Ν. Χρηστάκης - Πώς τα κοινωνικά δίκτυα προβλέπουν επιδημίες

Μετά τη χαρτογράφηση περίπλοκων κοινωνικών δικτύων των ανθρώπων, ο Νικόλας Χρηστάκης και ο συνάδελφός του Τζέιμς Φάουλερ άρχισαν να ερευνούν πως αυτή η πληροφορία θα μπορούσε να βελτιώσει τις ζωές μας. Τώρα, αποκαλύπτει τα μόλις δημοσιευμένα ευρήματά του: Αυτά τα δίκτυα μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην ανίχνευση επιδημικών φαινομένων νωρίτερα από ποτέ, από την εξάπλωση καινοτόμων ιδεών μέχρι τις επικίνδυνες συμπεριφορές και τους ιούς (όπως ο Η1Ν1). 

Τα τελευταία δέκα χρόνια, περνάω τον καιρό μου προσπαθώντας να καταλάβω πώς και γιατί τα ανθρώπινα όντα συναθροίζονται σε κοινωνικά δίκτυα. Το είδος των κοινωνικών δικτύων για το οποίο μιλάω δεν είναι η πρόσφατη online ποικιλία, αλλά περισσότερο, το είδος των κοινωνικών δικτύων στα οποία τα ανθρώπινα όντα συναθροίζονται εδώ και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, από τότε που εμφανιστήκαμε στην Αφρικανική σαβάνα. Λοιπόν, δημιουργώ φιλίες και συνεργατικές και αδελφικές και συγγενικές σχέσεις με άλλους ανθρώπους που με τη σειρά τους έχουν παρόμοιες σχέσεις με άλλους ανθρώπους. Και αυτό εξαπλώνεται αδιάκοπα σε μεγάλη απόσταση. Και παίρνετε ένα δίκτυο που μοιάζει με αυτό. Κάθε τελεία είναι ένα άτομο. Κάθε γραμμή ανάμεσά τους είναι μια σχέση μεταξύ δυο ανθρώπων — διάφορα είδη σχέσεων. Και μπορείτε να πάρετε αυτό το είδος τεράστιου ιστού της ανθρωπότητας, στον οποίο όλοι είμαστε ενσωματωμένοι.  

Και ο συνεργάτης μου, ο Τζέιμς Φάουλερ, κι εγώ μελετάμε εδώ και αρκετό καιρό ποιοι είναι οι μαθηματικοί, κοινωνικοί, βιολογικοί και ψυχολογικοί κανόνες που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αυτά τα δίκτυα σχηματίζονται και ποιοι είναι οι παρόμοιοι κανόνες που καθορίζουν τον τρόπο που αυτά διευθύνουν, που επηρεάζουν τις ζωές μας. Και πρόσφατα, αναρωτιώμαστε αν θα ήταν δυνατό να επωφεληθούμε από αυτή την επίγνωση, ώστε πράγματι να βρούμε τρόπους να βελτιώσουμε τον κόσμο, να κάνουμε κάτι καλύτερο, πράγματι να διορθώσουμε πράγματα, όχι απλά να καταλάβουμε πράγματα. Έτσι ένα από τα πρώτα πράγματα που σκεφτήκαμε να αντιμετωπίσουμε ήταν πώς προσεγγίζουμε την πρόβλεψη επιδημιών. 

Και η τρέχουσα πρακτική στην πρόβλεψη μιας επιδημίας — αν είστε το CDC (Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Ασθενειών) ή κάποιο άλλο εθνικό σώμα — είναι να καθήσεις στη μέση εκεί που είσαι και να συλλέγεις δεδομένα από γιατρούς και εργαστήρια του τομέα που αναφέρουν την εξάπλωση ή τη συχνότητα συγκεκριμένων καταστάσεων. Λοιπόν, ανώνυμοι ασθενείς έχουν διαγνωστεί με κάτι [εδώ] ή άλλοι ασθενείς έχουν διαγνωστεί [εδώ], και όλα αυτά τα δεδομένα τροφοδοτούν ένα κεντρικό αρχειοστάσιο, με κάποια καθυστέρηση. Και αν όλα κυλήσουν ομαλά, σε μια με δυο βδομάδες από τώρα, θα ξέρετε που ήταν η επιδημία σήμερα. Και πράγματι, πριν από περίπου ένα χρόνο, υπήρξε αυτή η δημοσίευση της ιδέας του Google Flu Trends, αναφορικά με τη γρίπη, όπου, παρατηρώντας τι αναζητούν οι άνθρωποι σήμερα, θα μπορούσαμε να ξέρουμε που η γρίπη ... ποια ήταν η κατάσταση της επιδημίας σήμερα, ποια ήταν η εξάπλωση της επιδημίας σήμερα.

