να συμπεράνουμε απολύτως τίποτα χρήσιμο από αυτά, αργά ή γρήγορα θα πρέπει οπωσδήποτε να περιμένουμε ευρήματα τέτοιου τύπου, αν οι βασικές μας αρχές ευσταθούν.

Σκεφτείτε το λίγο: στα πλαίσια του υλιστικού μονισμού, όλα τα νοητικά φαινόμενα ταυτίζονται με εγκεφαλικά φαινόμενα. (Αφήνουμε κατά μέρος αν επιγίγνονται ή αναδύονται και αν πρόκειται για αντιστοιχία τύπων ή δειγμάτων - αδιάφορο για τους μη φιλόσοφους). Άρα, εφόσον οι πράξεις προέρχονται με κάποιον τρόπο από το άτομο, οι νοητικές καταστάσεις που αντιστοιχούν στην πρόθεση και τη βούληση θα πρέπει να προηγούνται και να προκαλούν τις νοητικές καταστάσεις που αντιστοιχούν στην εκτέλεση της πράξης. Άρα, η εγκεφαλική λειτουργία που συνιστά βούληση θα πρέπει να προκαλεί την εγκεφαλική λειτουργία που συνιστά πράξη (εκτός αν όλο αυτό είναι μια τεράστια ψευδαίσθηση, αλλά τότε κάποιος πρέπει να έχει αυτήν την ψευδαίσθηση, οπότε το ίδιο πρόβλημα απλώς ανάγεται σε ένα άλλο αναπαραστασιακό ζήτημα). Αντίστοιχα, οι νοητικές διεργασίες που οδήγησαν στη βούληση, και άρα στην εκούσια πράξη, θα πρέπει να προκλήθηκαν από νοητικές διεργασίες επιθυμίας, σχεδιασμού, απόφασης, ή κάτι τέτοιο. Άρα, και η εγκεφαλική λειτουργία που αντιστοιχεί στη βούληση θα πρέπει να προκλήθηκε από κάποιες άλλες εγκεφαλικές λειτουργίες που προηγήθηκαν. Είναι λοιπόν απολύτως αναγκαίο, και αυτονόητο, ότι αν ισχύει ο μονισμός τότε θα υπάρχουν εγκεφαλικές λειτουργίες που θα προηγούνται της βούλησης και θα συνδέονται άμεσα με αυτήν. Η σύνδεση θα είναι αιτιακή, στο εγκεφαλικό επίπεδο, και αναγωγική, διαθεωρητικά, μεταξύ εγκεφαλικής και νοητικής περιγραφής. Με δυο λόγια, είναι απολύτως απαραίτητο να υπάρχουν εγκεφαλικά σημάδια, προγενέστερα της βούλησης, που να σηματοδοτούν τη γένεση της εκούσιας πράξης. Αν δεν υπήρχαν, τότε θα ήταν αδύνατο να συσταθεί βουλόμενο υποκείμενο από την εγκεφαλική λειτουργία. Το περίεργο δεν είναι που ο Libet σκέφτηκε έναν έξυπνο τρόπο για να παρατηρήσει αυτά τα σημάδια. Το περίεργο είναι ότι δεν τα έχουμε παρατηρήσει περισσότερες φορές με περισσότερους τρόπους! Ίσως επειδή δεν τα αναζητούμε αρκετά.

Το ερευνητικό πρόγραμμα για τη μελέτη του νου, λοιπόν, αναζητά περιγραφές σε νοητικό και παράλληλα σε εγκεφαλικό επίπεδο, για τις νοητικές και εγκεφαλικές καταστάσεις και λειτουργίες. Οι περιγραφές αυτές θα πρέπει να συμφωνούν όπου είναι εφικτό να συναντηθούν, στο πλαίσιο μιας μερικής διαθεωρητικής αναγωγής. Από τη στιγμή που η βούληση αναγνωρίζεται ως μία νοητική κατάσταση, επιδεχόμενη περιγραφή στο νοητικό επίπεδο όπως και όλες οι άλλες, είναι πλέον εφικτό, μέσα στο ίδιο πλαίσιο, να εξεταστεί και η έννοια της ελευθερίας της. Για την ακρίβεια, μόνο τώρα αποκτά σαφές και συγκεκριμένο νόημα, η έννοια της ελευθερίας της βούλησης, σύμφωνα με τον ορισμό που είπαμε προηγουμένως. Δηλαδή, ότι ένα υποκείμενο έχει ελεύθερη βούληση όταν «η πηγή ή απαρχή των πράξεων βρίσκεται εντός του υποκειμένου», όταν «επαφίεται στο ίδιο το υποκείμενο να αποφασίσει», και «ελέγχει τις πράξεις και τις αποφάσεις του χωρίς εξωτερικούς καταναγκασμούς».

Στο σημείο αυτό θέλω να κάνω μια μικρή παρένθεση, για την έννοια της πράξης. Η πράξη δεν είναι μια ουδέτερη έννοια, δεν αναφέρεται σε κάτι αντικειμενικά παρατηρήσιμο. Η πράξη είναι μια κατεξοχήν θεωρητική έννοια, και αναφέρεται σε κάτι που έχει συγκεκριμένο σκοπό. Συνήθως πράξη ονομάζουμε κάποια κίνηση ή μετακίνηση, αλλά μπορεί να είναι λόγος ή άλλου είδους δράση. Μια κίνηση μπορεί να συνιστά πράξη, όταν γίνεται προς την επίτευξη κάποιου στόχου, είτε εκούσια είτε ακούσια. Διαφορετικά δεν είναι πράξη, παρά μόνο κίνηση. Όταν μιλάμε για πράξη, μπορεί να μην αναφερόμαστε στην κίνηση καθεαυτή αλλά στις άμεσες συνέπειες της κίνησης που σχετίζονται με το στόχο. Για παράδειγμα, αν με το πάτημα ενός κουμπιού πυροδοτείται ένας πύραυλος η πράξη μπορεί να μην είναι το πάτημα του κουμπιού αλλά η εκτόξευση του πυραύλου. Ομιλιακή πράξη δεν είναι η κίνηση των αρθρωτών αλλά το περιεχόμενο του εκφερόμενου λόγου. Η πράξη, λοιπόν, σωστά αναφέρεται όταν μιλάμε για βούληση, και συναρτάται με αυτήν, διότι και οι δύο έννοιες είναι θεωρητικές και ορίζονται στο νοητικό επίπεδο περιγραφής. Διότι μόνο σε αυτό το επίπεδο ορίζονται τόσο τα υποκείμενα όσο και οι στόχοι. Και οι δύο έννοιες είναι έννοιες της απλοϊκής ψυχολογίας του κοινού νου. Ίσως να επιβιώσουν και να διατηρηθούν όταν πετύχουμε μια ακριβέστερη, επιστημονική περιγραφή των ψυχονοητικών. Προς το παρόν, ας έχουμε κατά νου ότι «πράξη» είναι κάτι που συνάγεται θεωρητικά, δεν φαίνεται αντικειμενικά, και που απαιτεί ένα σκοπό για την υπόστασή της και ένα υποκείμενο για την εκτέλεσή της.

Ας δούμε τώρα πώς μπορεί να προσεγγιστεί μια περιγραφή της βούλησης και της ελευθερίας της στο νοητικό επίπεδο περιγραφής έτσι ώστε να διατηρούνται οι σημασίες που θεωρούμε σημαντικές. Για την παρακάτω περιγραφή, θα θεωρήσω μια αναπαραστασιακή περιγραφή του νου, γενικά, και του ενσυνείδητου υποκειμένου, ειδικότερα. Η αναπαραστασιακή προσέγγιση δεν είναι υποχρεωτική, ούτε δεσμευτική για το συμπέρασμα που θα ακολουθήσει, και δε νομίζω ότι το επηρεάζει. Τη χρησιμοποιώ επειδή υπάρχει ένα αξιοπρόσεκτο προσχέδιο προς αυτή την κατεύθυνση, από το φιλόσοφο του νου Thomas Metzinger, και επειδή είναι κάπως πιο απλό να συνεννοηθούμε, περιγράφοντας τι εννοούμε με αναπαραστασιακούς όρους. Αν η επιλογή αυτή είναι λανθασμένη, και για τη σωστή δυναμική περιγραφή τελικά χρειαστούμε μη αναπαραστασιακή προσέγγιση, τότε θα είναι πολύ δυσκολότερο να συνεννοηθούμε, ακόμα κι αν καταλήξουμε στο ίδιο συμπέρασμα.

Επίσης, για την περιγραφή που ακολουθεί θα θεωρήσω ότι το σύμπαν είναι απόλυτα αιτιοκρατικό.

Θα υιοθετήσω τη θέση του σκληρού ντετερμινισμού, παρότι είναι άγνωστο και αδιάφορο αν είναι σωστή ή όχι, επειδή διαισθητικά έχουμε την εντύπωση ότι η επιλογή αυτή είναι αντίθετη με την ιδέα της ελεύθερης βούλησης. Αν πετύχουμε να περιγράψουμε μια επαρκώς ικανοποιητική ελευθερία της βούλησης με την υπόθεση της απόλυτης αιτιοκρατίας, τότε θα είναι διαισθητικά αποδεκτό ότι έχουμε καλύψει τη δυσκολότερη εκδοχή. Άρα οι άλλες εναλλακτικές που ίσως υπάρχουν δεν θα θεωρηθεί ότι αποτελούν εμπόδιο στη γενίκευση.

Έστω, λοιπόν, μια αναπαραστασιακή θεωρία του ενσυνείδητου νου, η οποία περιλαμβάνει την αναπαράσταση του υποκειμένου, μέσα σε ένα απόλυτα αιτιοκρατικό φυσικό κόσμο. Ο νους αυτός αποτελεί λειτουργία ενός εγκεφάλου, ενός βιολογικού οργάνου το οποίο υπόκειται πλήρως στους νόμους της φυσικής όπως και κάθε άλλο φυσικό αντικείμενο. Η λειτουργία του εγκεφάλου ανάγεται πλήρως διαθεωρητικά από τη νευροεπιστήμη στην κυτταρική βιολογία, τη μοριακή βιολογία, τη χημεία και τη φυσική. Η αναπαράσταση του ενσυνείδητου υποκειμένου περιλαμβάνει μια αναπαράσταση του εαυτού, ως αναδρομή, που υποστηρίζει την αυτεπίγνωση και την ενδοσκόπηση. Επίσης, η αναπαράσταση του υποκειμένου περιλαμβάνει την αναπαράσταση του αντιληπτού και νοούμενου περιβάλλοντος, ως αντικειμένου. Τέλος, περιλαμβάνει και τη σχέση μεταξύ εαυτού και περιβάλλοντος. Έτσι, υποστηρίζει και την επίγνωση της αντίληψης, και την ιδιοκτησία των αντιλημμάτων, καθώς αυτά αποτελούν μια αναπαριστώμενη ιδιωτική σχέση μεταξύ του αναπαριστώμενου εαυτού και του αναπαριστώμενου περιβάλλοντος. Με μερικές ακόμα αναπαραστασιακές προσθήκες, το μοντέλο αυτό αποτελεί ένα πλήρη ενσυνείδητο υποκειμενικό εαυτό. Οποιαδήποτε υλοποίηση των κατάλληλων αναπαραστασιακών συνθηκών, είτε σε ανθρώπινο εγκέφαλο είτε οπουδήποτε αλλού, θα συνιστά ενσυνείδητο υποκείμενο. Για περισσότερες λεπτομέρειες, δείτε τη δουλειά του Metzinger, και ιδιαίτερα το βιβλίο του «Being no one».

Η προσέγγιση αυτή είναι απλώς η ενσωμάτωση της φαινομενολογίας στο σύνολο των δεδομένων που πρέπει να εξηγήσει μια μελλοντική πλήρης γνωσιακή επιστήμη. Δηλαδή, είναι η περιγραφή της συνείδησης με όρους γνωσιακής επεξεργασίας. Αναγνωρίζουμε ότι το φαινόμενο της βούλησης που θέλουμε να μελετήσουμε επιστημονικά δεν είναι ζήτημα αιτιότητας ούτε ζήτημα ελευθερίας. Είναι ζήτημα νοητικής λειτουργίας και ειδικότερα ζήτημα φαινομενολογίας. Η βούληση είναι μια υποκειμενική αίσθηση. Άρα, τη μεταχειριζόμαστε όπως και όλες τις άλλες πτυχές της υποκειμενικότητας: με ένα μοντέλο του νου που αφορά ειδικά στη φαινομενολογία, και στις αναπόσπαστες όψεις της υποκειμενικότητας, της προοπτικής, της ιδιοκτησίας, της αυτονομίας και της δράσης.

Η προσέγγιση αυτή εντάσσει ομαλά το φαινόμενο της βούλησης στο υπόλοιπο πρόγραμμα της μελέτης του νου. Δεν προϋποθέτει κάποια συγκεκριμένη σχέση μεταξύ της φαινόμενης βούλησης και της αιτιότητας στο νοητικό επίπεδο, ούτε φυσικά στο εγκεφαλικό επίπεδο. Αυτό είναι ένα σημείο με ιδιαίτερη σημασία. Το ότι αναπαρίσταται νοητικά μια σχέση του αναπαριστώμενου εαυτού και κάποιου στόχου δράσης, δεν σημαίνει ότι ο στόχος είναι η αιτία της δράσης. Θα μπορούσε να είναι, θα μπορούσε και να μην είναι. Αυτό είναι ξεχωριστό ζήτημα μελέτης. Αν οι λόγοι αποτελούν αιτίες, στη νοητική περιγραφή, τότε η βούληση και η συνακόλουθη δράση θα συνδέονται αιτιακά με αναπαραστάσεις των λόγων, στο νοητικό επίπεδο περιγραφής. Αν η επιθυμία για κάποια πράξη αποτελεί όντως αιτία της πράξης στο νοητικό επίπεδο, τότε θα πρέπει στο μοντέλο να προσομοιωθεί η σχετική αιτιότητα. Αντίθετα, αν η αίσθηση της βούλησης συνάγεται εκ του αποτελέσματος, όπως προτείνει η θεωρία του Wegner, τότε η βούληση δεν έχει αιτιακή ισχύ στο νοητικό μοντέλο ακόμα κι αν παρουσιάζεται ως αιτιακή φαινομενολογικά.

Θα πρέπει να ξεχωρίσουμε πολύ καλά το μοντέλο του φαινόμενου εαυτού, δηλαδή της φαινομενολογίας, από το υπόλοιπο μοντέλο του μη συνειδητού νου, με το οποίο αλληλεπιδρά. Σίγουρα θα χρειαστούμε μια αιτιακή περιγραφή στο νοητικό επίπεδο. Πρέπει να καταλάβουμε και να περιγράψουμε τις αναπαραστασιακές καταστάσεις και τις τροχιές τους που συνιστούν σκέψη και δράση. Πρέπει να καταλάβουμε και να περιγράψουμε τις νοητικές οντότητες που εξηγούν τις παρατηρήσεις στο νοητικό και το συμπεριφορικό επίπεδο. Επιπλέον, πρέπει να καταλάβουμε και να περιγράψουμε τις φαινόμενες οντότητες του μοντέλου του εαυτού. Και, τέλος, πρέπει να καταλάβουμε και να περιγράψουμε τις σχέσεις μεταξύ του συνειδητού και του μη συνειδητού πεδίου του νου, στο νοητικό επίπεδο περιγραφής.

Nευροεπιστημη και ελευθερη βούληση

Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι θέλω να σηκωθώ από την καρέκλα μου, και σηκώνομαι. Βιώνω την πράξη αυτή ως εκούσια, ως αποτέλεσμα καταρχήν της επιθυμίας μου, και στη συνέχεια της πρόθεσης και της βούλησής μου. Άρα, φαινομενολογικά αναπαριστώ μια νοητική αιτιότητα. Αυτή η φαινόμενη αναπαράσταση μπορεί να είναι αιτιακά ακριβής, εάν ισχύουν τα εξής στο μη συνειδητό νοητικό επίπεδο: Πρώτον, κάποια νοητική αναπαράσταση (ή δυναμική τροχιά) Α προκάλεσε τη φαινόμενη βούληση. Δεύτερον, η κατάσταση Α προκάλεσε κάποια άλλη νοητική αναπαράσταση (ή δυναμική τροχιά) Β η οποία οδήγησε στην εκτέλεση της κίνησης. Και τρίτον, η κατάσταση Β προκάλεσε την αντίληψη της εκτέλεσης της κίνησης και τη φαινόμενη ιδιοκτησία της. Αν όλα αυτά ισχύουν, τότε η φαινόμενη αιτιότητα αντιστοιχεί σε πραγματική αιτιότητα σε νοητικό επίπεδο. Αν όχι, τότε η υποκειμενική μας εντύπωση μπορεί να είναι εσφαλμένη, χωρίς αυτό να επηρεάζει την εγκυρότητα του μοντέλου περιγραφής της βούλησης.

Πέρα από το νοητικό μοντέλο και τις νοητικές αιτιότητες των καταστάσεων ή τροχιών του, η φυσική αιτιότητα στο επίπεδο περιγραφής του εγκεφάλου θα πρέπει να οδηγεί σε αντίστοιχες σχέσεις. Έτσι, θα πρέπει κάποια εγκεφαλική κατάσταση ή λειτουργία να αντιστοιχεί στη νοητική κατάσταση Α. Αυτή θα οδηγεί μέσω νευρωνικών αλληλεπιδράσεων σε μια νέα εγκεφαλική κατάσταση ή λειτουργία που θα αντιστοιχεί στη νοητική κατάσταση Β. Αυτό το κομμάτι της περιγραφής υποστηρίζει τη νοητική αιτιότητα. Επιπλέον, κάποιες άλλες εγκεφαλικές καταστάσεις ή λειτουργίες, που θα συνδέονται ή θα προκαλούνται από τις προηγούμενες, θα αντιστοιχούν στη φαινόμενη εντύπωση της εκούσιας εκτέλεσης της πράξης. Διαταραχές στη λειτουργία αυτού του σχήματος θα οδηγούν σε διαταραχές της βούλησης όπως είναι οι υπερβουλίες της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής και οι αβουλίες της κατάθλιψης και της σχιζοφρένειας. Δείτε, για το θέμα αυτό, τον ειδικό τόμο με τίτλο «Disorders of volition» επιμέλειας Sebanz και Prinz, από το MIT Press.

Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η πρόταση της γνωσιακής νευροεπιστήμης για την προσέγγιση της βούλησης. Πρόκειται για πρόταση μηδενικής πρωτοτυπίας. Ουσιαστικά εφάρμοσα στην περίπτωση της βούλησης αυτό που συνήθως εφαρμόζουμε για όλες τις νοητικές διεργασίες που εξετάζουμε, ή που τουλάχιστον θέλουμε να εφαρμόσουμε και προσπαθούμε να προσεγγίσουμε σταδιακά όσο καλύτερα μπορούμε. Αυτή την τετριμμένη προσέγγιση την ονομάζω «βούληση ως φυσικό-νοητικό φαινόμενο», καθώς στα πλαίσια της δουλειάς μας περιγράφουμε τα φαινόμενα σε δύο τουλάχιστον επίπεδα, το νοητικό και το εγκεφαλικό. Εδώ, όπως είδαμε, το νοητικό επίπεδο περιλαμβάνει και ένα ιδιαίτερο κομμάτι για την περιγραφή της φαινομενολογίας, η οποία αποτελεί ιδιωτικά παρατηρήσιμο δεδομένο προς εξήγηση. Το εγκεφαλικό επίπεδο δεν είναι παρά το φυσικό σύστημα του εγκεφάλου, μέσα στο περιβάλλον, με τις συνήθεις φυσικο-χημικές περιγραφές.

Επειδή όμως μιλάμε για βούληση, θα πρέπει να επιστρέψουμε και να δούμε κατά πόσο η πρόταση αυτή καλύπτει την απαίτηση της ελευθερίας. Ειδικότερα, μας ενδιαφέρουν οι ηθικές συνέπειες της ελευθερίας και η δυνατότητα καταλογισμού ευθύνης. Αυτό είναι άλλωστε και το κύριο σημείο ενδιαφέροντος για την έννοια της ελευθερίας. Πού είναι λοιπόν η ελευθερία, σε αυτή την προσέγγιση; Και πώς μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος ο φορέας της βούλησης για τις πράξεις του; Ας θυμηθούμε ότι έχουμε κάνει την υπόθεση της απόλυτης αιτιοκρατίας. Άρα όλες οι προαναφερθείσες εγκεφαλικές καταστάσεις, και οι αντίστοιχες νοητικές περιγραφές, είναι προδιαγεγραμμένες και μονοσήμαντα προκαθορισμένες. Αυτό σημαίνει ότι στο νοητικό επίπεδο περιγραφής, όπου ορίζεται η βούληση, είναι εκ των προτέρων δεδομένο ποια θα είναι η απόφαση, εξαιτίας των περιορισμών της φυσικής αιτιοκρατίας στο εγκεφαλικό επίπεδο.

Στο σημείο αυτό είναι χρήσιμο να θυμηθούμε το καημένο το πρόβατο του προηγούμενου παραδείγματος. Το πρόβατο, είπαμε, ορίζεται και υπάρχει μόνο στο επίπεδο περιγραφής των οργανισμών. Παρακάτω, στα μικροσκοπικά επίπεδα, δεν υπάρχει τέτοια οντότητα. Δεν είναι ούτε δυνατό ούτε επιθυμητό, μέσα από κάποιο ορισμό συνόλων, να εντοπίσουμε τα μόρια προβάτου σε αντιδιαστολή με τα μόρια μη-προβάτου. Τα μόρια εναλλάσσονται συνεχώς, κινούνται και αλληλεπιδρούν με τους δικούς τους κανόνες, και στο επίπεδό τους δεν συνιστούν ούτε πρόβατο ούτε τίποτα, μόνο μόρια. Βάλτε τώρα όπου πρόβατο έναν υποκειμενικό εαυτό. Ο υποκειμενικός εαυτός υπάρχει μόνο στο νοητικό επίπεδο, και ειδικότερα μόνο στο φαινόμενο πεδίο του. Στο φυσικό κόσμο δεν υπάρχουν εαυτοί. Ούτε στη λειτουργία του εγκεφάλου μπορεί να εντοπιστεί εαυτός, παρότι η λειτουργία του εγκεφάλου συνιστά τον υποκειμενικό εαυτό σε άλλο επίπεδο περιγραφής.

Γνωσιακή επιστήμη

Η γνωσιακή επιστήμη γεννήθηκε με την αναγνώριση ότι είναι αναγκαίο να διακρίνουμε μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων περιγραφής, διότι σε διαφορετικά επίπεδα μας ενδιαφέρουν διαφορετικά πράγματα, και διότι σε διαφορετικά επίπεδα υπάρχουν διαφορετικές οντότητες και διαφορετικές σχέσεις. Είναι πασίγνωστα τα κλασικά παραδείγματα εννοιών που δεν ορίζονται σε φυσικό επίπεδο αλλά έχουν τεράστια σημασία και προβλεπτική ισχύ σε νοητικό επίπεδο, όπως το «χρήμα», και η «έκτακτη ανάγκη». Στην πραγματικότητα όλες οι έννοιες ορίζονται και υπάρχουν μόνο στο νοητικό επίπεδο. Εδώ όμως μας ενδιαφέρει να στηρίξουμε την ανάγκη της διάκρισης και όχι να συζητήσουμε τις διάφορες ιδέες για τις έννοιες. Μας ενδιαφέρει το καλά εδραιωμένο συμπέρασμα ότι προτιμάμε περιγραφές σε διαφορετικά επίπεδα για διαφορετικούς σκοπούς. Και ότι πολλές διαφορετικές περιγραφές, σε διαφορετικά επίπεδα, μπορούν να είναι ταυτόχρονα χρήσιμες και σωστές, ή τουλάχιστον αποδεκτές, για το ίδιο φυσικό σύστημα. Νομίζω ότι αυτή η θεμελιώδης διάκριση επιπέδων πρέπει να εφαρμοστεί αποφασιστικά στην περίπτωση της βούλησης.

Τι μας λέει η διάκριση των επιπέδων; Στο νοητικό επίπεδο της φαινομενολογίας μπορεί να αναπαρίσταται κάποιος στόχος, ενδεχομένως κάποια εναλλακτικά σχέδια δράσης, και τελικά μια συνειδητή απόφαση δράσης και συνακόλουθη εκούσια δράση. Εάν στο επίπεδο αυτό οι αλληλουχίες αναπαριστώνται ως ενδογενείς, χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις ή καταναγκασμούς, και κάτω από τον έλεγχο του αναπαριστώμενου υποκειμενικού εαυτού, τότε έχουμε μια ελεύθερη εκούσια πράξη. Η ελευθερία είναι αποκλειστικά ζήτημα αναπαράστασης στο πεδίο της φαινομενολογίας, εκεί όπου αναγνωρίζουμε υποκείμενο. Σύμφωνα με τον αρχικό ορισμό, ελεύθερη βούληση έχουμε όταν η αναπαραστασιακή κατάσταση στο νοητικό επίπεδο του υποκειμενικού εαυτού πληρεί τις απαιτούμενες συνθήκες αναπαριστώμενης αιτιότητας. Τότε, το άτομο που αντιστοιχεί στον αναπαριστώμενο υποκειμενικό εαυτό πράττει ελεύθερα σύμφωνα με τη δική του αντίληψη και σύμφωνα με την αντίληψη των άλλων ατόμων.

Με τον τρόπο αυτό μπορούμε να διακρίνουμε και την περίπτωση που κάποιος νομίζει ότι δρα ελεύθερα, αλλά βρίσκεται κάτω από την επήρεια εξωγενών περιορισμών, για παράδειγμα ψυχοτρόπων φαρμάκων. Σε μια τέτοια περίπτωση, τα φάρμακα έχουν επιδράσει στην εγκεφαλική λειτουργία που συνιστά το φαινόμενο υποκειμενικό εαυτό και τις αποφάσεις του. Όμως στο φαινόμενο πεδίο οι αναπαραστάσεις της βούλησης και της δράσης παρουσιάζονται φυσιολογικές. Το πώς θα πρέπει να αντιμετωπίζονται τέτοιες περιπτώσεις είναι θέμα κοινωνικό και νομικό, όχι βιολογικό.

Η ατομική υπευθυνότητα και ο καταλογισμός ευθυνών έχουν νόημα μόνο στο επίπεδο των ατόμων. Άτομα, ως φυσικές οντότητες, δεν υπάρχουν - και αν υπήρχαν, δεν είναι αυτό που μας ενδιαφέρει, εφόσον το ζητούμενο είναι οι βουλητικές τους καταστάσεις. Άτομα με βουλητικές καταστάσεις, δηλαδή υποκειμενικοί εαυτοί με τις κατάλληλες αναπαραστασιακές συνθήκες, υπάρχουν μόνο στο νοητικό επίπεδο, και ειδικότερα στο πεδίο της φαινομενολογίας. Εκεί λοιπόν, και μόνο εκεί, έχει νόημα να αποδίδουμε ευθύνες και να αναζητούμε υπευθυνότητα. Η ηθική ευθύνη δεν προκύπτει επειδή το ίδιο άτομο στο ίδιο σύμπαν υπό τις ίδιες συνθήκες θα μπορούσε να δράσει διαφορετικά. Η ηθική ευθύνη προκύπτει όταν ο υποκειμενικός εαυτός βρίσκεται στην κατάλληλη αναπαραστασιακή κατάσταση ώστε οι αναπαριστώμενες πράξεις να αποδίδονται φαινομενολογικά στον ίδιο τον εαυτό. Το ότι ο συγκεκριμένος υποκειμενικός εαυτός στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή υπό τις δεδομένες συνθήκες δεν μπορούσε να πράξει διαφορετικά δεν είναι αντίθετο στην ιδέα της ελευθερίας. Είναι απαραίτητο για την έννοια της υπευθυνότητας, διότι μόνο έτσι καθορίζονται οι πράξεις από τις ιδιότητες του εαυτού (δηλαδή του χαρακτήρα) και των συνθηκών. Πράξεις που δεν καθορίζονται από τις ιδιότητες του εαυτού δεν είναι λογικό να θεωρούνται υπεύθυνες ατομικές επιλογές. Άρα, οι πράξεις που αποτελούν υπεύθυνες επιλογές πρέπει να είναι προϊόν των γνωρισμάτων του εαυτού, στις δεδομένες συνθήκες.

Και η τιμωρία; Πώς μπορούμε να τιμωρήσουμε κάποιον για μια πράξη που ήταν προκαθορισμένη; Η πιο εύκολη απάντηση είναι ότι η προκαθορισμένη πράξη οδηγεί σε προκαθορισμένη τιμωρία. Εάν ο εγκληματίας είναι αιτιοκρατικά υποχρεωμένος να εγκληματήσει, τότε ο δικαστής είναι αιτιοκρατικά υποχρεωμένος να τον τιμωρήσει. Θα πρέπει να εφαρμόσουμε με συνέπεια το ίδιο σκεπτικό και στις δύο πλευρές. Εάν αναγνωρίζουμε ηθική ευθύνη στον εγκληματία, τότε νοείται το ηθικό δίλημμα του δικαστή που καλείται να τον τιμωρήσει. Αυτή είναι η κλασική προσέγγιση, που λειτουργεί μια χαρά για τις κοινωνικές μας αλληλεπιδράσεις, και δεν υπάρχει λόγος να την αλλάξουμε. Αν όμως την αλλάξουμε, και θεωρήσουμε ότι ο εγκληματίας δεν έχει ηθική ευθύνη διότι οι εγκληματικές πράξεις του ήταν προκαθορισμένες, τότε θα πρέπει να θεωρήσουμε για τον ίδιο λόγο και ότι ο δικαστής δεν πρέπει έχει ηθικό δίλημμα, διότι η ετυμηγορία είναι επίσης προκαθορισμένη και δεν αποτελεί ελεύθερη επιλογή του.

Υπάρχει και άλλη ανάλυση, στο επίπεδο του εγκεφάλου, που αν εφαρμοστεί με συνέπεια οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα: εφόσον γνωρίζουμε ότι ένας εγκέφαλος λειτουργεί με τέτοιον τρόπο που δημιουργεί προβλήματα στους άλλους, τότε παρεμβαίνουμε περιορίζοντας τη μελλοντική πιθανότητα προβλημάτων. Μπορούμε να θέσουμε τον εγκέφαλο οριστικά εκτός λειτουργίας, για παράδειγμα με τη θανατική ποινή. Μπορούμε να προσπαθήσουμε να τον εξουδετερώσουμε φαρμακολογικά, με ψυχοφάρμακα. Μπορούμε να προσπαθήσουμε να τον αναμορφώσουμε λειτουργικά, με ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις. Μπορούμε να περιορίσουμε το φυσικό χώρο έκφρασης των προβληματικών λειτουργιών, με φυλάκιση του σώματος που τον περιλαμβάνει. Σε κάθε περίπτωση, δρούμε αποτρεπτικά στο εγκεφαλικό επίπεδο ανάλυσης, εφόσον εκεί αναγνωρίζουμε την πηγή των προβλημάτων. Προφανώς δεν είναι τυχαίο ότι καταλήγουμε και πάλι στα ίδια συμπεράσματα, χωρίς να χρειαζόμαστε την παρεμβολή ηθικών συλλογισμών. Η ηθική όψη της τιμωρίας είναι απλώς η συνηθισμένη μορφή του ζητήματος, διότι το πρόβλημα είναι διαπροσωπικό, δηλαδή κοινωνικό, και οι άνθρωποι ως ενσυνείδητα υποκείμενα συλλογίζονται για τους εαυτούς τους και τους άλλους στο επίπεδο των ενσυνείδητων υποκειμενικών εαυτών.

Το νομικο-ηθικό ψευτοδίλημμα καταρρέει με απλή εφαρμογή της συλλογιστικής συνέπειας, χωρίς να ανακατεύουμε τα επίπεδα περιγραφής. Εγώ δεν υποστηρίζω την εναλλακτική αυτή. Δε νομίζω ότι πρέπει να απαλλάξουμε κανέναν από την ηθική ευθύνη των πράξεών του, διότι θεωρώ ότι η ευθύνη ανήκει στα υποκείμενα των πράξεων, επειδή εκεί, στο νοητικό επίπεδο περιγραφής, πληρούνται οι φαινομενολογικές συνθήκες του ελέγχου και της απαρχής.

Όπως είπαμε, «πράξεις» υπάρχουν μόνο στο νοητικό επίπεδο, εκεί που υπάρχουν υποκειμενικοί εαυτοί που τις αναπαριστούν και τις εκτελούν. Υπεύθυνες πράξεις είναι εκείνες που οφείλονται στο άτομο, δηλαδή η άμεση αιτία τους βρίσκεται στα χαρακτηριστικά του υποκειμένου. Ένας υποκειμενικός εαυτός με χαρακτηριστικά τέτοια που να προκαλούν κατακριτέες πράξεις σε δεδομένες συνθήκες είναι ένας υποκειμενικός εαυτός που πρέπει να τιμωρηθεί. Διαφορετικά καμία τιμωρία δεν έχει νόημα. Όμως, στις ανθρώπινες κοινωνίες, η τιμωρία έχει τεράστιο νόημα. Είτε ως εκδίκηση είτε ως προστασία είτε ως αναμόρφωση - αυτό είναι θέμα της κοινωνίας και του νομικού της συστήματος. Η τιμωρία συναρτάται με τα άτομα που εκτελούν αξιόμεμπτες πράξεις. Οι νομικές αναλύσεις στο θέμα αυτό γίνονται στο νοητικό επίπεδο, και πολύ σωστά, διότι μόνο εκεί υπάρχουν υποκείμενα των πράξεων. Οι νομικές αναλύσεις δεν πρέπει να επηρεάζονται από τις εγκεφαλικές περιγραφές της γνωσιακής νευροεπιστήμης, διότι περιορίζονται στο φαινομενολογικό πεδίο της νοητικής περιγραφής, εκεί όπου υπάρχουν υπεύθυνα υποκείμενα. Εκεί, στη νοητική περιγραφή, έχει νόημα να εξεταστεί η έννοια του μειωμένου καταλογισμού σε περιπτώσεις ψυχοπαθολογίας, επήρειας φαρμάκων, και άλλες. Αυτό δεν είναι ζήτημα γνωσιακής επιστήμης, είναι κοινωνικό νομικό ζήτημα, και δεν λύνεται με επιστημονική μελέτη αλλά με κοινωνική συναίνεση.

Εκεί που οι νομικές αναλύσεις παίρνουν την κάτω βόλτα είναι όταν επιχειρείται εμπλοκή νευρολογικών, γενετικών και άλλων βιολογικών περιγραφών. Τότε το αποτέλεσμα είναι ασυνάρτητο και ανόητο, διότι μπερδεύονται τα επίπεδα περιγραφής και από τη σύγχυση δε μένουν ούτε πράξεις ούτε υποκείμενα. Αναλογιστείτε το εξής: σε κάθε περίπτωση, για οποιαδήποτε πράξη, η αιτία της μπορεί να αναχθεί στο εγκεφαλικό επίπεδο σε κάποιες διεργασίες που προκάλεσαν τη σχετική δράση. Είτε αυτές είναι απολύτως γενετικά προκαθορισμένες λόγω κληρονομικότητας, είτε είναι απόλυτα εξαρτώμενες από τις δεδομένες περιβαλλοντικές συνθήκες. Είτε το σύμπαν είναι απόλυτα αιτιοκρατικό είτε υπόκειται μακροσκοπικά στην κβαντική τυχαιότητα. Εάν απορρίψουμε τις δυϊστικές αντιλήψεις, που είναι ασύμβατες με το σύνολο της επιστημονικής γνώσης, τότε είναι απολύτως βέβαιο ότι οι πράξεις «οφείλονται στον εγκέφαλο», για να χρησιμοποιήσω λαϊκή διατύπωση. Λοιπόν, τι σημαίνει αυτό; Ότι όλες οι πράξεις που μέχρι χτες ήταν ποινικά κολάσιμες, ξαφνικά σήμερα θα γίνουν αποδεκτές επειδή αναγνωρίζουμε ότι τις έκανε ο εγκέφαλος; Προφανώς όχι, διότι έτσι θα διαλύσουμε την κοινωνία.

