Υπάρχει ελευθερία της βούλησης;

Θέσεις και ερωτήματα ως προς τον τρόπο που βουλεύεται και δρα ο ανθρώπινος νους 

 του Ηλία Κούβελα, Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πάτρας

Το πρώτο ερώτημα το οποίο θεωρώ ότι πρέπει να τεθεί σε αυτό το αφιέρωμα είναι τι εννοούμε με τον όρο «ελευθερία της βούλησης». Σύμφωνα με τους φιλοσόφους, ελευθερία της βούλησης είναι η ικανότητα του υποκειμένου να πράττει με δική του απόφαση, κάτω από τον δικό του έλεγχο, χωρίς εξωτερικούς εξαναγκασμούς. Παρ’ όλα τα ενδεχόμενα ερωτήματα που μπορεί να έχει κανείς ως προς το τι είναι «υποκείμενο», «πράξη», «απόφαση» ή «εγώ», θεωρώ ότι ο ορισμός αυτός είναι ικανοποιητικός και μπορεί να αποτελέσει τη βάση για τη συνέχεια της συζήτησης.

Στο ερώτημα λοιπόν εάν υπάρχει ελευθερία της βούλησης πολλοί απαντούν καταφατικά. Θεωρούν ότι ο καθένας έχει απόλυτο έλεγχο των πράξεών του και είναι υπεύθυνος για αυτές. Είναι προφανές ότι όσοι πιστεύουν τα παραπάνω θεωρούν πως έχουν απόλυτο έλεγχο και των επιθυμιών που κατευθύνουν τις πράξεις τους. Η στάση αυτή προφανώς απλοποιεί τα πράγματα και ως προς την ατομική ευθύνη του καθενός για τις πράξεις του και στο προσωπικό επίπεδο και ως προς τις σχέσεις του με την κοινωνία και ως προς τις συνέπειες σε θέματα δικαίου.

«Έχω απόλυτη επίγνωση των κινήτρων μου και είμαι απόλυτα υπεύθυνος για τις πράξεις μου. Είναι όλα συνειδητά» υποστήριζε ο αείμνηστος, βραβευμένος με βραβείο Νομπέλ, γάλλος μοριακός βιολόγος Jacques Μonod, γόνος αυστηρής οικογένειας Ουγενότων. «Jacques, ας πούμε απλά ότι όλα όσα είπε ο Freud ισχύουν για μένα και όχι για σένα» του απάντησε κάποτε ο επίσης βραβευμένος με βραβείο Νομπέλ αμερικανός νευροβιολόγος Gerald Εdelman. «Ακριβώς, αγαπητέ μου φίλε» απάντησε ο Μonod.

Ο διάλογος αυτός μεταξύ δύο κορυφαίων επιστημόνων αναδεικνύει την πολυπλοκότητα του προβλήματος. Υποθέτω ότι και όσοι υποστηρίζουν τον απόλυτο έλεγχο των επιθυμιών και των πράξεών τους αντιλαμβάνονται τον νου του ανθρώπου να βουλεύεται και να δρα με τρόπο ανεξάρτητο από τον φυσικό κόσμο και το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζει και αναπτύσσεται το υποκείμενο. Άποψη προφανώς μεταφυσική. Αν όμως ο νους του ανθρώπου δεν είναι κάτι που βρίσκεται έξω από τον φυσικό κόσμο αλλά αποτελεί μέρος της βιολογικής ζωής, τότε θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο νους του ανθρώπου είναι ιδιότητα ή χαρακτηριστικό του υλικού σύμπαντος στο οποίο ζούμε και εκφράζεται με τις λειτουργίες του εγκεφάλου. Έτσι το θέμα της ελευθερίας της βούλησης αποκτά άλλες δια στάσεις και γίνεται ένα εξαιρετικά πολύπλοκο πρόβλημα και στο θεωρητικό αλλά και στο πρακτικό επίπεδο.