Αλλά αυτό που θα ήθελα να σας δείξω σήμερα είναι ένα μέσο με το οποίο θα μπορούσαμε να πάρουμε όχι απλώς ταχεία προειδοποίηση για μια επιδημία, αλλά επίσης πραγματικά έγκαιρη ανίχνευση μιας επιδημίας. Και, στην πραγματικότητα, αυτή η ιδέα μπορεί να χρησιμοποιηθεί όχι απλά στην πρόβλεψη επιδημιών από μικρόβια αλλά επίσης στην πρόβλεψη επιδημιών κάθε είδους. Για παράδειγμα, κάθε τι που εξαπλώνεται με μια μορφή κοινωνικής μετάδοσης θα μπορούσε να γίνει κατανοητό με αυτό τον τρόπο, από αφηρημένες ιδέες στα αριστερά όπως ο πατριωτισμός, ή ο αλτρουισμός, ή η θρησκεία, μέχρι συνήθειες όπως διατροφικές συνήθειες, ή αγορά βιβλίων, ή κατανάλωση αλκοόλ, ή κράνη ποδηλάτων [και] άλλα μέτρα ασφαλείας, ή προϊόντα που οι άνθρωποι ίσως αγόραζαν, αγορές ηλεκτρονικών αγαθών, οτιδήποτε στο οποίο ενυπάρχει ένα είδος διαπροσωπικής εξάπλωσης. Ένα είδος διάχυσης καινοτομίας θα μπορούσε να γίνει κατανοητό και να προβλεφθεί από το μηχανισμό τον οποίο πρόκειται να σας δείξω τώρα.

Ν. Χρηστάκης - Η κρυφή επιρροή των κοινωνικών δικτύων

Ο Νικόλας Χρηστάκης είναι καθηγητής ιατρικής και ιατρικής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Χάρβαντ, το 2009 συμπεριλήφθηκε από το «TIME» στον κατάλογο των εκατό προσωπικοτήτων με τη μεγαλύτερη επιρροή στον πλανήτη. 

Είμαστε όλοι συνδεδεμένοι σε τεράστια κοινωνικά δίκτυα φίλων, οικογένειας, συναδέλφων κ.α. Ο Νικόλας Χρηστάκης περιγράφει πώς μια ευρεία ποικιλία χαρακτηριστικών - από την ευτυχία μέχρι την παχυσαρκία - μπορούν να διαδοθούν από άτομο σε άτομο, δείχνοντας πώς η θέση μας στο δίκτυο μπορεί να επηρρεάσει τη ζωή μας με τρόπους που δεν είχαμε φανταστεί. 

<<Για μένα, αυτή η ιστορία ξεκινάει 15 χρόνια πριν, όταν ήμουν ιατρός σε βαριά ασθενείς στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο. Περιέθαλπτα ετοιμοθάνατους ασθενείς και τις οικογένειές τους, στη νότια πλευρά του Σικάγο. Παρατηρούσα τι συνέβαινε σ' αυτους τους ανθρώπους και τις οικογένειές τους στο τελευταίο σταδίο της ασθένειάς τους. Στο εργαστήριό μου, μελετούσα «το φαινόμενο του χήρου», που είναι μια πολύ παλια ιδέα στις κοινωνικές επιστήμες, σχεδόν 150 χρόνια παλιά, γνωστή ως «πεθαίνωντας από ραγισμένη καρδιά». Έτσι, όταν πεθάνω, η πιθανότητα να πεθάνει και η γυναίκα μου διπλασιάζεται, για παράδειγμα, μέσα στον πρώτο χρόνο. Εκείνη την περίοδο είχα αναλάβει μια συγκεκριμένη ασθενή, μία γυναίκα που πέθαινε από άνοια. Στην περίπτωση αυτή λοιπόν, σε αντίθεση με αυτό το ζεύγος τη φρόντιζε η κόρη της. Η κόρη ήταν εξουθενωμένη από τη μέριμνα για τη μητέρα της. Ο σύζυγος της κόρης είχε επίσης βαρεθεί την κούραση της γυναίκας του. Οδηγώντας προς το σπίτι μία μέρα, δέχομαι ένα τηλεφώνημα από ένα φίλο του συζύγου της κόρης λέγοντάς μου πως ήταν σε κατάθλιψη γι' αυτό που συνέβαινε στον φίλο του. Έτσι λοιπόν δέχομαι μια κλήση από έναν άγνωστο άνδρα που είχε μια εμπειρία, η οποια επηρρεάστηκε από ανθρώπους που βρίσκονταν σε κάποια κοινωνική απόσταση.