Η ελευθερία της βούλησης ως
φυσικό-νοητικό φαινόμενο

Η κοινωνία βέβαια δεν κινδυνεύει από αυτές τις σαχλαμάρες, για το λόγο που έχουμε ήδη αναφέρει. Εδώ θέλω να θυμίσω το πρώτο-πρώτο ζήτημα που έθιξα στην αρχή: ότι η επιστημονική γνώση για τα μικροσκοπικά επίπεδα περιγραφής δεν επηρεάζει, και δεν πρέπει να επηρεάζει, τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι κοινωνίες. Ο λόγος, ελπίζω να το έκανα σαφές στο μεταξύ, είναι η διάκριση των επιπέδων περιγραφής. Ως κοινωνικά όντα, αναλύουμε τις συνθήκες σε επίπεδο ατόμων, δηλαδή ενσυνείδητων υπεύθυνων υποκειμενικών εαυτών, και αλληλεπιδρούμε σε αυτό το επίπεδο. Οι οντότητες του επιπέδου αυτού δεν μπορούν να αναχθούν σε οντότητες πιο μικροσκοπικών περιγραφών, διότι με την αναγωγή χάνουμε τις ιδιότητες που μας ενδιαφέρουν, καθώς και τις ίδιες τις οντότητες. Έτσι, όπως εξακολουθώ να χτυπώ το χέρι στο τραπέζι με τη βάσιμη προσδοκία ότι δεν θα το διαπεράσω, παρότι γνωρίζω ότι κατά βάση είναι κενός χώρος, με τον ίδιο τρόπο και για τον ίδιο λόγο, εξακολουθώ να θεωρώ κάθε άτομο υπεύθυνο για τις πράξεις και τις επιλογές του, παρότι γνωρίζω ότι ο νους του δεν είναι παρά λειτουργία του αιτιοκρατικού του εγκεφάλου.

Συνοψίζοντας, στο φυσικό κόσμο, στο επίπεδο του εγκεφάλου και πιο κάτω, δεν υπάρχουν πράξεις. Υπάρχουν μόρια, κύτταρα, και νευρικά συστήματα. Τα μόρια δεν έχουν ηθική. Ούτε τα κύτταρα. Ούτε οι εγκέφαλοι. Ηθική έχουν τα ενσυνείδητα υποκείμενα, και αυτά υπάρχουν μόνο στο νοητικό επίπεδο περιγραφής.

Λοιπόν, πώς θα συγκεράσουμε τελικά τη φυσική αιτιοκρατία με την υποκειμενική ελευθερία; Αν βοηθάει, μπορούμε να σκεφτούμε ως εξής: Αντί να λέμε ότι η φυσική αιτιότητα έδρασε ώστε να με ωθήσει να σκοτώσω κάποιον, μπορούμε να λέμε ότι η φυσική αιτιότητα έδρασε ώστε να γίνω παλιοχαρακτήρας και να επιλέξω ελεύθερα να σκοτώσω κάποιον.

Νίκος Λυγερός : ΑΟΖ, Γενοκτονία και Θεωρία Παιγνίων

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι τα θέματα της ΑΟΖ και της Γενοκτονίας μπορούν να συσχετίζονται. Κι όμως η πραγματικότητα το αποδεικνύει. Ένα αποτελεσματικός τρόπος για να κατανοήσουμε αυτό το γεγονός είναι να το εντάξουμε στο πλαίσιο της θεωρίας παιγνίων. Σε αυτό, οι παίκτες έχουν αρχικά συμφέροντα, τα οποία λειτουργούν ως υπόβαθρο, αλλά και στρατηγικές συμπεριφοράς μέσα στο πεδίο δράσης. Καθώς η ΑΟΖ δρα ως καταλυτικό στοιχείο, προκαλεί αναμενόμενες αντιδράσεις. Ο καθορισμός της γεώτρησης στην περιοχή όπου συνορεύουν οι ΑΟΖ της Κύπρου και του Ισραήλ μετά από την διακρατική συμφωνία, αποτελεί αλλαγή φάσης του παιγνίου. Αυτό δεν είναι πια δυνητικό, διότι η γεώτρηση είναι μία υλοποίηση. Όσο ήταν δυνητικό το παίγνιο, ο κάθε παίκτης μπορούσε να θεωρήσει ότι υπάρχει ή όχι, ανάλογα με τη θέλησή του. Τώρα αυτό δεν ισχύει πια. Επιπλέον, οι προκλητικές κινήσεις της Τουρκίας, οι οποίες δεν είναι παρά κινήσεις απόγνωσης, προκαλούν αναπόφευκτα αντιδράσεις από τους άλλους παίκτες. Το Ισραήλ έχει υποστεί μία γενοκτονία. Η Ελλάδα έχει υποστεί μία γενοκτονία. Και η Κύπρος ένα έγκλημα πολέμου. Αυτές οι περιοχές δεν είναι τυχαίες και αποτελούν διαχρονικά μία συνέχεια. Μία από τις καλύτερες αποδείξεις είναι οι Ιππότες της Μάλτας, οι οποίοι είναι οι διάδοχοι των Ιπποτών των Ιεροσολύμων, της Κύπρου και της Ρόδου. Έχει ενδιαφέρον ν' αντιληφθούμε ότι η έννοια της ΑΟΖ καλύπτει μέσω των διακρατικών συμφωνιών, αλλά και του ευρωπαϊκού πλαισίου την ίδια τοπολογική συνεκτικότητα. Έχουμε λοιπόν ένα τοποστρατηγικό πεδίο δράσης, στο οποίο ιστορικά ανήκε κι η Αρμενία, η οποία έχει υποστεί κι αυτή μία γενοκτονία. Και δεν πρέπει να ξεχάσουμε ότι η αναφορά σε αυτή, αλλά και στα κατεχόμενα της Κύπρου διώκεται ποινικά στην Τουρκία, διότι υπάρχει άρθρο που την απαγορεύει στον Ποινικό της Κώδικα. Όταν εξετάζουμε ολικά αυτό το πλαίσιο αντιλαμβανόμαστε ότι η κίνηση του Ισραήλ ως αντίποινα στις στρατιωτικές κινήσεις της Τουρκίας, που αφορά την προώθηση της αναγνώρισης της γενοκτονίας των Αρμενίων μέσω του lobby τους, όχι μόνο δεν είναι εκτός πλαισίου, όπως πιστεύουν οι περισσότεροι, αλλά είναι ορθολογική μέσα στη θεωρία παιγνίων. Δεν είναι λοιπόν μία κίνηση αντιπερισπασμού, όπως μπορεί να χαρακτηρισθεί επιφανειακά. Το πλαίσιο της ΑΟΖ με τα 200 Ναυτικά Μίλια επιτρέπει μία συνοχή την οποία δεν υποστήριζαν τα χωρικά ύδατα με τα 12 Ναυτικά Μίλια. Είναι ελάχιστοι αυτοί που αντιλήφθηκαν αυτές τις επιπτώσεις, οι οποίες είναι ριζοσπαστικές και θεμελιακές. Αφού προσπαθεί η Τουρκία να αποφύγει τις αναγνωρίσεις των γενοκτονιών που έχει πράξει, δυσκολεύεται να δράσει ανεξάρτητα και ποντάρει στις υποχωρήσεις των άλλων παικτών. Αυτό προσπάθησε με την υπόθεση του Αρτσάχ στη γη, αυτό προσπαθεί με την ΑΟΖ στη θάλασσα. Αλλά η ανθρωπότητα και ο χρόνος δεν ξεχνούν.

Νίκος Λυγερός

Γεννήθηκε το 1968 στο Βόλο. Ως ερευνητής έχει ασχοληθεί με τους τομείς της άλγεβρας, της θεωρίας αριθμών και της συνδυαστικής. Ανήκει στις ομάδες των ερευνητών που ανακάλυψαν το 1998, δέκα πρώτους διαδοχικούς αριθμούς σε αριθμητική πρόοδο και το 2010 την έκτη λύση της εξίσωσης τ(p) = 0 (mod p) (εξίσωση του Ramanujan), κάνοντας χρήση προγραμμάτων αναζήτησης μέσω υπολογιστών.

Έχει ασχοληθεί εκτεταμένα με την ανάδειξη του έργου και της συμβολής του γένους Καραθεοδωρή και συγκεκριμένα του Κωνσταντίνου (μαθηματικός) και του Αλέξανδρου (διπλωμάτης) όντας επιστημονικός σύμβουλος του Συνδέσμου Φίλων Καραθεοδωρή.

Ίδρυσε το Ίδρυμα Αλτρουϊσμός στην Κύπρο, που προωθεί τις μαζικές προσφυγές κατά της Τουρκίας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ενώ ήταν αυτός που διάβασε το σχέδιο Ανάν των 10.000 σελίδων και εντόπισε επακριβώς τις αντιφάσεις και συνέταξε μια έκθεση μονοψήφιων σελίδων καταγράφοντας αυτές τις αντιφάσεις, την οποία παρέδωσε στον πρόεδρο της Κύπρου Τ. Παπαδόπουλο απ’ όπου φαινόταν ότι θα ερχόταν η απόρριψή της.

Έχει ιδρύσει την οργάνωση The Pi Society στην οποία για να εγγραφεί κάποιος πρέπει να έχει IQ 176 και πάνω, βαθμός νοημοσύνης που σύμφωνα με στατιστικές αντιστοιχεί σ’ έναν άνθρωπο στο εκατομμύριο. Είναι μέλος της Mensa, η οποία έχει 100.000 μέλη ανά τον κόσμο, της Parssociety, μιας διεθνούς ολιγομελούς οργάνωσης μέλη της οποίας, σύμφωνα με το καταστατικό της, μπορούν να γίνουν μόνο άτομα με υψηλό δείκτη νοημοσύνης (η αποδοχή γίνεται μέσω αποστολής στους διαχειριστές, πιστοποιημένων αποτελεσμάτων τους σε κάποιο από τα iq test που προϋποθέτει το καταστατικό της οργάνωσης ενώ αποδεκτοί γίνονται επίτιμα μέλη και ιδρυτές άλλων iq societies αυτομάτως), αλλά και της Mega Foundation, κ.α. Αναφορά του γίνεται κι εδώ (http://www.megasociety.org/noesis/152/editor.html) Είναι επίσης δημιουργός δοκιμασιών νοημοσύνης μεγάλου έυρους, και ένα εκ των τέστ εισαγωγής στην Parssociety είναι σχεδιασμένο από τον ίδιο τον Ν. Λυγερό και είναι ευρέως διαθέσιμο στην προσωπική του ιστοσελίδα. Ακόμη, υπήρξε επισκέπτης καθηγητής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (Παιδαγωγικό Τμήμα).

Σύμφωνα με βιογραφικό, που δημοσιεύει ιστοσελίδα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου και εργαζόταν ως επιστημονικός συνεργάτης σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα αυτού, "είναι ο Έλληνας με τον υψηλότερο δείκτη νοημοσύνης (189 στην κλίμακα Standford-Binet)" και "ένας από τους 50 εξυπνότερους ανθρώπους στον κόσμο".

Στην προσωπική του ιστοσελίδα υπάρχουν πάνω από 7.500 γραπτά κείμενα του ιδίου που περιλαμβάνουν άρθρα πάνω σε θέματα φιλοσοφίας, νοημοσύνης, εκπαίδευσης, μαθηματικών, φυσικής, μυθολογίας, θρησκείας, ιστορίας, αρχαιολογίας, κινηματογράφου, ζωγραφικής, μουσικής, πολιτικής, κοινωνιολογίας, στρατηγικής, management, οικονομίας, καθώς και άλλου είδους κείμενα όπως ποιήματα, ή λογοτεχνικά αποσπάσματα, στην Ελληνική, Γαλλική ή Αγγλική γλώσσα, αλλά και πάνω από 790 σκίτσα ή πληρέστερα έργα ζωγραφικής, πολλά από τα οποία είναι αναφορές σε έργα των Da vinci ή Van Gogh. (wikipedia)

Εθνικά Θέματα: Εθνικά Ζητήματα - Νίκος Λυγερός

Αγάπη : Μια Έμφυτη Ικανότητα Που Αφυπνίζεται Και Γεννάει Αγάπη… ;

Η αγάπη είναι μια έμφυτη ικανότητα ή αλλιώς ένα χάρισμα, που ως μέρος της γενετικής μας κληρονομιάς, παραμένει αδρανής στον εγκέφαλό μας ( ή στην ψυχή μας) μέχρι τη στιγμή που θα την «ξυπνήσουμε» και θα την εμπλουτίσουμε όταν οι συνθήκες της ζωής μας θα είναι κατάλληλες.

Για να εκφραστούν και να ανθίσουν οι έμφυτες ικανότητες, που ανάμεσα σ’ αυτές είναι και η αγάπη ή πάνω απ’ όλα η αγάπη, χρειάζεται να αναπτύξουμε τα κανάλια μέσα από τα οποία λειτουργούν και επιπλέον, το χάρισμα να αγαπάμε χρειάζεται ένα «στόχο», όπως ένας άλλος άνθρωπος που θα το αφυπνίσει και θα του δώσει περιεχόμενο .

Για να μπορέσουμε να ξυπνήσουμε την αγάπη σε κάποιον άλλο, χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε και να αγαπήσουμε τον εαυτό μας. Γι’ αυτό χρειάζεται να στραφούμε στον εσωτερικό μας κόσμο και να έρθουμε σε επαφή με τα συναισθήματά μας, ενώ χρειάζεται να στραφούμε στον εξωτερικό κόσμο για να τα προσφέρουμε στους ανθρώπους γύρω μας.

Είναι γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι, όλων των ηλικιών, δυσκολεύονται να νιώσουν αγάπη και να την εκφράσουν είτε στην ερωτική τους ζωή είτε γενικότερα σε άλλους ανθρώπους. Πολλές φορές αυτό οφείλεται σε παιδικές τραυματικές εμπειρίες.

Για παράδειγμα, αν ένα παιδί δεν έχει ζήσει μια ομαλή οικογενειακή ζωή και του λείπουν οι εμπειρίες εκείνες που, σε φυσιολογικές συνθήκες, θα διαμόρφωναν την ικανότητά του για αγάπη, τότε η ανάγκη του να αγαπάει ή να ανταποκρίνεται στην αγάπη των άλλων μπορεί να καταπιεστεί, να καθυστερήσει να εκδηλωθεί ή να εκφραστεί με νοσηρό τρόπο. Δεν θα καταστραφεί όμως ποτέ ολοκληρωτικά .

Όσο τραυματικές και αν είναι οι εμπειρίες μας , έχουμε τη δυνατότητα ν’ αρχίσουμε μια καινούργια ζωή – από σήμερα . Αρκεί να κινηθούμε . Όταν κάτι δεν κινείται είναι νεκρό. Και όταν κάτι είναι νεκρό, πρέπει να το αφήσουμε και να προχωρήσουμε .

Η ζωή κυλάει και κάθε μέρα είναι μια καινούργια μέρα!

Έτσι αν ένας άνθρωπος έχει πάψει να αγαπάει, δεν θα εξελιχθεί ιδιαίτερα σε κανένα άλλο τομέα της ζωής του μέχρι να αφυπνιστεί και πάλι η ικανότητά του ν’ αγαπάει.

Αναρωτιέστε τι μπορείτε να κάνετε για να μπορέσει το άτομο αυτό να νιώσει ικανοποίηση και χαρά ;

Μπορείτε να ανακαλύψετε τον τρόπο για να αγγίξετε συναισθηματικά τον άνθρωπο αυτό και να ζεστάνετε πάλι την καρδιά του.

Όταν βοηθάμε τους άλλους, είναι πιο εύκολο να αγαπήσουμε τον ίδιο μας τον εαυτό, γιατί τότε βρισκόμαστε σε αρμονία με τη φύση μας. (αλήθεια ... γιατί άραγε να γεννηθήκαμε με αυτή την ικανότητα, έμφυτη;)

Όταν αγαπάμε , η αγάπη μας αυτή ξυπνάει την αγάπη και στους ανθρώπους γύρω μας. Όταν νιώθουμε αυτή την αγάπη αισθανόμαστε τονωμένοι. Όταν αισθανόμαστε καλύτερα ξεφεύγουμε από την κατάθλιψη και την ανασφάλεια και αρχίζουμε να αγαπάμε τον εαυτό μας, γιατί διαισθανόμαστε την έμφυτη αξία μας. Και τότε προσεγγίζουμε την ευτυχία, που είναι η πιο ολοκληρωμένη έκφραση της αγάπης. Τότε το σώμα, το μυαλό και η ψυχή μας γίνονται ένα αρμονικό σύνολο.

*     *     *     *     *

Γιατί τα ζώα μπορούν και εμείς όχι; 

Γιατι τα ζωα μπορουν και εμεις όχι ;;;

Η φύση είναι γνωστό ότι μεγαλουργεί και ότι προσφέρει απλόχερα στον άνθρωπο τα σημαντικότερα διδάγματα για τη διαμόρφωση του πολιτισμού του.

Το παρακάτω βίντεο εκτός από ευχάριστες συγκινήσεις θέτει και ένα διαχρονικό ερώτημα που προβληματίζει: γιατί τα ζώα μπορούν και εμείς όχι;

Ας το απολαύσουμε και... ας προβληματιστούμε...

Πηγές: http://www.businesswoman.gr, http://www.madata.gr/
*     *     *     *     *

Και ένα μήνυμα από τη φίλη Σοφία ...