Όπως έχω γράψει σε προηγούμενο κείμενό μου, η αρχιτεκτονική του εγκεφάλου τροποποιείται από την εμπειρία και αυτού του είδους τροποποιήσεις συμμετέχουν στη βιολογική έκφραση της ατομικότητας. Η δομή του εγκεφάλου του ανθρώπου, παρ’ όλο ότι περιορίζεται από το γενετικό υλικό, βρίσκεται υπό συνεχή αναμόρφωση υπό την επίδραση της εμπειρίας και από τη λειτουργία του ίδιου του εγκεφάλου.

Μπορεί να υποστηριχθεί το παράδοξο ότι ένα χαρακτηριστικό της εξέλιξης του ανθρώπου είναι η επιλογή γονιδίων που μας επιτρέπει να ξεφεύγουμε από αυτά υπό την έννοια ότι προσδίδουν στον εγκέφαλο τη δυνατότητα να υφίσταται σημαντικές πλαστικές αλλαγές και κατά συνέπεια το ίδιο συμβαίνει και με τη συμπεριφορά του κάθε ατόμου. Επομένως η δομή του εγκεφάλου είναι αποτέλεσμα της προσωπικής μας ιστορίας και ο νους μας δεν προσδιορίζεται από ανελαστικά νευρωνικά κυκλώματα.

Αντιθέτως ο νους μας είναι ένα φαινόμενο ιστορικό, πολιτικό ή κοινωνικό. Με άλλα λόγια, υποστηρίζω έναν ιστορικό-κοινωνικό ντετερμινισμό, στο πλαίσιο βέβαια ενός βιολογικού-εξελικτικού ντετερμινισμού. Ενός αλληλεπιδρώντος ντετερμινισμού, για να αντιγράψω την καρτεσιανή ορολογία. Πόση ελευθερία στη βούληση μας επιτρέπει αυτός ο ντετερμινισμός; Αναμφισβήτητα πολύ μεγαλύτερη από έναν μονοδιάστατο βιολογικό ντετερμινισμό. Ερμηνεύει την υπό χαοτική μορφή έκφραση της συμπεριφοράς του ανθρώπου και δεν απαλλάσσει τα άτομα από την ευθύνη τους απέναντι στον νόμο. Η Νευροεπιστήμη δεν έχει ανακαλύψει ούτε θα ανακαλύψει στον εγκέφαλο το αντίστοιχο της υπευθυνότητας. Η υπευθυνότητα είναι μια ηθική αξία για την οποία αποφασίζει η κοινωνία και όχι η νευροεπιστήμη. Με το σύντομο αυτό εισαγωγικό κείμενο προσπάθησα να θέσω μερικά ερωτήματα και να εκφράσω κάποιες δικές μου θέσεις για το θέμα της «ελευθερίας της βούλησης».

Η βούλησή μας είναι ελεύθερη

ΣΟΠΕΝΧΆΟΥΕΡ: «Ο ΆΝΘΡΩΠΟΣ ΜΠΟΡΕΊ ΝΑ ΚΆΝΕΙ Ό,ΤΙ ΘΈΛΕΙ, ΑΛΛΆ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΊ ΝΑ ΘΈΛΕΙ Ό,ΤΙ ΘΈΛΕΙ» 

Η αιτιοκρατική και μη συνειδητή λήψη της απόφασης δεν αναιρεί την ευθύνη μας για αυτήν

 του Κώστα Κρίμπα - Ακαδημαϊκός

Η αίσθηση που έχομε ότι ελεύθερα εκ φράζεται η βούλησή μας με πράξεις ή ενέργειες όταν δεν υφιστάμεθα συν θήκες καταναγκασμού αντίθετες ή αντικρουόμενες με αυτήν αφενός και αφετέρου μέσα στο φυσιοκρατικό πλαίσιο που κυριαρχεί η αιτιοκρατία στον μεσόκοσμο ότι η βούλησή μας θα πρέπει να προέρχεται από αιτίες που ως εκ τούτου την καθιστούν νομοτελειακό προϊόν, άρα επιβεβλημένο ή ανελεύθερο, αποτελεί γνωστό παλαιό δίλημμα για το οποίο υπήρξαν ατέλειωτες συζητήσεις. Θα υπερασπισθώ μια θέση που εκφράζεται με τα λόγια του Σοπενχάουερ: ο άνθρωπος μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, αλλά δεν μπορεί να θέλει ό,τι θέλει.