Ξαφνικά συνειδητοποιώ δύο πολύ απλά πράγματα. Πρώτον, το φαινόμενο της χηρείας δεν ήταν περιορισμένο μόνο στους συζύγους. Και δεύτερον, δεν αφορούσε μόνο ζευγάρια ανθρώπων. Αρχισα λοιπον να βλεπω τον κοσμο με ενα εντελως καινουριο τροπο, σαν ζευγη ατομων συνδεδεμενα μεταξυ τους. Στη συνεχεια ειδα οτι αυτα τα ατομα συνδεονταν σε τετραδες με αλλα κοντινα τους ζευγαρια. Και στην ουσια, αυτοι οι ανθρωποι ενσωματονονταν και σε αλλου ειδους σχεσεις, γαμους, φιλιες και αλλων ειδων συγγενειες. Και τελικα αυτες οι συνδεσεις κατεληγαν να ειναι τεραστιες, και ολοι ειμαστε εμπλεκομενοι σε αυτους τους τυπους συνδεσεων με τους υπολοιπους. Έτσι άρχισα να βλέπω τον κόσμο με νέα προοπτική και κυριολεκτικά μου έγινε εμμονή. Μου έγινε εμμονή το πώς αυτου του ειδους η εμπλοκη μας στα κοινωνικα δικτυα μπορει να επηρρεασει τις ζωες μας. Ετσι, τα κοινωνικα δικτυα ειναι αυτα τα πολυπλοκα ομορφα πραγματα, τοσο περιτεχνα και περιπλοκα, τοσο ευρεως διαδεδομενα, που καποιος αναρωτιεται για το ποιος ειναι ο σκοπος που εξυπηρετουν. Γιατι αραγε ειμαστε οργανωμενοι σε κοινωνικα δικτυα; Εννοω, πώς σχηματιζονται; Πώς λειτουργουν; Και πώς μας επηρρεαζουν; 

Το πρωτο μου θεμα σχετικο με αυτο δεν ηταν ο θανατος, αλλα η παχυσαρκία. Ξαφνικά ειχε γινει μόδα να μιλάμε για την «επιδημία της παχυσαρκίας». Μαζι με τον συνεργάτη μου, Τζέιμς Φάουλερ, αρχισαμε να αναρωτιομαστε αν η παχυσαρκία τελικά ήταν επιδημία και αν μπορούσε να εξαπλωθει από άνθρωπο σε άνθρωπο όπως στους τεσσερις για τους οποιους μιλησα προηγουμενως. Αυτό είναι ένα δείγμα από κάποια από τα αρχικα μας συμπερασματα. Ειναι 2.200 ανθρωποι το 2000. Καθε τελεια αντιστοιχει σε ενα ατομο. Φανταστειτε την καθε τελεια αναλογικα με το μεγεθος ενος ανθρωπινου σωματος. Ετσι οι μεγαλυτερες τελειες αφορουν πιο ευσωμους ανθρωπους. Επιπλεον, αν το μεγεθος του σωματος σας, αν ο δεικτης μαζας σωματος σας ειναι πανω απο 30, αν ειστε δηλαδη κλινικα παχυσαρκος, η τελεια ειναι χρωματισμενη κιτρινη. Ετσι, κοιτωντας προσεκτικα την εικονα, θα δειτε αμέσως πως υπαρχουν συμπλεγματα αναμεσα σε παχυσαρκους και μη παχυσαρκους ανθρωπους. Αλλα ακομα η οπτικη πολυπλοκοτητα ειναι πολύ μεγάλη. Δεν ειναι ξεκαθαρο τι ακριβως συμβαινει. Εγειρονται επισης ερωτηματικα. Ποσα συμπλεγματα δημιουργουνται εδω; Μήπως κάποια από αυτά δημιουργήθηκαν στην τύχη; Πόσο μεγάλα είναι αυτά τα συμπλέγματα; Μέχρι πού εκτείνονται; Και το πιο σημαντικό, τι τα προκαλεί;