<<Ένα καλό διάλειμμα μέσα σε τόση μαυρίλα! ΜΑΓΙΚΟ!
Ότι και αν κάνεις, άστο για 5 λεπτά, άδειασε το μυαλό σου, και δες! Θα με θυμηθείς!
Πρώτα, πέτα την ένταση από πάνω σου και βάλε την στα ηχεία.
Άραξε, μη σκέφτεσαι τίποτα και πάτα
εδώ!
Δεν χρειάζονται λόγια!
Καλά να είστε όλοι!>> 

Ν. Λυγερός: O Ελληνισμός ίσως χρειαστεί να δώσει κάτι περισσότερο από μία διπλωματική μάχη σε Καστελλόριζο και Κύπρο (9/11)

Ν. Λυγερός, Λ. Δ. Συμπεράς:

Τις επόμενες ημέρες ο Ελληνισμός ίσως χρειαστεί να δώσει κάτι περισσότερο από μία διπλωματική μάχη σε Καστελόριζο και Κύπρο. Είμαστε κατά τη γνώμη σας οι Έλληνες έτοιμοι και ενωμένοι ώστε να αντιμετωπίσουμε τούτη τη νέα πρόκληση; Μπορούμε; 

Στο Καστελλόριζο και στην Κύπρο βρισκόμαστε ήδη πέρα από μια διπλωματική μάχη, ενώ πριν μερικούς μήνες κανείς δεν το πίστευε πραγματικά. Κι όμως αυτό το δεδομένο υπήρχε ήδη στον στρατηγικό σχεδιασμό μας. Ο ελληνισμός το έβλεπε ήδη, ενώ η κοινωνία κοιτάζει ακόμα μόνο τα οικονομικά. Κοινωνικά λοιπόν δεν είμαστε ούτε έτοιμοι ούτε ενωμένοι. Αυτό όμως δεν μας προβληματίζει, κοινωνία ήταν, είναι και θα είναι πάντα έτσι. Φαντάζομαι όμως ότι η ερώτηση σας επικεντρώνεται αλλού και τότε μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αυτήν την πρόκληση, διότι είναι αναγκαίο. Δεν είναι στη φύση μας ν' αφήνουμε τους δικούς μας στο έλεος των εχθρών μας. Ο λαός μας ξέρει από αντίσταση και θυσία και καμιά δύσκολη κατάσταση δεν αλλάζει τίποτα. Θα είμαστε εκεί όπου είναι το πρέπον. 

Πρόσφατα η είδηση πως οι καλύτεροι πιλότοι του ΝΑΤΟ είναι Έλληνες επιβεβαίωσε για ακόμη μία φορά πως η Πολεμική Αεροπορία βρίσκεται στην ελίτ της παγκόσμιας κατάταξης. Η Ελληνική ιστορία μας έχει διδάξει πως οι νίκες του Πολεμικού Ναυτικού ήταν πάντα καταλυτικές στην ανύψωση του ηθικού των Ελλήνων. Σε περίπτωση θερμού επεισοδίου, τα δύο Σώματα μοιραία θα αναλάβουν το κύριο βάρος των επιχειρήσεων. Θεωρείτε πως η αριθμητική υπεροχή της Τουρκίας μπορεί να υπερκεράσει τη ποιότητα του ανθρώπινου παράγοντα; 

Χαίρομαι που ανήκετε στους ανθρώπους που δεν ξεχνούν τα επιτεύγματα της Πολεμικής μας Αεροπορίας σε νατοϊκό πλαίσιο. Από την άλλη ο πολιτισμός μας γεννήθηκε στο Αιγαίο και είμαστε ένας λαός της θάλασσας, έχετε δίκιο. Δεν πρέπει να ξεχάσουμε όμως και το ρόλο της ξηράς. Η αεροπορία είναι της ταχύτητας και του πυρός. Το ναυτικό διαχειρίζεται το απέραντο γαλάζιο. Και ο στρατός είναι της αντοχής. Κάθε σώμα έχει το ρόλο του. Έχω μαθητές και φίλους στο καθένα και σέβομαι την αξία τους σε φάση κρίσης, γι' αυτό και τους εμπιστεύομαι. Στην στρατηγική χρησιμοποιούμε όλα τα σώματα. Δεν έχει σημασία αν δεν έχουμε την αριθμητική υπεροχή. Δεν την είχαμε ποτέ στην ιστορία μας και δεν βασιζόμαστε πάνω σε αυτό. Σημασία έχει το σπάνιο για τα κατορθώματα. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό μας. 

Υπάρχει περίπτωση η τραγική οικονομική κατάσταση που βρίσκεται η χώρα μας να σταθεί εμπόδιο τολμηρών πολιτικών αποφάσεων τις επόμενες ημέρες όσον αφορά τα εθνικά μας θέματα; ή αντιθέτως θα φανεί ως ευκαιρία έτσι ώστε μέσω αυτών (τολμηρών αποφάσεων) να δικαιολογηθεί αργότερα η μέχρι πρότινος πολιτική ανεπάρκεια στο θέμα της οικονομίας;

Η τόλμη των πολιτικών αποφάσεων δεν εμποδίζεται από τα οικονομικά δεδομένα, αντιθέτως. Η πατρίδα μας βασίζεται στην στρατηγική διαχείριση των εθνικών θεμάτων όπου η τόλμη είναι απαραίτητη. Μπορεί να μας κατηγορούν για πολλά αλλά ξέρουμε να δίνουμε μάχες και αυτό είναι το μόνο σημαντικό. Δεν ασχολούμαστε με μίζερα πράγματα δεν έχουμε την πολυτέλεια. Ο Έλληνας είναι αγωνιστής την ώρα της ανάγκης, όποια και να είναι η μέρα. Επιπλέον, έχουμε αποδείξει διαχρονικά ότι έχουμε αντοχές και ξέρουμε να δίνουμε το παράδειγμα. Είμαστε η χώρα όπου γεννήθηκε η λέξη στρατηγική. Δεν μας ενοχλούν όσοι θέλουν να ασχολούνται με οικονομία, απλώς να μας αφήσουν να κάνουμε όχι τη δουλειά μας αλλά το καθήκον μας και το χρέος μας. Δεν είμαστε ένας λαός με αρχές επειδή είμαστε ένας λαός με αξίες. Η τόλμη ανήκει σε αυτές τις αξίες γιατί οι δικοί μας είναι τα παιδιά της Αντιγόνης. Κι όταν πεθαίνει ένας δικός μας, η ανώτατη προσφώνηση είναι απλώς μια λέξη: άξιος. 

Σε περίπτωση θερμού επεισοδίου στη περιοχή του Καστελόριζου θεωρείτε πως μπορεί να θιγούν και συμφέροντα άλλων χωρών σε βαθμό τέτοιο που να προκαλέσουν μέχρι και την έμμεση ή και άμεση εμπλοκή τους υπέρ ημών σε επιχειρησιακό επίπεδο; 

Η άμεση εμπλοκή άλλων χωρών υπέρ ημών είναι δεδομένη, όχι μόνο σε επιχειρησιακό επίπεδο, αλλά και στρατηγικό, πράγμα το οποίο είναι πιο σημαντικό ακόμα, διότι σε αυτό το επίπεδο λειτουργούμε σε αόρατο πλαίσιο, το οποίο όμως δρα παντού. Σε αυτή τη φάση ήδη με τις προκλητικές απειλές θίγονται τα συμφέροντα και των Ηνωμένων Πολιτειών, μέσω της πλατφόρμας αλλά και του Ισραήλ μέσω της διακρατικής συμφωνίας με την Κύπρο. Επιπλέον, υπάρχει τεχνογνωσία και στα τεχνικά και στα πολεμικά. Οι κινήσεις της Τουρκίας είναι κινήσεις απόγνωσης σε σχέση με τη δυναμική της έννοια της ΑΟΖ. Ποντάρει απλώς πάνω στην υποχώρηση του άλλου. Σε κάθε περίπτωση, η δράση μας δεν πρέπει να περιορίζεται στο συμμαχικό πλαίσιο και δεν πρέπει να περιμένουμε από τους άλλους να είναι πιο Έλληνες από εμάς. Βρισκόμαστε σε μια περιοχή, όπου οι απειλές ενεργοποιούν το ενιαίο αμυντικό δόγμα, είναι λοιπόν της αρμοδιότητας μας και της ευθύνης μας να προστατέψουμε τα δικαιώματά μας, αν έχουμε συμμάχους που έχουν κοινά συμφέροντα τόσο το καλύτερο. Αλλά εμείς θα είμαστε εκεί ούτως ή άλλως. 

Κατά τη γνώμη σας μία ξεκάθαρη και περήφανη στάση της χώρας μας απέναντι στη τουρκική προκλητικότητα θα αιφνιδιάσει ή όχι τους γείτονες; Πόσο έτοιμοι είναι τελικά οι Τούρκοι και πόσο αποφασισμένοι μακριά να φτάσουν; 

Η Τουρκία είναι έτοιμη σε ένα και μόνο πράγμα. Λόγω των συνθηκών και της γενικής κατάστασης, θεωρεί ότι η μόνη μας επιλογή είναι η υποχώρηση. Είναι απλώς αποφασισμένη να μας στριμώξει έως ν' αλλάξουμε γνώμη και να υποχωρήσουμε. Μόνο που αυτό δεν θα γίνει. Μας ταυτίζει με όλες τις κατηγορίες που έχουμε υποστεί και θεωρούν ότι δεν υπάρχει λόγος ν' αντισταθούμε στη θέλησή της. Ξεχνά βέβαια τον ήλιο της δικαιοσύνης, δεν εξετάζει καν το Δίκαιο της Θάλασσας και παραμερίζει τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Της αρέσει να λέει πολλά και έχει μετατρέψει το Υπουργείο Εξωτερικών σε Υπουργείο Τύπου. Δεν πειράζει αν εμείς είμαστε πιο λακωνικοί, δεν πειράζει αν δεν φωνάζουμε. Όλα αυτά δεν έχουν σημασία. Το μόνο που είναι απαραίτητο είναι η ετοιμότητά μας την κατάλληλη ώρα. Οι λαοί μεγαλώνουν με τις δυσκολίες που πρέπει να ξεπεράσουν. Δόξα τω θεώ, έχουμε αρκετές για να δείξουμε με τις πράξεις μας την αξία του λαού μας. Τώρα είναι θέμα χρόνου και ο χρόνος είναι μαζί μας. 

Νίκος Λυγερός

Γεννήθηκε το 1968 στο Βόλο. Ως ερευνητής έχει ασχοληθεί με τους τομείς της άλγεβρας, της θεωρίας αριθμών και της συνδυαστικής. Ανήκει στις ομάδες των ερευνητών που ανακάλυψαν το 1998, δέκα πρώτους διαδοχικούς αριθμούς σε αριθμητική πρόοδο και το 2010 την έκτη λύση της εξίσωσης τ(p) = 0 (mod p) (εξίσωση του Ramanujan), κάνοντας χρήση προγραμμάτων αναζήτησης μέσω υπολογιστών.

Έχει ασχοληθεί εκτεταμένα με την ανάδειξη του έργου και της συμβολής του γένους Καραθεοδωρή και συγκεκριμένα του Κωνσταντίνου (μαθηματικός) και του Αλέξανδρου (διπλωμάτης) όντας επιστημονικός σύμβουλος του Συνδέσμου Φίλων Καραθεοδωρή.

Ίδρυσε το Ίδρυμα Αλτρουϊσμός στην Κύπρο, που προωθεί τις μαζικές προσφυγές κατά της Τουρκίας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ενώ ήταν αυτός που διάβασε το σχέδιο Ανάν των 10.000 σελίδων και εντόπισε επακριβώς τις αντιφάσεις και συνέταξε μια έκθεση μονοψήφιων σελίδων καταγράφοντας αυτές τις αντιφάσεις, την οποία παρέδωσε στον πρόεδρο της Κύπρου Τ. Παπαδόπουλο απ’ όπου φαινόταν ότι θα ερχόταν η απόρριψή της.

Έχει ιδρύσει την οργάνωση The Pi Society στην οποία για να εγγραφεί κάποιος πρέπει να έχει IQ 176 και πάνω, βαθμός νοημοσύνης που σύμφωνα με στατιστικές αντιστοιχεί σ’ έναν άνθρωπο στο εκατομμύριο. Είναι μέλος της Mensa, η οποία έχει 100.000 μέλη ανά τον κόσμο, της Parssociety, μιας διεθνούς ολιγομελούς οργάνωσης μέλη της οποίας, σύμφωνα με το καταστατικό της, μπορούν να γίνουν μόνο άτομα με υψηλό δείκτη νοημοσύνης (η αποδοχή γίνεται μέσω αποστολής στους διαχειριστές, πιστοποιημένων αποτελεσμάτων τους σε κάποιο από τα iq test που προϋποθέτει το καταστατικό της οργάνωσης ενώ αποδεκτοί γίνονται επίτιμα μέλη και ιδρυτές άλλων iq societies αυτομάτως), αλλά και της Mega Foundation, κ.α. Αναφορά του γίνεται κι εδώ (http://www.megasociety.org/noesis/152/editor.html) Είναι επίσης δημιουργός δοκιμασιών νοημοσύνης μεγάλου έυρους, και ένα εκ των τέστ εισαγωγής στην Parssociety είναι σχεδιασμένο από τον ίδιο τον Ν. Λυγερό και είναι ευρέως διαθέσιμο στην προσωπική του ιστοσελίδα. Ακόμη, υπήρξε επισκέπτης καθηγητής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (Παιδαγωγικό Τμήμα).

Σύμφωνα με βιογραφικό, που δημοσιεύει ιστοσελίδα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου και εργαζόταν ως επιστημονικός συνεργάτης σε μεταπτυχιακό πρόγραμμα αυτού, "είναι ο Έλληνας με τον υψηλότερο δείκτη νοημοσύνης (189 στην κλίμακα Standford-Binet)" και "ένας από τους 50 εξυπνότερους ανθρώπους στον κόσμο".

Στην προσωπική του ιστοσελίδα υπάρχουν πάνω από 7.500 γραπτά κείμενα του ιδίου που περιλαμβάνουν άρθρα πάνω σε θέματα φιλοσοφίας, νοημοσύνης, εκπαίδευσης, μαθηματικών, φυσικής, μυθολογίας, θρησκείας, ιστορίας, αρχαιολογίας, κινηματογράφου, ζωγραφικής, μουσικής, πολιτικής, κοινωνιολογίας, στρατηγικής, management, οικονομίας, καθώς και άλλου είδους κείμενα όπως ποιήματα, ή λογοτεχνικά αποσπάσματα, στην Ελληνική, Γαλλική ή Αγγλική γλώσσα, αλλά και πάνω από 790 σκίτσα ή πληρέστερα έργα ζωγραφικής, πολλά από τα οποία είναι αναφορές σε έργα των Da vinci ή Van Gogh. (wikipedia).

Sun Tzu: Η Τέχνη του Πολέμου [Παρουσίαση βιβλίου]

Εισαγωγή

" Ο Χο Λου κάλεσε τον Σουν Τσου και του είπε: «Διάβασα πολύ προσεκτικά τα δεκατρία κεφάλαια του Βιβλίου σας. Μήπως θα μπορούσατε να μου κάνετε μια μικρή επίδειξη του πώς εφαρμόζεται πρακτικά η θεωρία σας - ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τον έλεγχο των στρατευμάτων;»

«Θα μπορούσα», απάντησε ο Σουν Τσου.

«Και μήπως θα μπορούσατε να χρησιμοποιήσετε στην επίδειξη γυναίκες;» συνέχισε ο Βασιλιάς.

«Βεβαίως», είπε χωρίς δισταγμό ο Σουν Τσου.

Έτσι, δόθηκε διαταγή να φέρουν από το παλάτι 180 όμορφες γυναίκες. Ο Σουν Τσου τις χώρισε σε δυο λόχους και έθεσε επικεφαλής τις δυο πιο αγαπημένες παλλακίδες του Βασιλιά. Ύστερα έδειξε στα κορίτσια πώς να κρατούν το δόρυ και ρώτησε: «Ξέρετε τη διαφορά ανάμεσα στο «Μπροστά» και το «Πίσω», το «Αριστερά» και το «Δεξιά»;

«Την ξέρουμε», απάντησαν εκείνα.

«Ωραία», είπε ο Σουν Τσου. «Τώρα, όταν σας δώσω τη διαταγή «Μέτωπο εμπρός», θα κοιτάξετε κατευθείαν μπροστά. Όταν σας πω «Μεταβολή», θα κάνετε μισή στροφή, ώστε να κοιτάξετε όλες προς τα πίσω. Όταν σας πω «Επ' αριστερά», θα γυρίσετε προς τη μεριά του αριστερού σας χεριού. Κι όταν σας πω «Επί δεξιά», θα γυρίσετε προς τη μεριά του δεξιού σας χεριού».

Οι γυναίκες είπαν «Καταλάβαμε» και τότε ο Σουν Τσου, αφού τους εξήγησε ποιο χτύπημα του τυμπάνου αντιστοιχούσε οε κάθε παράγγελμα, τους μοίρασε τα δόρατα και έδωσε το σύνθημα: «Επί δεξιά». Τα κορίτσια, όμως, αντί να υπακούσουν, ξέσπασαν σε γέλια.

Τότε ο Σουν Τσου είπε ήρεμα: «Εάν τα παραγγέλματα δεν είναι σαφή και οι διαταγές δεν είναι απόλυτα κατανοητές, το λάθος είναι του στρατηγού». Ύστερα επανέλαβε τρεις φορές τα παραγγέλματα, τα εξήγησε πέντε, και έδωσε το παράγγελμα: «Επ' αριστερά». Τα κορίτσια ξέσπασαν, γι' άλλη μια φορά, σε γέλια.

Τότε ο Σουν Τσου, πάντα το ίδιο ήρεμος, είπε: «Όταν τα παραγγέλματα δεν είναι σαφή και οι διαταγές δεν είναι απόλυτα κατανοητές, το λάθος είναι του στρατηγού. Όταν, όμως, οι διαταγές είναι σαφείς και κατανοητές, αλλά οι στρατιώτες δεν υπακούουν, τότε το λάθος είναι των αξιωματικών τους». Και λέγοντας αυτά, διέταξε να αποκεφαλιστούν οι δυο επικεφαλής των λόχων!

Ο βασιλιάς που παρακολουθούσε τη σκηνή από ψηλά, μόλις αντιλήφθηκε ότι οι δυο ευνοούμενές του θα έμεναν χωρίς κεφάλι, έσπευσε να μηνύσει στον Σουν Τσου: «Είμαι απόλυτα ικανοποιημένος από την επίδειξή σας. Αλλά εάν στερηθώ τις δυο αυτές παλλακίδες, το φαγητό και το ποτό μου θα χάσουν τη γεύση τους. Επιθυμία μου, λοιπόν, είναι να μην αποκεφαλιστούν».

Οπότε, ο Σουν Τσου απάντησε: «Ο υπηρέτης σας έχει κάνει ήδη δεκτό το διορισμό του ως Διοικητή και όταν ένας διοικητής ηγείται του στρατού, δεν υποχρεούται να υπακούει σε όλες τις διαταγές του ηγεμόνα του». Αμέσως μετά, έδωσε διαταγή να αποκεφαλιστούν οι δυο γυναίκες προς παραδειγματισμό και όρισε ως επικεφαλής δύο άλλες.