Με τούτο θα υπερασπισθώ τη θέση ότι οι αιτιοκρατικές διαδικασίες που καταλήγουν στην έκφραση της βούλησής μας μάς είναι άγνωστες, μη συνειδητές αλλά είμαστε υπεύθυνοι για τη βούλησή μας και τις πράξεις μας που απορρέουν από αυτήν γιατί οι διαδικασίες αυτές εμπλέκουν την ίδια μας την «προσωπικότητα». Η αίσθηση ότι παίρνομε μια απόφαση «ελεύθερα» εκείνη τη χρονική στιγμή ενώ έχει ήδη προηγηθεί η λήψη της προ τού το συνειδητοποιήσομε, αποτελεί μια εξελικτική αυταπάτη που προφανώς πρέπει να έχει τη χρησιμότητά της, για την οποία θα μιλήσω.

Και πρώτα μια αναφορά στα πειράματα του Libet (1985): με μια πειραματική διάταξη ο συγγραφέας αυτός έδειξε ότι η νευρολογική αιτία για τη δραστηριοποίηση ενός μυός για να επιτευχθεί μια κίνηση προηγείτο της ενσυνείδητης πρόθεσης να συσταλεί ο μυς περίπου κατά 350 χιλιοστά του δευτερολέπτου και κατά 550 χιλιοστά του δευτερολέπτου της συστολής του μυός. Με άλλα λόγια, η ενσυνείδητη πρόθεση της συ στολής έρχεται κατόπιν εορτής μιας διαδικασίας που καταλήγει σε μια απόφαση η οποία έχει ήδη ληφθεί, ενώ η ενσυνείδητη απόφαση δεν αποτελεί συνειδητή διαδικασία και τη στιγμή της λήψεώς της, που έχει προηγηθεί. Αν δεχθούμε τα πειράματα του Libet (για τα οποία διατυπώθηκαν ορισμένες εν στάσεις ως προς τη γενίκευσή τους λόγω του είδους του σχεδιασμού τους) μια σειρά μη συνειδητών διαδικασιών λαμβάνει χώραν για τις οποίες δεν έχομε γνώση και που καθορίζουν τη βούλησή μας. Για ένα σημαντικό θέμα γενετικές εγγραφές, ορμονικοί επηρεασμοί, γενικότερα φυσιολογικές λειτουργίες, η εκπλήρωση στόχων, επιθυμιών, προσδοκιών, αφετέρου η αποφυγή κινδύνων, κοινωνικής αποδοκιμασίας, τιμωρίας, αποκλεισμού κ.ο.κ., εγγραφές κοινωνικές, παιδείας, αξιών όλα αυτά και άλλα ζυγίζονται για να ληφθεί η απόφαση. Θα μπορούσε κανείς να εικονογραφήσει αυτό το ζύγισμα σαν μια πάλη μεταξύ τμημάτων του εγκεφάλου ή κυκλωμάτων νευρώνων. Όταν επικρατήσει μια απόφαση, όταν δηλαδή ληφθεί και ακολούθως καταστεί συνειδητή (ενώ η όλη διαδικασία λαμβάνει χώραν ασυνείδητα) και τότε πάλι υπάρχει η δυνατότητα δευτερογενώς η απόφαση να τροποποιηθεί ενσυνείδητα. Όπως και να 'χει το πράγμα, το ότι οι βιολογικές και κοινωνικέςπαιδευτικές εγγραφές του ατόμου δια μορφώνουν την απόφαση καθιστούν κατά τη γνώμη μου υπέυθυνο το άτομο γι’ αυτήν. Έτσι η αιτιοκρατική και μη συνειδητή λήψη της αποφάσεως δεν αναιρεί την ευθύνη που έχομε για την απόφασή μας.