Πως αλλάζοντας την καθημερινότητα μου, αλλάζω τον κόσμο

Ως «μια οργανωμένη ομάδα ανθρώπων η οποία αποτελείται από δύο ειδών στοιχεία: τα ανθρώπινα όντα και τους δεσμούς μεταξύ τους» ορίζουν το κοινωνικό δίκτυο οι καθηγητές Ιατρικής Κοινωνιολογίας Νικόλας Χρηστάκης (Πανεπιστήμιο Γέιλ) και Τζέιμς Φάουλερ (Πανεπιστήμιο του Σαν Ντιέγκο) και δύο εκ των «πιο επιδραστικών ανθρώπων του 2010», σύμφωνα με το περιοδικό «Time», στο βιβλίο τους με τίτλο «Συνδεδεμένοι: Η εκπληκτική δύναμη των κοινωνικών δικτύων και πώς αυτά διαμορφώνουν τη ζωή μας» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κάτοπτρο).

Τα κοινωνικά δίκτυα διαπερνούν την κοινωνική και οικονομική μας ζωή. Διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη μετάδοση των πληροφοριών σχετικά με τις ευκαιρίες απασχόλησης, και είναι ζωτικής σημασίας για το εμπόριο πολλών αγαθών και υπηρεσιών. Αποτελούν τη βάση της εφαρμογής της αμοιβαίας ασφάλισης στις αναπτυσσόμενες χώρες. Τα κοινωνικά δίκτυα είναι επίσης σημαντικά για τον καθορισμό του τρόπου εξάπλωση ασθενειών, τα προϊόντα που αγοράζουμε, ποιες γλώσσες μιλάμε, πώς ψηφίζουμε, πόση εκπαίδευση αποκτούμε, την πιθανότητα επιτυχίας επαγγελματικά καθώς και κατά πόσον ή όχι αποφασίζουν κάποιοι να γίνουν εγκληματίες.

Η δικτυακή δομή μπορεί να παρατηρηθεί σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής. Για παράδειγμα, ο εγκέφαλος είναι ένα δίκτυο από νευρικά κύτταρα συνδεδεμένα με άξονες, και τα κύτταρα από μόνα τους είναι ένα δίκτυο μορίων συνδεδεμένα με βιοχημικές αντιδράσεις. Οι κοινωνίες, επίσης, είναι δίκτυα ανθρώπων συνδεδεμένοι με φιλίες, οικογενειακές σχέσεις και επαγγελματικούς δεσμούς. Σε μεγαλύτερη κλίμακα, διατροφικές αλυσίδες και οικοσυστήματα μπορούν να παρουσιαστούν σαν δίκτυα ειδών. Τα δίκτυα εισχωρούν ακόμα και στην τεχνολογία: το Διαδίκτυο, τα δυναμικά δίκτυα και τα συστήματα μεταφοράς δεν είναι παρά μόνο μερικά παραδείγματα. Ακόμα και η γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να μεταφέρουμε τις σκέψεις μας στους άλλους, είναι ένα δίκτυο, φτιαγμένο από λέξεις συνδεδεμένες με συντακτικές σχέσεις.

Η δύναμη των ασθενών δεσμών

Η βασική ιδέα πίσω από τη διάχυση της καινοτομίας είναι ότι οι πληροφορίες και οι επιρροές τείνουν να εξαπλώνονται μέσω στενών, ισχυρών συνδέσεων. Αν μπορούμε να επηρεάσουμε ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε, αυτό συμβαίνει επειδή εκμεταλλευόμαστε μια σειρά ισχυρών δεσμών.

Ενώ αυτή η δομή είναι καλή αν θέλουμε να επηρεάσουμε τους πάντες μέσα στην ομάδα μας, ακόμη δε και να ενισχύσουμε τη δική μας συμπεριφορά μέσω βρόχων ανατροφοδότησης, είναι πολύ κακή αν επιθυμούμε να επηρεάσουμε άτομα έξω από την ομάδα.