Ύστερα, επανέλαβε τα παραγγέλματα με τη βοήθεια του τυμπάνου και οι γυναίκες ανταποκρίθηκαν, χωρίς να κάνουν το παραμικρό λάθος. Και, βέβαια, χωρίς να τολμήσει καμιά τους να γελάσει!

Τότε ο Σουν Τσου διαμήνυσε με αγγελιοφόρο στον βασιλιά: «Ο στρατός σας, κύριε, είναι πανέτοιμος. Μπορείτε να κατέβετε και να τον επιθεωρήσετε. Είναι πρόθυμος να κάνει ό,τι του ζητήσετε - ακόμα και να πέσει στη φωτιά».

Ωστόσο, η όρεξη του Βασιλιά για πειράματα είχε κοπεί. «Πες στο Στρατηγό», είπε στον αγγελιαφόρο, «ότι μπορεί να επιστρέφει στο στρατόπεδο του και να αναπαυθεί. Ο βασιλέας του Βου δεν έχει καμιά διάθεση για επιθεώρηση».

Όταν ο Σουν Τσου έλαβε το μήνυμα, σχολίασε ατάραχα: «Ο βασιλιάς αγαπάει τα λόγια, όχι όμως και τα έργα...» "

" Για τον Σουν Τσου, η πρώτη επίθεση που εξαπολύει ένας ιδιοφυής στρατηγός, είναι εναντίον του πνεύματος του εχθρού. Αυτό φροντίζει να χειραγωγήσει, πριν κάνει το επόμενο βήμα. Εξίσου σημαντικά για τον Κινέζο θεωρητικό του πολέμου είναι η ταχύτητα, η ετοιμότητα, η προσαρμοστικότητα, η αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων που προσφέρει ο καιρός και το έδαφος, και -φυσικά- οι μυστικές επιχειρήσεις. "

" «Εν καιρώ πολέμου, απαιτείται προσαρμοστικότητα και ευελιξία!» γράφει ο Σουν Τσου, το 500 π.Χ.

«Σε περιόδους αναταραχής, το πρόβλημα δεν είναι η αναταραχή, αλλά η δική μας έλλειψη προσαρμοστικότητας και ευελιξίας», γράφει ο Πίτερ Ντράκερ, δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα...

«Με την κατάλληλη διάταξη, όλες οι φάλαγγες μπορούν να αποδώσουν τα μέγιστα, ανεξάρτητα από τις όποιες εγγενείς αδυναμίες τους», ισχυρίζεται ο Κινέζος στρατηγός.

«Επιτυχημένη επιχείρηση είναι αυτή που καταφέρνει να εξασφαλίσει σε κάθε εργαζόμενο τη θέση εκείνη που θα αναδείξει τα δυνατά του σημεία, καθιστώντας αδιάφορα τα αδύνατα», διαβεβαιώνει ο Αμερικανός γκουρού του σύγχρονου μάνατζμεντ. "

Μερικά λόγια του Σουν Τσου από το Βιβλίο του

-Κάθε πόλεμος βασίζεται στην παραπλάνηση

-Στήλη σκόνης που ανεβαίνει ψηλά, είναι σημάδι ότι πλησιάζουν τέθριππα. Σκόνη που μένει να αιωρείται χαμηλά και σε μεγάλη έκταση, είναι σημάδι ότι πλησιάζει το πεζικό.

-Όταν, χωρίς προηγούμενη συνεννόηση, ο εχθρός ζητάει ανακωχή, συνωμοτεί.

-Όταν τα στρατεύματα του κινούνται με ταχύτητα και παρατάσσει τ’ άρματα μάχης του, περιμένει ενισχύσεις.

-«Ο Τσανγκ Γιου λέει πως όταν ένας στρατός “καίει τα πλοία του” και “σπάει τις καραβάνες του”, αισθάνεται παγιδευμένος και θα πολεμήσει μέχρι θανάτου. Γουάνγκ Γιου: “Ο εχθρός ταΐζει σιτάρι τα άλογα του και οι άντρες τρώνε κρέας, προκειμένου να αυξήσουν τη δύναμη και την αντοχή τους. Εάν ο στρατός δεν έχει πια καραβάνες, δεν θα ξαναφάει. Εάν τα στρατεύματα δεν επιστρέφουν στις σκηνές τους, δεν σκέφτονται πια την επιστροφή στην πατρίδα και προτίθενται να δώσουν μια αποφασιστική μάχη”».

-Εάν κάποιος με ρωτήσει «Είναι δυνατόν να έχει ένα στράτευμα μια τέτοια ακαριαία αντίδραση;» θα απαντήσω: «Είναι». Γιατί, μολονότι οι άντρες του Βου και του Γιούε αλληλομισούνται, εάν βρεθούν μαζί σ’ ένα πλοίο που θαλασσοδέρνεται, θα συνεργαστούν, όπως το δεξί χέρι με το αριστερό.

-Ο στρατηγός θα πρέπει, επίσης, να αλλάζει τις μεθόδους του και να τροποποιεί τα σχέδια του, ώστε οι άλλοι να μην καταλαβαίνουν τι κάνει.

-Από όλους όσοι απαρτίζουν το στράτευμα, κανένας δεν έχει τόσο στενές σχέσεις με το διοικητή όσο ένας μυστικός πράκτορας. Κανένας δεν ανταμείβεται πιο πλουσιοπάροχα. Και τίποτα δεν είναι πιο απόρρητο από τις μυστικές επιχειρήσεις.

Πηγή: Sun Tzu, 'Η Τέχνη του πολέμου' (αποσπασματα απο την εισαγωγη), Εκδόσεις Περιπλους

Παρουσίαση των σημαντικότερων σημείων των κεφαλαίων του βιβλίου 


«Στον πόλεμο οι αριθμοί από μόνοι τους δε δίνουν κανένα πλεονέκτημα».

1) Κατάστρωση σχεδίων
Η πιο κάτω σχετικά πρόσφατη ιστορία μπορεί να μας κάνει σαφές μια πτυχή της καταστρώσεως πολεμικών σχεδίων, την οποία είχε επισημάνει πριν 2500 ο στρατηγός Σουν Τζου και τα οποία φυσικά γίνονται σε καιρό ειρήνης και μακριά από τον τόπο των συμπλοκών, χαρακτηριστική είναι η φράση του στρατάρχου Foch που προσδιορίζει τον χρόνο προετοιμασίας του πολέμου από την εποχή της ειρήνης:

«Δια την εν καιρώ ειρήνης συντήρησιν της σκέψεως ενός στρατού και τον διαρκή προσανατολισμό του προς τον πόλεμον, δεν υπάρχει ευφορότερον βιβλίον από την ιστορίαν».

Στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν προετοιμαζόταν ο αμερικανοϊσπανικός πόλεμος και έπρεπε να προετοιμαστεί η αμερικανική κοινή γνώμη για την αποστολή στρατευμάτων στην Κούβα, ο εκδότης Ουϊλλιαμ Ράντολφ Χηρστ έστειλε στο νησί τον ζωγράφο Ρέμινγκτον για να στέλνει σκίτσα από τον πόλεμο.

Ύστερα από κάποιες ημέρες στην Κούβα, ο Ρέμινγκτον ενημέρωσε τον εργοδότη του με το ακόλουθο τηλεγράφημα: «Εδώ όλα είναι ήσυχα.

Δεν θα γίνει πόλεμος. Παρακαλώ να επιστρέψω στην πατρίδα. Ρέμινγκτον». Για να πάρει αμέσως την απάντηση: «Παρακαλώ να παραμείνετε. Εσείς θα προμηθεύσετε τις εικόνες και εγώ θα προμηθεύσω τον πόλεμο. Χηρστ».

Παράλληλα θεωρεί ότι είναι ουσιώδες για τον ηγεμόνα και την πολεμική προσπάθεια, να εξασφαλίζεται η ευνομία – κάτι που φανερώνεται με τη συνήθη δρακόντεια περιφρόνηση στην ανθρώπινη ζωή που επιδεικνύουν τα αυταρχικά καθεστώτα όπως ήταν η μοναρχία της αρχαίας Κίνας από το παρακάτω ρητό:

«Όταν εφαρμόζεις ένα νόμο να προσέχεις να μην παραβιάζεται, αν παραβιάζεται ο ένοχος πρέπει να θανατώνεται».

Επίσης, ο Σουν Τζου δεν παραλείπει να επισημάνει πόσο σημαντικό είναι για την ύπαρξη ενός κράτους να κατέχει καλώς την τέχνη του πολέμου:

«Η τέχνη του πολέμου είναι ζωτικής σημασίας για το κράτος. Είναι ένα θέμα ζωής και θανάτου»

Οι σύγχρονες αρχές του πολέμου, δηλαδή ενδελεχής προετοιμασία της σύγκρουσης και προσπάθεια εξαπάτησης του εχθρού ως προς τους πραγματικούς αντικειμενικούς σκοπούς μιας επιχείρησης, επίσης «εκπροσωπούνται» στον Σουν Τζου:

« Ο Πόλεμος βασίζεται στην εξαπάτηση» και

« Ο στρατηγός που κερδίζει μια μάχη, έχει κάνει πολλούς υπολογισμούς στο κεφάλι του πριν τη διεξαγωγή της. Ο στρατηγός που χάνει μια μάχη, έκανε λίγους υπολογισμούς.»



Οι νόμοι (παράγοντες) που παραθέτει για την επιτυχή διεξαγωγή του πολέμου είναι:

- Ο Ηθικός νόμος ( είναι η συμφωνία λαού και ηγεμόνα για τον πόλεμο)
- Ο Ουρανός ( είναι οι καιρικές συνθήκες που επικρατούν κατά τον πόλεμο)
- Η Γη. (περιλαμβάνει τις αποστάσεις και την διαμόρφωση, ανάγλυφο, του πεδίου του πολέμου)
- Ο Ηγέτης. (περιλαμβάνει τις αρετές, ειλικρίνεια, καλοσύνη, θάρρος και αυστηρότητα του ηγέτη)
- Η Μέθοδος και η πειθαρχία. (εννοείται η συγκρότηση του στρατού, η ιεραρχία, η διατήρηση οδών ανεφοδιασμού και το οικονομικό κόστος του πολέμου).



Παραδείγματα Κατάστρωση σχεδίων

« Ο Βου Τσι φορούσε τα ίδια ρούχα και έτρωγε το ίδιο φαγητό με τον τελευταίο στρατιώτη, δεν είχε άλογο και ψάθα να κοιμάται, μοιραζόταν τις αντιξοότητες με τους άνδρες του.

Ένας στρατιώτης του υπέφερε από απόστημα και ο ίδιος ο Βου το καθάρισε, η μάνα του στρατιώτη όταν το έμαθε, άρχισε να κλαίει και να θρηνεί, και όταν ρωτήθηκε γιατί θρηνεί είπε:

‘Πολλά χρόνια πριν ο αφέντης Βου έκανε το ίδιο στον άντρα μου και έτσι αυτός δεν έφυγε ποτέ από κοντά του, μέχρι που σκοτώθηκε στην μάχη. Και τώρα έκανε το ίδιο στον γιο μου, θα σκοτωθεί και αυτός στην μάχη, ποιος ξέρει που».



2) Διεξαγωγή του πολέμου
Η ουσία του ολοκληρωτικού πολέμου στηρίζεται αφ ενός σε μια καθολική τεχνική και οικονομική κινητοποίηση, αφ ετέρου στην σε μια προσβολή όλο και βαθύτερα των εχθρικών πόρων, με δύο λόγια αυτό συνεπάγεται πολιτική κινητοποίηση και πλήγματα κατά των πολιτών του αντιπάλου, η λογική των θεωριών του Σουν Τζου εντοπίζονται στην ρήση του «Ο Σκοπός του πολέμου είναι η νίκη και όχι οι παρατεταμένες εκστρατείες».

Τα παρακάτω αποσπάσματα δείχνουν ξεκάθαρα την θέση του για έναν «κεραυνοβόλο πόλεμο» που θα έχει γρήγορη και αποφασιστική έκβαση.

«Αν εμπλακείς σε πραγματική μάχη και η νίκη αργεί να έρθει, τα όπλα των ανδρών θα χάσουν την κόψη τους και ορμή τους θα σιγάσει.. Ποτέ μη ξεχνάς : όταν τα όπλα των ανδρών θα χάσουν την κόψη τους και ορμή τους θα σιγάσει και ο θησαυρός σου ξοδευτεί, άλλοι αρχηγοί θα ξεπηδήσουν για να εκμεταλλευτούν την εξαθλίωσή σου».

- «Δεν υπάρχει περίπτωση χώρας που να ωφελήθηκε από έναν παρατεταμένο πόλεμο».
- « Ο έμπειρος στρατηγός δεν κάνει δεύτερη στρατολογία».
- «Η αξία του χρόνου μετράει περισσότερο από την αριθμητική υπεροχή και από τους λεπτομερέστερους υπολογισμούς σχετικά με την επιμελητεία».
- «Οι συνεισφορές για να συντηρηθεί ένας μακρινός στρατός, φτωχαίνουν το λαό».
- «Ένας σοφός στρατηγός καθορίζει πόσο θα λεηλατηθεί ο εχθρός».
- «Ένα φορτίο μ εφόδια του εχθρού είναι ισοδύναμο με είκοσι δικά σου».

Μια άλλη αποστροφή δείχνει μια αντίληψη μπροστά από την εποχή που έζησε ο Κινέζος στρατηγός:
- «Οι αιχμάλωτοι πρέπει να έχουν καλή μεταχείριση και διαβίωση»



3) Επιθετική στρατηγική
Εν αντιθέσει λοιπόν με την γνωστή φράση του Κλαούζεβιτς « Ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής δι άλλων μέσων», πρόκειται για μια επιθετική λογική, ο Σουν παραθέτει τις δικές του πραγματικά πρωτότυπες θέσεις, οι οποίες τοποθετούν την κατά το δυνατόν «ειρηνική» νίκη επί του αντιπάλου:

« Το να πολεμάς και να νικάς σε όλες τις μάχες δεν είναι η υψίστη τελειότητα, η υψίστη τελειότητα συνίσταται στην εξουδετέρωση της εχθρικής αντίστασης χωρίς μάχη».

« Το καλύτερο είναι να καταλάβεις την χώρα του εχθρού ολόκληρη και άθικτη, δεν είναι καλό να την καταλάβεις και να την καταστρέψεις».

« Καλύτερο είναι να αιχμαλωτίσεις έναν στρατό παρά να τον εξοντώσεις».

« Η ανώτερη μορφή τέχνης είναι να ματαιώσεις τα σχέδια του εχθρού, η επόμενη να εμποδίσεις την συνένωση των δυνάμεών του, η επόμενη είναι να επιτεθείς στον στρατό του εχθρού στο πεδίο της μάχης».


Και τέλος όλα τα πιο πάνω εμπεριέχονται στην φράση κλειδί:

« Ο έμπειρος ηγέτης υποτάσσει το στρατό του εχθρού χωρίς μάχη».

Πραγματικά στους σύγχρονους πολέμους οι πιο πάνω αρχές, δηλαδή οι αρχές περιορισμού του χρόνου των επιχειρήσεων και της μειώσεως του κόστους του πολέμου είναι πρωτεύουσα επιδίωξη των επιτελείων, βέβαια και στην συνέχεια θα δούμε πόση σημασία δίνει ο Σουν Τζου σε αυτή την παράμετρο.

«Πραγματική υπεροχή είναι να κάνεις μυστικά σχέδια , να μετακινείσαι κρυφά, να ματαιώνεις τις εχθρικές προθέσεις και να εμποδίζεις τα σχέδιά του, μέχρι να έρθει η ημέρα της νίκης χωρίς να χυθεί σταγόνα αίμα».

Η καθοριστική συμμετοχή του ηγέτη – στρατηγού για την εξέλιξη ενός πολέμου έχει επισημανθεί τόσο από τους Δυτικούς θεωρητικούς του πολέμου, δεν ήταν δυνατόν να διαφύγει κάτι τέτοιο από τον Σουν Τζου ο οποίος θεωρεί ότι «Ο στρατηγός είναι ο προμαχώνα του κράτους».

Και συμπληρώνει « Ο έμπειρος ηγέτης θα χρησιμοποιήσει σωστά και τον σοφό και τον γενναίο και τον άπληστο και τον ανόητο». Η λογική της ανάληψης ευθυνών από τον στρατηγό και όχι η μεταφορά τους σε κατώτερα κλιμάκια αποδίδεται ως εξής: « Ο έμπειρος ηγέτης θα χρησιμοποιήσει σωστά και τον σοφό και τον γενναίο και τον άπληστο και τον ανόητο».

Παραδείγματα Επιθετική στρατηγικής

« Το 404 ο επαναστάτης Χουάν Χσουάν ετοιμάστηκε να δώσει ναυμαχία, αν και είχε υπεροχή, φοβούμενος αρνητική έκβαση της μάχης, και το τι τον περίμενε, έδωσε διαταγή να δέσουν μια μικρή βάρκα δίπλα στο πολεμικό του πλοίο, ώστε να μπορέσει να το σκάσει γρήγορα, αν χρειαζόταν, το αποτέλεσμα ήταν το μαχητικό πνεύμα του στρατού του εξαφανίστηκε και όταν δέχτηκε επίθεση το στράτευμά του τράπηκε σε φυγή».



4) Τακτικές διατάξεις
Η Ελληνική ετοιμολογία κάνει την τακτική «την τέχνη του άγειν και διατάσσειν τα στρατεύματα επί του εδάφους», ο ορισμός αυτός είναι ανώτερος του ορισμού του Μπυλώφ, του Ardant du Pick και αυτού ακόμα του Κλαούζεβιτς, και νομίζω μια ανάγνωση της ρήσεως: « Ο καλός πολεμιστής πρώτα αποκλείει την πιθανότητα ήττας και κατόπιν αναζητά μια ευκαιρία να νικήσει». Και φυσικά των πιο κάτω: « Αμυντική τακτική σημαίνει εξασφάλιση από την ήττα, από ανεπαρκή δύναμη. Επιθετική τακτική σημαίνει δυνατότητα νίκης και σημαίνει αφθονία δύναμης», και « Ο νικητής στρατηγός επιζητεί την μάχη, εφ όσον έχει ήδη νικήσει, ενώ αυτός που πρόκειται να χάσει, πρώτα μάχεται και μετά αναζητεί τη νίκη», όπως και «Τα στοιχεία της τέχνης του πολέμου είναι :

- Μέτρηση των αποστάσεων.
- Ποσοτικές εκτιμήσεις.
- Υπολογισμοί.
- Συγκρίσεις
- Πιθανότητες νίκης».