Ποιος όμως είναι ο λόγος που ο μηχανισμός παραμένει για εμάς κρυφός και μη συνειδητός; Βέβαια ένα πλήθος διαδικασιών παραμένουν κρυφές, όπως στον μηχανισμό της οράσεως κατά τον οποίον τα πρώτα ερεθίσματα περνούν από αποσύνθεση και επανασύνδεση σε διάφορα τμήματα του εγκεφάλου για να αποκτήσομε την τελική αίσθηση. Μια οικονομία στις πληροφορίες ενδέχεται να είναι η τελική αιτία, διότι ο οργανισμός πρέπει να δρα σε πραγματικό χρόνο και να διακινεί συνειδητά όσα του χρειάζονται για την επιβίωση και την αναπαραγωγή του. Μια πληθώρα πληροφοριών συσκοτίζει αντί να διευκολύνει, προκαλεί χρονοτριβή ή σύγχυση. Ειδικά στην περίπτωση της βούλησης πρέπει να σκεφθούμε ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ζώο, δεν ζει εκτός της κοινωνικής ομάδος σε πλήρη απομόνωση. Η συναναστροφή του με άλλα μέλη της ομάδος τον αναγκάζει να φέρεται κατά τρόπον ωφέλιμο για τον εαυτό του και τα συμφέροντά του. Η εξελικτική πορεία τον εξόπλισε με τέτοιους τρό πους και μηχανισμούς, όπως με την ικανότητα να συμπαθεί τους ομοίους του και να συμπάσχει με αυτούς, να υπερασπίζεται επιθετικά τα συμφέροντά του όταν θίγονται, κυρίως να απο φεύγει την εξαπάτησή του από τους ομοίους του.

Έχει αναπτύξει μια ολόκληρη θεωρία για να αντιλαμβάνεται, να κατανοεί και να προβλέπει τις πράξεις και τα κίνητρα των ομοίων του. Πρόκειται για αυτό που ονομάσθηκε folk psychology, ψυχολογία του κοινού νου. Σύμφωνα με αυτήν, τα άλλα άτομα είναι σαν και αυτόν, υποκείμενα με ελεύθερη βούληση, με συμφέροντα και ανάγκες, με επιδιώξεις που μπορεί να είναι συμβατές ή να αντιπαλεύουν τις δικές του. Πρόκειται για ένα κατασκεύασμα που ορισμένοι νευροφιλόσοφοι, όπως οι Ρaul και Ρatricia Churchland, θεωρούν ως μια ψευδή θεωρία (για αυτούς η ορθή θα ήταν ο eliminative materialism, o εξαλειπτικός υλισμός).

Όπως και να 'χει το πράγμα, η εξελικτική πορεία δεν δια σφαλίζει την πλήρη ή ακριβή αναπαράσταση της πραγματικότητος (οτιδήποτε αυτό μπορεί να σημαίνει) αλλά η φυσική επιλογή διασφαλίζει ένα σύστημα αποτελεσματικό που επιτρέπει σε πραγματικό χρόνο την απόκτηση πληροφοριών ζωτικών για να προσδιορίσουν την πορεία του ατό μου, τις πράξεις του, ώστε να πετύχει την επιβίωση και αναπαραγωγή του. Σε αυτό το πλαίσιο τοποθετώ την άγνοια της μη συνειδητής διαδικασίας της βουλήσεως και την πεποίθηση ότι η βούλησή μας είναι ελεύθερη.

Υπάρχει ελευθερία της βούλησης; | Braining.gr