Ο κοινωνιολόγος Mark Granovetter ήταν ένας από τους πρώτους που αναγνώρισαν αυτή τη διαφορά. Άλλοι ερευνητές απέρριπταν τους «ασθενείς δεσμούς» και τις περιστασιακές γνωριμίες ως άσχετες με την εξάπλωση της πληροφορίας. Ο Granovetter, όμως, υποστήριξε ότι αυτοί οι ασθενείς δεσμοί συχνά λειτουργούν ως γέφυρες από μία ομάδα σε κάποια άλλη, και επομένως παίζουν σημαντικό ρόλο.

Οι ισχυροί δεσμοί μπορεί να συνδέουν τα άτομα σε ομάδες, αλλά οι ασθενείς δεσμοί συνδέουν τις ομάδες μεταξύ τους στην ευρύτερη κοινωνία και είναι πολύ κρίσιμοι για τη μετάδοση πληροφοριών σχετικά με τη σημασία των αποχωρητηρίων, τη διαθεσιμότητα καλών δασκάλων πιάνου, τις πολύτιμες μελέτες άλλων εφευρετών και πολλά άλλα.

Ο Granovetter χρησιμοποίησε μια απλή οικονομική μελέτη για να αποδείξει τη θεωρία του. Επικοινώνησε με πολλούς εργαζομένους σε τεχνικές και διοικητικές θέσεις έξω από τη Βοστόνη οι οποίοι πρόσφατα είχαν βοηθηθεί από κάποια προσωπική τους επαφή στο να προσληφθούν σε νέα δουλειά, θέτοντας τους ένα απλό ερώτημα: «Πριν αλλάξετε δουλειά, πόσο συχνά βλέπατε το άτομο που σας βοήθησε στο να βρείτε την καινούργια δουλειά σας;». Μόνο το 17% απάντησε «συχνά», ενώ το 55% «περιστασιακά» και το υπόλοιπο 28% «σπάνια». Οι περισσότεροι εργαζόμενοι βρήκαν δουλειά μέσω παλιών φίλων, παλιών συναδέλφων ή προηγούμενων εργοδοτών. Η επαφή με το συγκεκριμένο άτομο ήταν σποραδική, ενώ ελάχιστοι είχαν περάσει χρόνο μαζί του εκτός δουλειάς. Σύμφωνα με τον Granovetter, «Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτοί οι δεσμοί δεν ήταν ποτέ πολύ ισχυροί εξαρχής… Επανενεργοποιήθηκαν λόγω τυχαίων συναντήσεων ή κοινών φίλων. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι άνθρωποι λαμβάνουν σημαντικές πληροφορίες από άτομα των οποίων την ύπαρξη έχουν ξεχάσει».

Με άλλα λόγια, οι περισσότεροι συμμετέχοντες είχαν βρει τη δουλειά τους χάρη σε (σχεδόν) ξένους —μακρινούς φίλους ή φίλους φίλων, οι οποίοι προσέφεραν πληροφορίες για κάποια δουλειά στον υποψήφιο. Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι βρίσκουν δουλειά με τον ίδιο εν πολλοίς τρόπο που βρίσκουν ερωτικούς συντρόφους —ψάχνοντας στο κοινωνικό τους δίκτυο, πέρα από τους άμεσους δεσμούς τους.

Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι συχνά βασίζονται σε χαλαρούς δεσμούς για να αναζητήσουν χρήσιμες πληροφορίες μέσα σε μεγάλα δίκτυα, όπως έδειξε η μελέτη του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που αναφέρθηκε στο Κεφάλαιο Ι. Οι άνθρωποι συχνά βασίζονται σε κοινωνικά μακρινούς φίλους για να επιτύχουν τον στόχο τους.

Καθώς οι πληροφορίες ρέουν ελεύθερα μέσα σε κάθε στενό κύκλο φίλων, είναι πιθανόν όλοι να ξέρουν λίγο-πολύ όσα γνωρίζουν και οι στενοί φίλοι τους. Αν όμως απομακρυνθείτε λίγο στον κοινωνικό χώρο, υπάρχει λιγότερη αλληλοεπικάλυψη εμπειριών και πληροφοριών.