Επιβεβαιώνουν την ετοιμολογική επαλήθευση του ορισμού. Ο στρατηγός Τζου γνωρίζει ότι : «Η αποφυγή των λαθών θεμελιώνει τη βεβαιότητα της νίκης».



Παραδείγματα Τακτικές διατάξεις
«Το 88μχ ο Παν Τσάο ξεκίνησε με 25.000 άνδρες για να καταλάβει το Γιαρκάντ, ο βασιλιάς του Κούτσα έστειλε 50.000 άνδρες.

Ο Παν Τσάο έκανε πολεμικό συμβούλιο μαζί με τον βασιλιά του Χοτάν και είπε ότι οι δυνάμεις του εχθρού είναι διπλάσιες και πρότεινε να χωριστούν και να τραβήξουν σε χωριστούς δρόμους, ο ένα προς ανατολάς και άλλος προς δυσμάς, ταυτόχρονα απελευθέρωσε τους αιχμαλώτους, μόλις το έμαθε ο βασιλιάς του Χοτάν έστειλε 10.000 ιππείς προς δυσμάς και 9.000 ιππείς προς ανατολάς να καταδιώξουν τον στρατό του Παν Τσάο και του βασιλιά του Χοτάν, μόλις το έμαθε ο Παν Τσάο μάζεψε όλες τις δυνάμεις του και τις έριξε στο στρατόπεδο του Γιαρκάντ, οι βάρβαροι ηττήθηκαν, 5.000 νεκρούς είχαν στην μάχη.


5) Ενέργεια
Στην Μάχη των Carrhes (53πχ) όπου το τετράγωνο Ρωμαϊκό πεζικό κατεσφάγει από τους Πάρθους ιππείς ελλείψει πυρός και ευκινησίας, καθώς και στην σύγκρουση Μάο με τις δυνάμεις του Τσανκ κάι Σενγκ όπου καταργείται η υποστήριξη του πεζικού και περιορίζεται το λογιστικό σύστημα στο ατομικό φόρτο του στρατιώτου από χωριό σε χωριό, η ενέργεια αυτή είχε σαν αποτέλεσμα εντός είκοσι χρόνιων ο ερυθρός στρατός να ανταπεξέλεθει αποτελεσματικά σε πέντε εκστρατείες εκμηδενισμού του από τις δυνάμεις του Τσανγκ Κάι Σεκ.

Στις πολεμικές συγκρούσεις λοιπόν ανά την οικουμένη από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα εφαρμόστηκαν ενέργειες στις κινήσεις των στρατευμάτων που έχουν καταγράψει την ορθότητα των όσων παρουσιάζονται στις σκέψεις του Σουν Τζου, ο στρατηγός αυτός καθόρισε το είδος των εχθροπραξιών σε δύο μεγάλες κατηγορίες :

«Σε όλες τις εχθροπραξίες δύο είναι οι τρόποι διεξαγωγής των εχθροπραξιών
- Η άμεση μέθοδος (για να μπεις στην μάχη)
- Η έμμεση μέθοδος ( για να εξασφάλιση την νίκη)».

Και φυσικά αυτές οι μέθοδοι:

«Οι δύο τρόποι (άμεση και έμμεση) δημιουργούν ατελείωτη σειρά ελιγμών».

Στην συνέχεια ο στρατηγός ξεκαθαρίζει την εντύπωση που δημιουργείται στον άπειρο παρατηρητή μια μάχης η υπάρχουσα αναταραχή, χαρακτηριστικά λέει:

« Μέσα στο θόρυβο και την αναταραχή της μάχης μπορεί να φαίνεται ότι επικρατεί αταξία, δίχως όμως να υπάρχει», και εξηγεί τους λόγους που επιβάλουν αυτή την αταξία «Το να καλύψεις την τάξη κάτω από ένα προκάλυμμα αταξίας είναι απλώς ζήτημα τεμαχισμού δυνάμεων, το να κρύβεις το θάρρος προφασιζόμμενος δειλία προϋποθέτει ένα απόθεμα κρυφής ισχύος, το να μεταμφιέσεις την ισχύ σε αδυναμία είναι αποτέλεσμα τακτικών ρυθμίσεων», τέλος καταλήγει με την φράση: «Η προσποιητή αταξία απαιτεί δύναμη».

Παραδείγματα Ενεργειών
«Το 200 πχ πριν αρχίσει η μάχη ένας από τους στρατιώτες του κράτους Τσιν, με απαράμιλλο θάρρος εξόρμησε και έκοψε δύο κεφάλια στρατιωτών του αντίπαλου στρατοπέδου. Ο Στρατηγός Βου Τσι διέταξε αμέσως τον αποκεφαλισμό του στρατιώτη. Λέγοντας: Πιστεύω ότι ήταν καλός στρατιώτης, αλλά τον αποκεφάλισα επειδή ενήργησε χωρίς διαταγή».


6) Ισχυρά και ασθενή σημεία
«Από στρατιωτικής απόψεως, οι γεωγραφικοί και ψυχολογικοί παράγοντες είναι τόσο βραδείας μεταβολής ώστε μπορεί ακινδύνως ένας στρατηγός να δεχτεί την σταθερότητά τους» αυτό είναι ένας στρατηγικός αφορισμός του Eric Muraise, η λογική αυτή επισημάνθηκε 25 αιώνες πιο μπροστά στο βιβλίο «Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ» στις φράσεις :

«Αυτός που φτάνει πρώτος στο πεδίο της μάχης και περιμένει τον ερχομό του εχθρού, θα είναι ακμαίος για την μάχη» και
«Αν ο εχθρός : Αναπαύεται να τον καταπονείς.

Αν έχει στρατοπεδεύσει ήσυχα, πίεσέ τον να μετακινηθεί.
Αν είναι καλά εφοδιασμένος με τρόφιμα, κάνε τον να πεινάσει.

Να εμφανίζεσαι σε σημεία που πρέπει να υπερασπίσει
Να κινείσαι γοργά σε περιοχές που δεν σε περιμένει».


Η διαρκής παρενόχληση του εχθρού με βάση της χρησιμοποιήσεως των ισχυρών και ασθενών σημείων σε συνδυασμό τον ανθρώπινο και τοπικό παράγοντα αναλύθηκε με τις πιο κάτω ρήσεις:

«Να αποφεύγουμε ότι είναι ισχυρό και να προσβάλουμε ότι είναι ασθενές», «Αν ο Εχθρός ενισχύσει την εμπροσθοφυλακή του, θα εξασθενίσει τα νώτα του.

Αν ενισχύσει τα νώτα του, θα εξασθενήσει την εμπροσθοφυλακή του. Αν ενισχύσει την δεξιά του πτέρυγα, θα εξασθενίσει την αριστερά. Αν ενισχύσει την αριστερά, θα εξασθενίσει την δεξιά. Αν στείλει παντού ενισχύσεις θα είναι ασθενής παντού» καθώς και

«Αν ο εχθρός είναι ο εισβολέας, μπορούμε να αποκλείσουμε τους δρόμους από τους οποίους θα πρέπει να επιστρέψει.

Αν εμείς είμαστε ο εισβολέας μπορούμε να κατευθυνθούμε εναντίον του ίδιου του εχθρικού ηγεμόνα».

Αποστολή της στρατιωτικής λογοκρισίας υπήρξε πάντα να διοχετεύονται όσο το δυνατόν λιγότερες πληροφορίες και με τη μεγαλύτερη δυνατή καθυστέρηση. Η προσπάθεια αυτή συνοψίζεται στην περίφημη φράση: «Μην τους πεις τίποτε. Στο τέλος πες τους ποιος κέρδισε»! Αυτή την αρχή συνοψίζει ο Σουν Τζου στα κείμενά του: “Θεϊκή είναι η τέχνη της πανουργίας και της μυστικότητας”, αλλά και : «Το σημείο που σκοπεύουμε να πολεμήσουμε δεν πρέπει να γίνει γνωστό». Πάμπολλες είναι οι τοποθετήσεις επί αυτού του θέματος στο σύγγραμμα «Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ» για παράδειγμα παραθέτω την επιγραμματική φράση: «Οι στρατιώτες σου να μη ξέρουν ποτέ τα σχέδιά σου».


7) Ελιγμοί
Μια σειρά από κανόνες του ο Τζου αναδεικνύει την σπουδαιότητα των ελιγμών στον πόλεμο αλλά και ειδικότερα στην διεξαγωγή της μάχης, ας δούμε μερικά αποσπάσματα : « Ένας στρατός χωρίς εφοδιοπομπές, προμήθειες και βάσεις ανεφοδιασμού είναι χαμένος».

Την σπουδαιότητά των ελιγμών αναγνωρίζουν όλες οι σχολές και όλες οι στρατιωτικές πρακτικές ο Τζου γράφει σχετικά: «Οι στρατιωτικοί ελιγμοί δίνουν πλεονέκτημα, μ ένα απείθαρχο πλήθος είναι άκρως επικίνδυνοι» και «Χωρίς αρμονία μέσα στον στρατό δεν μπορεί να σχηματιστεί παράταξη» καθώς και « Να αποφεύγεις να επιτεθείς σε ένα στρατό που παρατάχθηκε με ηρεμία και σιγουριά».

Οι Ελιγμοί αποσκοπούν στην καταβολή του εχθρού και συνδυάζονται με «κρούση και πυρ», τα αποτελέσματα, κατά τον Τζου προωθούνται με : «Στις επιδρομές σαν είσαι σαν την φωτιά. Όταν μένεις ακίνητος να είσαι σαν το βουνό», και «Στην μάχη θα νικήσει αυτός που έχει μάθει το τέχνασμα της απόκλισης». Δεν παραλείπει βέβαια να καθορίζει πως χρησιμοποιείται ο ανθρώπινος παράγοντας τόσο των φίλιων όσο και των εχθρικών δυνάμεων: « Η διάθεση του στρατιώτη είναι πιο ενθουσιώδης το πρωί.

Τα μεσημέρι αρχίζει να χαλαρώνει.

Το απόγευμα το μυαλό του είναι μόνο στην επιστροφή στο στρατόπεδο», « Η αξία μιας στρατιάς 1.000.000 ανδρών εξαρτάται από ένα άνθρωπο μόνο» και « Μη επιτίθεσαι σε επίλεκτες μονάδες του εχθρού».

Οι ελιγμοί δεν περιορίζονται κατά τον Τζου μόνο στο πεδίο της μάχης αλλά και στους πολιτικούς ελιγμούς για την επιλογή συμμαχιών : «Δεν μπορούμε να μπούμε σε συμμαχίες χωρίς να εξοικειωθούμε με τα σχέδια των γειτόνων μας».

Αλλά και σε ελιγμούς απέναντι σε ηττημένο στρατό: «Όταν περικυκλώνεις ένα στρατό, άφηνε μια διέξοδο» και « Δεν πρέπει να πιέζεις πολύ ένα απελπισμένο στρατό». Εδώ θα ήθελα να παραθέσω τι σκέπτονται οι δυτικοί στρατιωτικοί αναλυτές για αυτό το θέμα και ειδικά ο Ardant du Picq: ” O άνθρωπος είναι ικανός δια μίαν δεδομένη ποσότητα τρόμου, πέραν της οποίας εκφεύγει από τον αγώνα».

Τέλος οι ελιγμοί κατά τον Τζου πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τον παράγοντα τέχνασμα του εχθρού, έτσι βλέπουμε να συμβουλεύει:

« Μη καταδιώκεις εχθρό που υποκρίνεται πως φεύγει» και
« Μη καταπίνεις το δόλωμα που σου πετάει ο εχθρός» .

Παραδείγματα ελιγμών :
«Ο Τσάο Σε έφυγε Από τη πρωτεύουσά του σε απόσταση 30χμ άρχισε να σκάβει τάφρους για 26 ημέρες και φρόντισε ώστε οι κατάσκοποι του εχθρού να έχουν διευκολύνσεις για να ενημερώσουν τον εχθρό , μετά την αναχώρηση των κατασκόπων Ο Τσάο Σε άρχισε μια γρήγορη πορεία και έφτασε στο θέατρο των επιχειρήσεων και κατέλαβε την στρατηγική θέση ¨Βόρειο λόφο¨ ακολούθησε μια συντριπτική ήττα του εχθρού του Τσάο Σε».

« Ο στρατηγός Φου Γιεν Τσινγκ περικυκλώθηκε από συντριπτικά ανώτερο στρατό το 945 μχ , μια σφοδρή ανεμοθύελλα και όλα σκοτείνιασαν, ένας αξιωματικός ήταν υπέρ της αναμονής μέχρι να περάσει η θύελλα, άλλος όμως είπε ότι ήταν ευκαιρία την δεύτερη άποψη δέχτηκε ο Φου Γιεν Τσινγκ και έκανε ξαφνική έφοδο με το ιππικό του και διέφυγε ασφαλής».

Παραλλαγές της τακτικής
Οι άξονες των ελιγμών, οι τομές (σταυροδρόμια) διατηρούν μεγάλη σταθερότητα, αν ανοίξουμε ένα στρατιωτικό άτλαντα θα δούμε ότι δια μέσου των αιώνων ότι τα πεδία μαχών συσσωρεύονται στις προνομιούχες ζώνες, αυτά τα σημεία οι κατά καιρούς αναλυτές πολεμικών συμβάντων τους έδιναν ηχηρά ονόματα πχ « τα πρόθυρα της Gembloux», « το υψίπεδο του Κάσσελ», «η γωνιά του Luch και του Άνω Δουνάβεως», «ο εύφορος Συριακός μηνίσκος» κλπ Αυτή την σπουδαιότητα εντόπισε και ο Σουν Τζου παρακολούθησε τι αναφέρει σχετικά:

«Όταν είσαι σε δύσκολο έδαφος μη στήνεις στρατόπεδο».
«Να συναντά συμμάχους σε περιοχές όπου διασταυρώνονται μεγάλοι δρόμοι».
«Δεν πρέπει να επιτίθεσαι σε καμιά πόλη που δεν μπορείς να την κρατήσεις».
«Μη βασιζόμαστε στην πιθανότητα ότι δεν θα έρθει ο εχθρός»


Δεν λείπουν βέβαια και οι επισημάνσεις που στοχεύουν σε σφάλματα και επιδιώξεις:

«Να εξασθενείς τους αρχηγούς του εχθρού καταφέρνοντας αλλεπάλληλα κτυπήματα» Και:

«Επικίνδυνα σφάλματα
1) Η Απερισκεψία. (οδηγεί στην καταστροφή)
2) Η δειλία. (οδηγεί στην αιχμαλωσία)
3) Η υπερβολική ευθιξία σε θέματα τιμής.
4) Ο επιπόλαιος χαρακτήρας.
5) Η υπερβολική φροντίδα για τους άνδρες σου
Όταν ένας στρατός νικηθεί τα αίτια θα βρίσκονται σε ένα από αυτά τα σφάλματα ».

Παραδείγματα Παραλλαγές της τακτικής
« Ο στρατηγός Τενγκ Τσιανγκ πολιορκούσε το 357 μχ τον Γιάο Χσιανγγκ ο οποίος είχε οξύθυμο χαρακτήρα, τον προκάλεσε λοιπόν ο στρατηγός Τενγκ Τσιανγκ με εξορμήσει και γκρέμισμα των τειχών του, ο Γιάο Χσιανγγκ τσίμπησε το δόλωμα και βγήκε να πολεμήσει ο στρατηγός Τενγκ Τσιανγκ προσποιήθηκε ψεύτικη φυγή και τελικά τον παρέσυρε σε ευνοϊκή για αυτό τοποθεσία και τον νίκησε ο Γιάο Χσιανγγκ σκοτώθηκε».

«Το 279 πχ ο Ταν που πολιορκείτο είπε παρουσία κατασκόπων ‘ Ο μόνος φόβος είναι μήπως ο εχθρός κόψει τις μύτες των αιχμαλώτων και τις βάλει στην πρώτη γραμμή, αυτό θα ήταν καταστροφή για την πόλη’ .

Ο Γιεν ενημερώθηκε και έδωσε διαταγή να κάνουν αυτό που είπε ο Ταν, αυτό εξόργισε τους κατοίκους της πόλης βλέποντας συμπατριώτες τους να βασανίζονται..

Ο Ταν με τον ίδιο τρόπο είπε ‘Αυτό που φοβάμα είναι μήπως ο Γιεν ανασκάψει τους προγονικούς τάφους έξω από την πόλη και λιποψυχήσουν οι κάτοικοι’. Αμέσως οι πολιορκητές ανάσκαψαν τους τάφους και οι κάτοικοι της πόλης Τσι Μο ένοιωσαν προσβεβλημένοι και ανυπομονούσαν να πολεμήσουν.

Ο Ταν αντί να πάει στον πόλεμο με σπαθί πήρε μια τσάπα και διέταξε να μοιραστούν και στους καλύτερους πολεμιστές τσάπες, ενώ στην εμπροσθοφυλακή έβαλε Παλλακίδες, ο κανονικός στρατός κρύφτηκε και τα τείχη έβαλε γυναίκες και γέρους, έστειλε μετά; Πρέσβεις να διαπραγματευτούν όρους παράδοσης του στρατού του, ο Γιεν και ο στρατός του άρχισαν να ουρλιάζουν από χαρά . Ο Ταν μάζεψε 20.000 ουγκιές ασήμι και το έστειλε στον Γιεν με την παράκληση να μη πειράξει την πόλη μετά την παράδοση, αυτά έκαναν τον στρατό του Γιεν να είναι πιο χαλαρές και απρόσεκτες, Ο Ταν μάζεψε 1.000 βόδια τα έβαψε κόκκινα και τους έβαλε και κορδέλες για να φαίνονται σαν δράκοι, έβαλε λεπίδες στα κέρατά τους και βούρλα στις ουρές τους. Την νύκτα άναψε τα βούρλα και έωγαλε έξω τα βόδια από τρύπες που είχε ανοίξει στο τείχος και ξωπίσω έστειλε 5.000 διαλεκτούς πολεμιστές.