Μπορεί να εμπιστευόμαστε λιγότερο τα άτομα που είναι μακριά από εμάς στον κοινωνικό χώρο, ωστόσο οι πληροφορίες και οι επαφές που διαθέτουν μπορούν να έχουν μεγαλύτερη αξία, καθώς εμείς δεν έχουμε απευθείας πρόσβαση σε αυτές.

Aυτοί που λειτουργούν ως γέφυρες μεταξύ ομάδων αποκτούν κεντρική θέση στο όλο δίκτυο, και έτσι έχουν περισσότερες πιθανότητες να αποκομίσουν οικονομικά ή άλλου είδους οφέλη.

Προσαρμογή από το βιβλίο «Nicholas A. Christakis, Md, Phd και James H. Fowler, Phd, Συνδεδεμένοι: Η Εκπληκτική Δύναμη Των Κοινωνικών Δικτύων Και Πώς Αυτά Διαμορφώνουν Τη Ζωή Μας, Εκδόσεις Κάτοπτρο»

Νίκος Λυγερός - Κοινωνική μίμηση

Όπως και ο οπορτουνισμός, η μίμηση ως κοινωνικό εργαλείο επιτρέπει την επιβίωση δίχως τη χρήση δημιουργικών λύσεων. Μέσα σε έναν κόσμο που δεν ελέγχει το άτομο, αναπόφευκτα πρέπει να βρεθούν στρατηγικές επιβίωσης και μια από αυτές είναι η μίμηση και ειδικά η κοινωνική μίμηση. Η οποία αν και φαινομενικά παρουσιάζεται ως η έκφραση μιας ελεύθερης βούλησης, στην πραγματικότητα λειτουργεί μέσω της εξάρτησης. Διότι η μίμηση δεν γίνεται με όλα τα άτομα. Η μίμηση έχει ως πηγή τα άτομα που επηρεάζουν, αλλά και την κοινωνική αδράνεια. Η πρώτη περίπτωση συσχετίζεται με την ιδέα της αλλαγής και η δεύτερη με εκείνη της σταθερότητας. Συνεπώς το άτομο βρίσκεται στα σύνορα δύο δεξαμενών έλξης ή μάλλον δύο κατηγοριών. Η πρώτη έχει έναν σημειακό ελκυστή ενώ η δεύτερη έχει έναν ελκυστή πολλαπλών διαστάσεων. Και στις δύο περιπτώσεις παρατηρούμε το φαινόμενο της αλλαγής φάσης και της υστέρησης. Πιο συγκεκριμένα με την πρώτη ενεργοποιείται η μόδα ενώ με τη δεύτερη ασκείται η κοινωνική πίεση πάνω στο άτομο που επανέρχεται σε μια προηγούμενη επιλογή ή μη επιλογή αν ανήκει στο αρχικό πλαίσιο. Μια από τις επιπτώσεις αυτής της ανάλυσης είναι η εξήγηση τουλάχιστον η θεωρητική του φαινομένου που ονομάζουμε κοινή γνώμη που λειτουργεί μέσα στο πλαίσιο της κοινής λογικής η οποία βέβαια δεν ανήκει στη λογική. Η κοινή γνώμη διαμορφώνεται ελάχιστα αλλά και ριζοσπαστικά δίχως αυτό το ενδεχόμενο να σημαίνει ότι είναι κάτι το οριστικό. Κατά κάποιο τρόπο μάλιστα θα μπορούσαμε να πούμε ότι τίποτα δεν είναι οριστικό εκτός βέβαια από τη γενική αδράνεια. Είμαστε σε ένα πεδίο που λειτουργεί με τα πρότυπα των διαπραγματεύσεων δίχως συνεργασία. Πράγμα που δεν αποκλείει τις ισορροπίες του τύπου Nash . Η κοινωνική μίμηση ως στρατηγική επιβίωσης φαίνεται να πηγάζει από το βιολογικό υπόβαθρο και μοιάζει περισσότερο με ένα αντανακλαστικό φαινόμενο παρά με μια συνειδητή πράξη επιλεγμένη πάνω σε μια λογική βάση. Κατά συνέπεια δεν είναι αφελής η διερεύνηση ενός φυσικού μοντέλου όπως ο μαγνητισμός όπως προτάθηκε σχετικά πρόσφατα από Γάλλους ερευνητές. Επιπλέον η πολύπλοκη ιδέα του σπιν όταν ανήκει στον τομέα της κβαντικής φυσικής, γίνεται απλή μέσα στο πλαίσιο της κλασικής. Και επιτρέπει τη μοντελοποίηση της ατομικής τάσης. Κάθε σπιν ακόμα και ατομικό επηρεάζεται από τα σπιν γειτονικών ατόμων και ευθυγραμμίζεται με αυτά όταν ανήκουν στην ίδια δεξαμενή έλξης. Το ενδιαφέρον προέρχεται από την ύπαρξη μιας αντικειμενικής εξήγησης όσον αφορά στις απότομες αλλαγές. Μέσω της κριτικής μάζας, η αλλαγή φάσης μπορεί να είναι απότομη ακόμα και αν η γενική εξέλιξη είναι σχετικά αργή. Αυτό σημαίνει ότι ακόμα και απλές εξελίξεις μπορεί να προκαλέσουν απότομες αλλαγές που παρουσιάζονται ως μη προβλεπόμενες ενώ στην πραγματικότητα μέσω του μοντέλου είναι αναμενόμενες. Οι ειδικοί ξέρουν να δημιουργούν μόδες μέσω της κοινωνικής μίμησης ακόμα κι εκεί όπου όλα φαίνονται στατικά.

Είναι αξιόπιστη η άποψη του πλήθους;

Μολονότι το πλήθος συχνά είναι σοφό, μπορεί κάποιες φορές να κάνει και μεγάλα λάθη στη λήψη αποφάσεων. Η διαφορά μεταξύ αυτών των δύο άκρων (για παράδειγμα, μεταξύ μιας ομαλής εκλογή και μιας οργισμένης εξέγερσης) έχει μεγάλη σχέση με τη διαδρομή της ροής πληροφορίας μέσα στα δίκτυα. Το κατά πόσον ομάδες ανθρώπων μπορούν να φθάσουν σε μια σωστή απόφαση για κάτι (την αξία ενός προϊόντος, τον αριθμό των φασολιών που περιέχονται σε ένα βάζο, το βάρος ενός μοσχαριού) εξαρτάται από το αν οι προβλέψεις γίνονται ταυτόχρονα ή ακολουθιακά. Αν μια ομάδα ανθρώπων αποφασίζει για την τιμή ενός αγαθού με τα μέλη της να κάνουν ανεξάρτητες εκτιμήσεις, τότε η μέση εκτίμησή τους είναι πιθανότατα ένας καλός δείκτης της αγοραίας αξίας του προϊόντος. Ωστόσο, αν αυτοί κάνουν τις εκτιμήσεις τους ο ένας μετά τον άλλο γνωρίζοντας τις εκτιμήσεις όσων προηγήθηκαν (όπως στο παιχνίδι του «χαλασμένου τηλεφώνου») -αν η πληροφορία μεταφέρεται από τον καθένα στον επόμενο-, τότε μπορεί να φθάσουν οι τυφλοί να οδηγούν τους τυφλούς. Μόλις ένας κρίσιμος αριθμός ατόμων οδηγηθεί σε μια απόφαση, οι υπόλοιποι απλώς ακολουθούν, σκεπτόμενοι ότι δε είναι δυνατόν όλοι οι άλλοι να κάνουν λάθος . Επομένως, το αν η σοφία του πλήθους είναι αξιόπιστη εξαρτάται από το αν τα άτομα αλληλεπιδρούν ταυτόχρονα και ανεξάρτητα ή ακολουθιακά και σε αλληλοσύνδεση.