Τα ζώα ρίχτηκαν στον εχθρό και του προκάλεσαν σύγχυση και τρόμο , από την πόλη ακούστηκε φοβερή βοή κτυπώντας τύμπαν και μπρούτζινα σκεύη.

Ο στρατός του Γιεν διασκορπίστηκε άτακτα καταδιωκόμενος από τον στρατό του Ταν, το αποτέλεσμα ήταν να καταλάβουν οι πολιορκούμενοι 70 πόλεις του εχθρού».


9) Στρατός στην πορεία
Ο Μ Ναπολέων όταν ερωτήθηκε που στηρίζει τις νίκες του απάντησε «στις κνήμες των στρατιωτών μου», ο Τζου που ταυτίζει τον στρατό σαν το νερό: «Όπως το νερό δεν έχει σταθερό σχήμα, έτσι και στον πόλεμο δεν υπάρχουν αμετάβλητες καταστάσεις».

Η μεταβολή αυτή και οι κανόνες που χρησιμοποιούνται είναι αντικείμενο των πιο κάτω αναλύσεων του στρατηγού που αναφέρει: «Να περνάς γρήγορα τα βουνά και να παραμένεις κοντά σε κοιλάδες», αλλά και οδηγίες για την πορεία του στρατού σε διάφορα εδάφη: «Αφού περάσεις ένα ποτάμι, προχώρα μακριά του».

«Αλμυρά έλη :
Μη δίνεις ποτέ μάχη σε αλμυρά έλη, αν πρέπει να πολεμήσεις φρόντισε να έχεις νερό και χορτάρι και να έχεις στα νώτα σου συστάδα δένδρων».

«Στενή επίπεδη χώρα¨
διάλεξε τοποθεσία με ανηφορικό έδαφος δεξιά και πίσω σου, ώστε ο κίνδυνος να είναι μπροστά και η ασφάλεια πίσω».
«Να στρατοπεδεύεις σε σκληρό έδαφος για να μη υποφέρει ο στρατός από ασθένειες».
«Όταν είσαι σε λόφο να καταλαμβάνεις την ηλιόλουστη πλευρά με πλαγιά πίσω και δεξιά».
«Μη περνάς ποταμούς σε περιόδους βροχών».
«Απομακρύνσου γρήγορα από απόκρημνες πλαγιές, δάση, βάλτους, φαράγγια».

Η δολιότητα και το ψέμα στον πόλεμο παρουσιάστηκε με την περίφημη φράση του Ουϊνστον Τσόρτσιλ: «Σε καιρό πολέμου η αλήθεια είναι κάτι το τόσο πολύτιμο που πρέπει να προφυλάσσεται μέσα σε πολλά προστατευτικά μαξιλάρια ψεμάτων». Ας δούμε πως την βλέπει αυτή την διάσταση ο στρατηγός Τζου: «Προτάσεις ειρήνης χωρίς ένορκες διαβεβαιώσεις δείχνουν δολοπλοκία» και «Όταν μερικοί φαίνεται να προχωρούν και μερικοί να υποχωρούν, είναι παγίδα».

Ας δούμε και μερικοί κανόνες που προσδιορίζουν την πραγματική κατάσταση του αντίπαλου στρατού: «Όταν οι στρατιώτες στηρίζονται στα δόρατά τους, υποφέρουν από έλλειψη φαγητού», «Αν υπάρχει αταξία στο στρατόπεδο η εξουσία του στρατηγού είναι ασθενής» και «Πολλές τιμωρίες δείχνουν τρομερή εξάντληση του στρατού».

Παραδείγματα Στρατός στην πορεία
« Ο ληστής Βου Του Τσιανγκ το 50 μχ είχε καταφύγει σε βουνά, στάλθηκε να τον συλλάβει ο Μα Γιουάν, κατέλαβε τοποθεσίες που έλεγχαν τις προμήθειες του νερού και των τροφίμων, ο Βου βρέθηκε σε τέτοια απόγνωση λόγω ελλείψεων που αναγκάστηκε να παραδοθεί άνευ όρων».

« Το 100πχ ο Χαν Χσιν κατάφερε μεγάλη νίκη κατά του Πουνγκ Τσου, η μάχη δόθηκε στις όχθες του ποταμού, ο Χαν Χσιν έφτιαξε ένα φράγμα από 10.000 σακιά άμμο λίγο πιο πάνω από το σημείο στρατοπέδευσης. Έβαλε τον μισό του στρατό να επιτεθεί και μετά προσποιήθηκε υποχώρηση στην άλλη όχθη, ο Τσου τον καταδίωξε, ο Χαν με μια μονάδα του στρατού του έκισε τα σακιά αποδεσμεύοντας μεγάλο όγκο νερού που εμπόδισαν το μεγαλύτερο μέρος του στρατού του Τσου να περάσει απέναντι, μετά στράφηκε κατά της δύναμης που είχε αποκοπεί και την αποδεκάτισε, ο στρατός του Τσου στην αντίπερα όχθη διαλύθηκε».


10) Μορφολογία του εδάφους
Οι γενικές θεωρίες περί γεωπολιτικής χρονολογούνται από τον 20ο αιώνα και οφείλονται στους Mackinder, Spykmann, και τον Castex, και ο Delbruck και o Grousset θέσπισαν μια θέση περί της μορφωτικής επιδράσεως της Γεωγραφίας στην στρατιωτική συμπεριφορά « ο φυσικός πόλεμος γεννάται από διακεκομμένα και εύφορα εδάφη, ενώ ο φυσικός έμμεσος πόλεμος γεννάται από την στέππα και την έρημο», ο Σουν Τζου ωστόσο παρουσίασε σχετικές σκέψεις για αυτό το σημαντικό κεφάλαιο της πολεμικής τέχνης:

«Διακρίνουμε έξη είδη εδάφους:
1) Το Βατό
2) Τα έδαφος που εμπλέκει (είναι το έδαφος που εύκολα εγκαταλείπεται αλλά δύσκολα ανακαταλαμβάνεται)
3) Το έδαφος που προκαλεί χρονοτριβή (είναι η θέση που καμιά πλευρά δεν κερδίζει κάνοντας την πρώτη κίνηση)
4) Στενά περάσματα
5) Απόκρυμνες πλαγιές
6) Θέσεις απομακρυσμένες από τον εχθρό»,
και : «Η φυσική διαμόρφωση της χώρας είναι ο καλύτερος σύμμαχος του στρατιώτη».

Ο ανθρώπινος παράγοντας στην μάχη υπήρξε αντικείμενο μελέτης ας δούμε τι γράφει σχετικά ο Αrdant du Picq «Πρέπει να αποφεύγουμε να μελετώμεν καθ υπερβολήν αποκλειστικώς τον άνθρωπο γενικώς και να αφήνωμεν κατά μέρος τον άνθρωπον της τάδε ή τάδε φυλής. Θα πρέπει να υπάρχουν δύο είδη τρόπων δια να οδηγήσει τις εις το πυρ Ρώσους και Γάλλους»

δείτε τώρα πως βλέπει αυτή την διάσταση ο Σουν: «Αν μια δύναμη ριχτεί πάνω σε μια άλλη δεκαπλασίου μεγέθους, κάτω από τις ίδιες συνθήκες, το αποτέλεσμα θα είναι η φυγή της πρώτης»,

«Όταν οι αξιωματικοί είναι πολύ ισχυροί και οι στρατιώτες πολύ ασθενείς , το αποτέλεσμα είναι η κατάρρευση» και «Ο στρατηγός είναι ανίσχυρος και χωρίς εξουσία όταν οι διαταγές του είναι σαφείς και καθορισμένες, όταν δεν έγινε σωστός καθορισμός των αρμοδιοτήτων των αξιωματικών και των ανδρών του και οι γραμμές σχηματίζονται τυχαία και απρόσεκτα, το αποτέλεσμα είναι η αποδιοργάνωση», αυτό όμως που πραγματικά αξίζει να δει κάποιος και που φυσικά προσδιορίζει την φιλοσοφία του Τζου είναι η φράση : «Να θεωρείς τους στρατιώτες παιδιά σου».

Εδώ θα ήθελα να παραθέσω τις υποδείξεις του για την ήττα:

«Έξη τρόποι για να ηττηθεί κάποιος:
1) Λανθασμένος υπολογισμός της εχθρικής ισχύος
2) Έλλειψη εξουσίας
3) Κακή εκπαίδευση
4) Αδικαιολόγητη οργή
5) Μη τήρηση της πειθαρχίας

Ανικανότητα χρησιμοποίηση επιλέκτων πολεμιστών» και «Αν η μάχη δε καταλήξει σε νίκη τότε δεν πρέπει να πολεμήσεις, ακόμα και αν το διατάξει ο ηγεμόνας».

Αλλά και την νίκη: «Αν είναι σίγουρο ότι η μάχη θα καταλήξει σε νίκη, τότε πρέπει να πολεμήσεις ακόμα αν και ο ηγεμόνας το απαγορεύει», «Αν γνωρίζεις τον εχθρό και τον εαυτό σου, η νίκη είναι αναμφίβολη. Αν όμως γνωρίζεις τον ουρανό και την Γη , η νίκη σου θα είναι πλήρης».

Για τον στρατιώτη: «Ο έμπειρος στρατιώτης όταν βρίσκεται σε κίνηση, δεν πέφτει ποτέ σε σύγχυση».

Αλλά και για τον στρατηγό: «Ο στρατηγός που προελαύνει, χωρίς να έχει φήμη άπληστου, και υποχωρεί , χωρίς να φοβάται ότι θα ντροπιαστεί, που η μόνη του σκέψη είναι να προστατεύει τη χώρα του να προσφέρει καλές υπηρεσίες στον ηγεμόνα του, αυτός είναι στολίδι του βασιλείου».

Για τους συμμάχους: «Δεν μπορούμε να συμμαχήσουμε με γειτονικούς λαούς, αν δεν γνωρίζουμε καλά τις επιδιώξεις τους».

Αλλά και για τους κακούς συμμάχους: «Δεν πρέπει να κάνεις συμμαχίες με οποιονδήποτε».

Πρόσεξε και μερικές συμβουλές που έχουν να κάνουν με τον γενικό χαρακτήρα του ανθρώπινου παράγοντα:

«Η επιτυχία στον πόλεμο κερδίζεται με την προσεκτική προσαρμογή στις εχθρικές προθέσεις».
«Αν ο εχθρός αφήσει μια πόρτα ανοικτή πρέπει να βιαστείς να μπεις μέσα».
«Στην αρχή να είσαι συνεσταλμένος σαν παρθένα, μέχρι να σου δώσει μια ευκαιρία ο εχθρός, τότε να ξεπεράσεις σε γρηγοράδα τον λαγό και θα είναι πια αργά ν αντισταθεί».

Παραδείγματα Μορφολογία του εδάφους
«Ο Πέι Χσινγκ Τσιέν το 619 με 682 μχ είχε σταλεί κατά των τουρκικών φυλών, το σούρουπο έστησε στρατόπεδο και αφού τελείωσε η οχύρωση με τείχος και τάφρου, έδωσε διαταγή να μετακινηθούν σε κοντινό λόφο. Δυσαρέστησε τους αξιωματικούς για την υπερβολική κούραση που θα υποβαλόντουσαν οι στρατιώτες.

Ο Πέι ζήτησε την άμεση μετακίνηση . Το ίδιο βράδυ έπιασε τρομερή καταιγίδα που πλημμύρισε το σημείο που ήταν το πρώτο στρατόπεδο με νερό πάνω από 12 πόδια βάθος, οι αξιωματικοί που δυσανασχέτησαν ομολόγησαν ότι έκαναν λάθος».

«Ο Του Μου το 219μχ είχε καταλάβει την πόλη Τσιαν Λινγκ και είχε δώσει αυστηρές διαταγές να μη πειράξουν τους κατοίκους, ένας αξιωματικός τόλμησε να πάρει ένα καλαμένιο καπέλο από ένα κάτοικο για να τον προστατεύει από την βροχή. Ο Λου διέταξε την άμμεση εκτέλεση του φταίκτη. Αυτή του η πράξη τρομοκράτησε το στρατό, ώστε ούτε αντικείμενα που είχαν πέσει στο δρόμο δεν έπιαναν».


11) Οι εννιά τοποθεσίες
Έδαφος, τακτική, χρόνος, ανθρώπινος παράγοντας (από τον απλό στρατιώτη μέχρι τον ηγεμόνα) είναι η διαρκής ενασχόληση του Τζου και διαρκώς επανέρχεται σε αυτές τις παραμέτρους τονίζοντας για το έδαφος:

« Υπάρχουν εννιά ποικιλίες εδάφους:
1) Έδαφος που ευνοεί την διασπορά (Το έδαφος που βρίσκεται στην επικράτειά σου, διότι οι στρατιώτες κοντά στα σπίτια τους και ανήσυχοι να δουν τα παιδιά και τις γυναίκες του να διασπείρονται λόγω των επιχειρήσεων προς πάσα κατεύθυνση).
2) Ευχερές έδαφος (είναι το έδαφος που είναι στην εχθρική επικράτεια αλλά πλησίον των φιλικών εδαφών).
3) Αμφισβητούμενο έδαφος
4) Ανοικτό έδαφος ( είναι το έδαφος που είναι από κάθε πλευρά ελεύθερο για τακτικές κινήσεις).
5) Διασταυρούμενο από οδούς έδαφος
6) Σοβαρό έδαφος ( το έδαφος που αφήνει ο στρατός εισβολής χωρίς να το οχυρώσει)
7) Δύσκολο έδαφος (ανώμαλες πλαγιές, έλη, βάλτοι, γενικά δυσδιάβατο έδαφος).
 Περιχαρακωμένο έδαφος ( είναι το έδαφος στο οποίο μια μικρή εχθρική δύναμη επαρκεί για να καταστρέψει μεγάλο στρατό πχ θερμοπύλες).
9)Απελπιστικό έδαφος (είναι το έδαφος που μπορούμε να γλιτώσουμε μόνο πολεμώντας χωρίς καθυστέρηση)», «Στο έδαφος που ευνοεί τη διασπορά να εμψυχώνεις τους άνδρες σου με τον κοινό σκοπό».

«Στο σοβαρό έδαφος να διασφαλίζεις συνεχή ροή εφοδίων, στο δύσκολο έδαφος συνέχισε τον δρόμο σου».

«Στο περιχαρακωμένο έδαφος κλείσε τους δρόμους διαφυγής».
και: «Ο ικανός ηγέτης βάζει σφήνα ανάμεσα στην εμπροσθοφυλακή και τα νώτα του εχθρού».

Την ταχύτητα: « Η ταχύτητα είναι η ουσία του πολέμου».

Την τακτική: «Η επιδέξια τακτική μοιάζει με το σουάι γιαν» (Το σουάι γιαν είναι φίδι, όταν το κτυπάς στο κεφάλι σου επιτίθεται με την ουρά και όταν του επιτεθείς στην ουρά σου επιτίθεται με το κεφάλι), ακόμα: «Όσο πιο βαθιά διεισδύσεις σε μια χώρα, τόσο πιο μεγάλη θα είναι η σταθερότητα του στρατού σου κι έτσι αυτοί που αμύνονται δε θα μπορούν να υπερισχύσουν πάνω του».

Τον ανθρώπινο παράγοντα: «Να φροντίζεις προσεκτικά την ευεξία των ανδρών σου και να μην τους καταπονείς υπερβολικά» ακόμα και την σε αδιέξοδο οδήγηση του στρατου προβλέπει: «Ρίξε τους άνδρες σου σε θέσεις στις οποίες δεν υπάρχει διαφυγή, θα προτιμήσουν τον θάνατο από την φυγή».

Παραδείγματα Οι εννιά τοποθεσίες
« Ο στρατηγός Λου Κουάγγκ επέστρεφε θριαμβευτής το 385 μχ φορτωμένος λάφυρα, ο Λιαννγκ Χσι ήθελε να του κόψει τον δρόμο, ο Γιανγκ Χαν τον συμβούλεψε λέγοντας: ‘ Ο Λου έρχεται με ρωμαλέο στρατό λόγω των νικών του. Αν τον αντιμετωπίσουμε στην κινούμενη άμμο της ερήμου δεν θα πετύχουμε τίποτα, γι αυτό θα πρέπει να καταλάβουμε το στενό πέρασμα Κάο βου διακόπτοντας τον εφοδιασμό του σε νερό, όταν ο στρατός του εξαντληθεί από την δίψα θα μπορέσουμε να του επιβάλουμε τους όρους μας χωρίς να μετακινηθούμε, αν νομίζεις ότι αυτό το πέρσαμα είναι μακριά , μπορούμε να καταλάβουμε το πέρασμα Ι βου που είναι κοντά και κανείς δεν μπορεί να καταλάβει αυτές τις τοποθεσίες διότι έχουν ισχυρή φυσική οχύρωση’ Ο Χσι αρνήθηκε να ακολουθήσει τις συμβουλές, νικήθηκε και σαρώθηκε από τον εισβολέα».

«Ο Μενγκ Τα που ήταν στην υπηρεσία του Αυτοκράτορα Βέι, το 227 μχ σκεφτόταν να αποστατήσει στον οίκο Σου. Ο στρατηγός Σου Μα έστειλε αμέσως στρατό να προλάβει την εξέγερση, αφού πρώτα κολάκεψε με φιλικό τόνο τον Τα. Ο στρατηγός Σου Μα είπε ότι ο Τα είναι άνθρωπος χωρίς αρχές και πρέπει να τιμωρηθεί όσο διστάζει και βρίσκεται σε συνεννοήσεις. Αμέσως διέταξε γρήγορη πορεία και σε 8 μέρες έφερε τον στρατό του στα τείχη της πόλης Χσιν Τσενγκ που απέχει 1200 λι από την περιοχή στρατοπέδευσής του, μετά από δύο βδομάδες η πόλη Χσιν Τσενγκείχε πέσει και ο τα έχασε το κεφάλι του».

«Το 621 μχ ο Λι Τσινγκ στάλθηκε στο Σου Τσουάν για να υποτάξει τον επαναστάτη Χσιάο Τσου, επειδή ο ποταμός Γιανγκ Τσε ήταν πλημμυρισμένος ο Χσιάο Τσου δεν φανταζόταν ότι ο αντίπαλος θα ερχόταν μέσα από φαράγγια και γι αυτό δεν έκανε προετοιμασία . Ο Λι είπε ‘Για τον στρατιώτη η αστραπιαία ταχύτητα έχει τεράστια σημασία και δεν πρέπει να χάνει τις ευκαιρίες, τώρα είναι η ώρα να χτυπήσουμε που δεν ξέρουν ότι συγκεντρώσαμε στρατό, αν δράσουμε τώρα αστραπιαία που το ποτάμι είναι πλημμυρισμένο , σαν τον κεραυνό που πέφτει εκεί που δεν τον περιμένεις. Αυτή είναι η μεγάλη αρχή του πολέμου’ Όλα έγιναν όπως τα πρόβλεψε και ο Χσιέν αναγκάστηκε να παραδοθεί σαν ευγενής ζήτησε να μη τιμωρηθεί ο λαός αλλά μόνο να πληρώσει ο ίδιος με την ζωή του».

«Το 224πχ ο στρατηγός Βανγκ Τσιέν είχε εισβάλει στο κράτος του Τσου , ο οποίος έκανε γενική επιστράτευση και τον προκαλούσε για πόλεμο, αλλά επειδή ο στρατηγός Βανγκ Τσιέν είχε αμφιβολίες για το ηθικό του στρατού του , απέφευγε την εμπλοκή, αφιέρωνε τον χρόνο του για να κερδίσει την αγάπη των ανδρών του .

Τους έτρεφε καλά τρώγοντας και ο ίδιος μαζί τους, έφτιαξε μπάνια και έκανε κάθε δυνατή προσπάθεια για την βελτίωση της ζωής τους. Μετά από καιρό διαπίστωσε ότι άνδρες του ασχολούντο με την σκοποβολή και τον αθλητισμό, τότε κατάλαβε ότι ήταν έτοιμοι για πόλεμο, όταν ο Τσου επανέλαβε τις προκλήσεις προς τον Βανγκ Τσιέν ακολούθησε μάχη στην οποία νίκησε και κατάσφαξε τον στρατό του Τσου και κατακτήθηκε όλο το κράτος του Τσου».

«Ο Τσουάν Τσου κάτοικος της πόλης Βου και σύνχρονος του Σου Τζου στάλθηκε να δολοφονήσει τον ηγεμόνα του Λιάο με ένα εγχειρίδιο που είχε κρύψει στην κοιλιά ενός ψαριού που θα προσφερόταν στο συμπόσιο, η απόπειρα απέτυχε και ο Τσου κατακρεουργήθηκε αμέσως από τους σωματοφύλακες του βασιλιά.

«Το 681 πχ το κράτος Λου είχε ηττηθεί τρεις φορές από το κράτος Τσι, τότε ο Τσάο Κουέι άρπαξε ξαφνικά τον Χουάν Κουνγκ τον δούκα του Τσι και του ακούμπησε ένα σπαθί στο στήθος, υπό τον φόβο της σφαγής του ο Χουάν Κουνγκ διακύρηξε ότι είχε ματαχειριστεί άδικα το κράτος Λου και συγκατατέθηκε στην σύναψη ειρήνης, όπως ήταν αναμενόμενο, ο Χουάν Κουνγκ αργότερα θέλησε να απαρνηθεί την συμφωνία, αλλά ο σοφός σύμβουλός του Κουάν Τσουνγκτου επεσήμανε τον κίνδυνο που αθετούσε τον λόγο του. Και η τολμηρή αυτή ενέργεια του Τσάο Κουέι ξανάδωσε στο Λου ότι είχε χαθεί σε 3 μάχες».

«Το 532 μχ ο Κάο Χουάν περικυκλώθηκε από μεγάλο στρατό, ο Κάο Χουάν αντί να διαφύγει έκλεισε ο ίδιος τους τις διεξόδους βάζοντας γαιδούρια και βόδια δεμένα μεταξύ τους, μόλις το είδαν αυτό οι στρατιώτες του κατάλαβαν ότι δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα άλλο από το να νικήσουν ή να πεθάνουν. Έτσι διέσπασαν και κατανίκησαν τους αντιπάλους τους».

« Το 73 μχ Παν Τσάο πήγε στο Σαν Σαν , ο βασιλιάς Κουάνγκ τον υποδέχτηκε με ενθουσιασμό, μετά η ευγένεια και σεβασμός άλλαξε απότομα. Ο Παν Τσάο κατάλαβε ότι η αλλαγή της συμπεριφοράς του βασιλιά Κουάνγκ οφειλόταν σε πιθανές συνεννοήσεις του με βαρβαρικές φυλές του βορά και ήταν αναποφάσιστός ποιόν να επιλέξει για σύμμαχο. Κάλεσε λοιπόν τους 36 συντρόφους και αφού τους κέρασε κρασί για να τονώσει το φρόνιμά τους είπε ότι αν ο βασιλιάς Κουάνγκ φτάσει σε συμφωνία με τους βάρβαρους, θα παραδοθούν όλοι για τροφή στους λύκους της ερήμου, η απόφαση και των 36 ήταν να αντισταθούν και να ακολουθήσουν τον διοικητή τους μέχρι τον θάνατο».


12) Η χρήση της φωτιάς
Ο ανορθόδοξος πόλεμος δεν διέφυγε της προσοχής σαν στοιχείο ελιγμού ενός τακτικού στρατού, για την εποχή του η χρήση της φωτιά για καταστροφές ήταν λίγο έξω από τον καθιερωμένο τρόπο ενέργειας:

«Υπάρχουν 5 τρόποι για να χρησιμοποιήσεις την φωτιά στον πόλεμο:
1) Να κάψεις στρατιώτες στο στρατόπεδό τους.
2) Να κάψεις εφόδια.
3) Να κάψεις εφοδιοπομπές.
4) Να κάψεις οπλοστάσια και αποθήκες.
5) Να εξακοντίσεις φωτιά στον εχθρό».

«Όταν κάνεις επίθεση με φωτιά πρέπει να είσαι προετοιμασμένος για πέντε πιθανά επακόλουθα:
1) Όταν ξεσπάσει η φωτιά μέσα στο εχθρικό στρατόπεδο να κάνεις αμέσως επίθεση.
2) Αν ξεκινήσει η φωτιά και ο εχθρός μείνει ήρεμος να μην επιτεθείς.
3) Όταν οι φλόγες είναι μεγάλες να επιτεθείς αν είναι κατορθωτό.
4) Όταν βάλεις φωτιά έξω από το στρατόπεδο μη περιμένεις να επεκταθεί και μέσα, αλλά να επιτεθείς την κατάλληλη στιγμή.
5) Όταν βάζεις την φωτιά να είσαι από την πλευρά του ανέμου».

«Αυτοί που χρησιμοποιούν την φωτιά για να επιτεθούν δείχνουν εξυπνάδα».

Δεν παραλείπει να παρουσιάζει και γενικές οδηγίες όπως εξ άλλου σε κάθε κεφάλαιο :

«Ο θυμός μπορεί να δώσει την θέση του στην ικανοποίηση. Αλλά ένα βασίλειο που μια φορά καταστραφεί , δεν θα υπάρξει ποτέ ξανά. Ούτε οι νεκροί μπορούν ποτέ να ξαναγυρίσουν στην ζωή».

Και

« Ο φωτισμένος ηγέτης είναι προσεκτικός και ο καλός στρατιώτης συνετός».
Παραδείγματα η χρήση της φωτιάς

« Ο Παν Τσάο ήταν στο Σαν Σαν και αποφάσισε να εξοντώσει τον κίνδυνο που δημιουργούσαν οι πρεσβευτές των βαρβάρων του βορά, κατάστρωσε και εκτέλεσε λοιπόν το πιο κάτω σχέδιο:

Έστειλε 11 άνδρες του να πάρουν τα τύμπανα με εντολή να τα κτυπήσουν και να κραυγάζουν με όλη τους την δύναμη μόλις δουν φωτιά, οι υπόλοιποι τοποθετήθηκαν στην πύλη με τόξα και βαλλιστρίδες. Τότε έβαλε φωτιά από την μεριά που φύσαγε ο άνεμος, ο εχθρός με τα τύμπανα και την φωτιά πετάχτυκε και έτρεξε προς τις πύλες, εκεί σκοτώθηκαν ο πρεσβευτής και οι άντρες του συνολικά 100 άνδρες.

Στην συνέχεια πήρε τον γιο του βασιλιά για όμηρο και γύρισε να δώσει αναφορά στον βασιλιά του. Το γεγονός πανικόβαλε το βασίλειο του Σαν Σαν».


13) Η χρησιμοποίηση των κατασκόπων
Κατά τον Β ΠΠ οι δημοσιογράφοι αντιμετωπίζονταν ως ένα ακόμη τμήμα των στρατιωτικών μονάδων. Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο καλύφθηκε η Απόβαση στη Νορμανδία. Οι δημοσιογράφοι φορτώθηκαν σε ένα τρένο στη Σκωτία ένα μήνα νωρίτερα και έμειναν εκεί για μια εβδομάδα. Όταν η επιχείρηση ξεκίνησε όλα είχαν ρυθμιστεί στην εντέλεια. Διαπιστεύτηκαν 558 δημοσιογράφοι, φωτογράφοι και κάμεραμαν, υπήρχαν λογοκριτές στα πλοία και στις παραλίες. Τα ραδιοφωνικά κυκλώματα ήσαν περιορισμένα, αλλά υπήρχαν ειδικά αεροπλάνα και ταχύπλοα που μετέφεραν τις πληροφορίες στο Λονδίνο, ενώ ο ίδιος ο Αϊζενχάουερ ενημέρωνε συστηματικά τέσσερις ανταποκριτές της επιλογής του.

Κατά την πρώτη ημέρα, οι ανταποκριτές έστειλαν συνολικά 700.000 λέξεις, αλλά χρόνια αργότερα διαπιστώθηκε πως από τα ρεπορτάζ τους δεν προέκυπτε η παραμικρή ουσία.

Σε όλες λοιπόν τις εποχές ο φόβος της διαφύλαξης μυστικών από τον εχθρό ήταν πρώτη προτεραιότητα κάθε στρατού, αυτό παρουσιάζουν και οδηγίες του στρατηγού Τζου παρακάτω: «Αυτό που δίνει την δυνατότητα στον σοφό ηγεμόνα και τον καλό στρατηγό να επιτίθεται να νικούν και να κατορθώνουν πράγματα πέρα από τις δυνατότητες των συνηθισμένων ανθρώπων, είναι η πρόγνωση»,
προσδιορίζει τους λόγους για την χρήση κατασκόπων : «Λόγοι για χρήση κατασκόπων:

1) Τοπικοί κατάκοποι. ( είναι κάτοικοι περιοχής )
2) Εσωτερικοί κατάσκοποι (είναι αξιωματούχοι του εχθρού)
3) Κατάσκοποι που άλλαξαν στρατόπεδο. (είναι αυτοί οι κατάσκοποι του εχθρού που μετέτρεψες σε δικούς σου κατασκόπους)
4) Καταδικασμένοι κατάσκοποι. ( Είναι οι γνωστοί σε σένα κατάσκοποι του εχθρού που τους μεταδίδεις πληροφορίες ψεύτικες για να τις μεταφέρουν στον εχθρό)
5) Επιζώντες κατάσκοποι». ( είναι αυτοί που φέρνουν νέα από το στρατόπεδο του εχθρού)». Και δίνει απαντήσεις σε βασικά ζητήματα που αφορούν το θέμα κατάσκοποι διότι όπως γράφει : Οι κατάσκοποι είναι σπουδαιότερο στοιχείο του πολέμου, επειδή σ αυτούς βασίζεται η δυνατότητα ενός στρατού να κινείται». Έτσι λοιπόν μας πληροφορεί :

Πως διαλέγουμε κατασκόπους : «Οι κατάσκοποι δεν είναι χρήσιμοι, αν δεν έχουν κάποια έμφυτη νοημοσύνη» και «Ένα πονηρό και ξεδιάντροπο άτομο είναι πιο επικίνδυνο από τα βουνά και τα ποτάμια».

Πως πρέπει να χρησιμοποιούμε τον επικίνδυνο κατάσκοπο: «Αν μια μυστική πληροφορία αποκαλυφθεί από ένα κατάσκοπο πριν την ώρα της πρέπει να θανατώνεται μαζί μ αυτόν στον οποίο είπε το μυστικό».

Πως δημιουργείς «διπλούς» κατασκόπους προς όφελός σου: «Οι κατάσκοποι του εχθρού που αποκαλύπτονται πρέπει να δελεάζονται με δωροδοκίες και να τους οδηγούμε μακριά να ζουν με άνεση, με στόχο να αλλάξουν στρατόπεδο».

Τέλος πως αμοιβής τους κατασκόπους: «Δεν μπορείς να διοικήσεις τους κατασκόπους σωστά, χωρίς ευθύτητα και γενναιοδωρία».

Παραδείγματα χρησιμοποίηση των κατασκόπων

« Ο Λο Σανγκ έστειλε τον στρατηγό Βέι Πο να κτυπήσει τον επαναστάτη Λι Χσιουνγκ στο Πι, η κάθε πλευρά των εμπολέμων είχε επιτυχίες και αποτυχίες, ο Λι Χσιουνγκ κατέφυγε στις υπηρεσίες του Πο Τάι, ο οποίος τον μαστίγωσε μέχρι αίματος και τον έστειλε στον εχθρό του Λο Σανγκ για να τον εξαπατήσει και να του μεταφέρει πληροφορίες με φωτιές μέσα από την πόλη για την γενική επίθεση.
Ο Λο Σανγκ πίστεψε του εσωτερικού κατασκόπου και διέταξε τους στρατηγούς του να επιτεθούν, εν τω μεταξύ ο Λι Χσιουνγκ είχε προετοιμάσει ενέδρα και ο ΠοΤάι έστησε μεγάλες σκάλες πάνω στα τείχη, άναψε την συνθηματική φωτιά, οι πολιορκητές χωρίς να γνωρίζουν την προδοσίαάρχισαν να ανεβαίνουν τις σκάλες, 100 άντρες μπήκαν έτσι στην πόλη και αμέσως αποκεφαλίστηκαν, ο επαναστάτης Λι Χσιουνγκ επιτέθηκε και εξολόθρευσε τους εχθρούς».

«Ο αυτοκράτορας Τάι Τσου έστειλε τον Τα Βου να κατασκοπεύσει τον εχθρό του Σεν Βου. Ο Σι Βου συνοδευόταν από δύο έφιππους που ήταν ντυμένοι με στολές του εχθρού. Το βράδυ κατάφεραν να μάθουν τα συνθήματα που χρησιμοποιούσε ο εχθρός και με αυτά μπήκαν στο στρατόπεδο σαν νυκτερινοί φρουροί, στον δρόμο τους αν συναντούσαν στρατιώτες του εχθρού που έκαναν παραπτώματα τους σταματούσαν και τους έκαναν παρατηρήσεις και τους ξυλοφόρτωναν. Έτσι κατάφεραν να γυρίσουν με πάμπολλες πληροφορίες σχετικά με τις προθέσεις του εχθρού, με αυτές νίκησε ο Τάι Τσου τον εχθρό του».

από: http://nationalpride.wordpress.com

Πατήστε κλικ εδώ, για να "κατεβάσετε" το βιβλίο

Ο Υπάκουος Τίγρης: Ιρλανδία Ευρωπαικός μηχανισμός στήριξης και ΔΝΤ [Εξάντας]

Επί σχεδόν δύο δεκαετίες η Ιρλανδία υπήρξε το παγκόσμιο υπόδειγμα του νεοφιλελεύθερου τρόπου ανάπτυξης. Ένα εργαστήριο απόδειξης του δικαίου της εφαρμογής του, στο οποίο το ρόλο του πειραματόζωου είχε πάρει το φτηνό και εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό της χώρας. Κυβέρνηση, τράπεζες και κατασκευαστές είχαν μεθύσει από το νέκταρ του χρήματος, συμπαρασύροντας όλοκληρο τον κοινωνικό ιστό. Ο «Κέλτικος Τίγρης», όπως ονομάστηκε η ιρλανδική οικονομία, έδωσε απλόχερα υποσχέσεις ευημερίας σε έναν λαό, που ιστορικά αγκομαχούσε από τη φτώχεια, τη μετανάστευση και την ανεργία. Και φαινόταν να τα πηγαίνει περίφημα! Ωστόσο, η χώρα μετά από χρόνια εντυπωσιακής ανάπτυξης, προσγειώθηκε ξαφνικά και ανώμαλα στην αγκαλιά του ευρωπαϊκού μηχανισμού στήριξης και του ΔΝΤ. 

Στην ίδια θέση με την Ελλάδα και την Πορτογαλία, αλλά για λόγους διαφορετικούς, που ωστόσο έφεραν το ίδιο αποτέλεσμα: Έσπρωξαν την Ιρλανδία από την κορυφή, από παράδειγμα προς μίμηση, στα πρόθυρα της χρεοκοπίας.

Βασικοί Συντελεστές

Σενάριο, σκηνοθεσία: Γιώργος Αυγερόπουλος / Επιτόπια Έρευνα & Οργάνωση Θέματος: Αχιλλέας Κουρεμένος / Διεύθυνση Παραγωγής: Αναστασία Σκουμπρή / Διεύθυνση Φωτογραφίας: Αλέξης Μπαρζός / Συντονισμός Έρευνας: Γεωργία Ανάγνου / Μοντάζ: Γιάννης Μπιλήρης, Άννα Πρόκου / Μουσική: Γιάννης Παξεβάνης / Μια παραγωγή της Small Planet για την ΕΡΤ © 2010-2011.

Γίνεται να υπάρχουν κανόνες δίχως κάποιος να τους έχει θέσει ;

Τα μυστικά του ουρανού

Όλοι γνωρίζουμε ότι η Γή, πού σήμερα κατοικείται από 7 καί πλέον δισεκατομμύρια ανθρώπους, είναι μια σφαίρα μεγάλη καί μετέωρη στό αχανές διάστημα. Γυρίζει  γύρω από τόν άξονά της...

Σε  24 ακριβώς ώρες, χωρίς απόκλιση δευτερολέπτου, χωρίς τραντάγματα καί θόρυβο, ξαναγυρίζει στό ίδιο σημείο γιά εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια τώρα, από τήν ώρα τής Μεγάλης Δημιουργίας , ή τού Big Bang τής Μεγάλης Έκρηξης πού λένε οι επιστήμονες...

Και τό περίεργο...