Οι κοινωνιολόγοι και φυσικοί Matthew Salganik, Peter Dodds και Duncan Watts μελέτησαν αυτό το πρόβλημα χρησιμοποιώντας μια διαδικτυακή αγορά μουσικής. Σχεδίασαν ένα πείραμα δημιουργώντας μια ιστοσελίδα που περιείχε σαράντα οκτώ τραγούδια, τα οποία μπορούσε κανείς να κατεβάσει δωρεάν. Την ιστοσελίδα επισκέφτηκαν 14.341 άτομα. Ωστόσο, οι επισκέπτες βίωναν διαφορετικούς «κόσμους», οι οποίοι είχαν διαμορφωθεί από τις ενέργειες των προηγούμενων χρηστών. Οι επισκέπτες μπορούσαν να κατεβάσουν τραγούδια συγκροτημάτων τα οποία δεν γνώριζαν, να τα ακούσουν και να αξιολογήσουν την ποιότητά τους. Στον έναν «κόσμο», οι επισκέπτες μπορούσαν να δουν πώς είχαν βαθμολογήσει τα τραγούδια οι προηγούμενοι επισκέπτες, ενώ στον άλλο όχι. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι, όταν οι βαθμολογίες ήταν ορατές, η αξιολόγηση του πρώτου ατόμου επηρέαζε ολόκληρη την πορεία βαθμολόγησης του συγκεκριμένου τραγουδιού. Με άλλα λόγια, οι μουσικές προτιμήσεις είναι μεταδοτικές. Μια μικρή αλλαγή στη σειρά των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, όταν ο κόσμος κάνει πολιτισμικές επιλογές, μπορεί να μετατρέψει ένα μέτριο τραγούδι σε επιτυχία ή έναν ασήμαντο τραγουδιστή- σε είδωλο.

Αυτό το πείραμα καταδεικνύει τη σημασία της εξάρτησης «από τη διαδρομή», η οποία προκύπτει όταν οι άνθρωποι λαμβάνουν αποφάσεις με ακολουθιακό τρόπο. Δεν υπάρχει καμία σωστή ή αληθινή αξία για τα συγκεκριμένα τραγούδια. Η αξία και η ποιότητα κάθε τραγουδιού εξαρτώνται από μια ιδιότυπη και ουσιαστικά τυχαία διαδικασία, η οποία σχετίζεται με μια συγκεκριμένη ακολουθία ατόμων που λαμβάνουν αποφάσεις. Λόγω της τάσης μας να θέλουμε ό,η θέλουν οι άλλοι και να βλέπουμε τις επιλογές των άλλων ως έναν αποτελεσματικό τρόπο κατανόησης του κόσμου, τα κοινωνικά μας δίκτυα μπορούν να μεγεθύνουν κάτι το οποίο ξεκινά ως μια τυχαία παραλλαγή. Και αυτές οι μικρές παραλλαγές μπορούν ορισμένες φορές να προκαλέσουν μεγάλες διαφορές στη δυνατότητά μας να συνεργαστούμε για την επίλυση προβλημάτων.

Ο αναπάντεχος ρόλος της διασύνδεσης στη συνεργασία

Η φυσική επιλογή είναι μια αδυσώπητη διαδικασία. Μόνο τα «αρμοστικότερα» άτομα επιβιώνουν και καταφέρνουν να αναπαραχθούν και να μεταβιβάσουν τα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά. Αυτό δημιουργεί έναν γρίφο όσον αφορά τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Ας υποθέσουμε ότι έχετε την τάση να μοιράζεστε την τροφή σας με φίλους με τους οποίους δεν έχετε συγγένεια εξ αίματος. Αν η τροφή σπανίζει, τότε η γενναιοδωρία σας θα βοηθήσει τους φίλους σας να γίνουν ισχυρότεροι. Συνεπώς, θα κάνει εσάς λιγότερο ισχυρούς (λιγότερο ικανούς να επιβιώσετε). Έτσι, τα γονίδια που συμβάλλουν στην επιθυμία σας να μοιράζεστε την τροφή σας έχουν λιγότερες πιθανότητες να μεταβιβαστούν στις επόμενες γενιές συγκριτικά με τα γονίδια που θα σας έκαναν να κρατήσετε όλη την τροφή για τον εαυτό σας. Από πού λοιπόν προέρχεται το μοίρασμα της τροφής;

Αυτό είναι το αίνιγμα της συνεργασίας και του αλτρουισμού: φαίνεται ότι όσοι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν τους άλλους θα έπρεπε να έχουν λιγότερες πιθανότητες επιβίωσης από εκείνους που ενδιαφέρονται μόνο για τον εαυτό τους. Σύμφωνα με την ορολογία της θεωρίας παιγνίων, οι συνεργάσιμοι, που είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν ένα προσωπικό τίμημα για να βοηθήσουν μια ομάδα ατόμων, έχουν λιγότερες πιθανότητες να επιβιώσουν απ' ό,τι οι τσαμπατζήδες, που δεν πληρώνουν κανένα προσωπικό τίμημα, αλλά επωφελούνται από τις προσπάθειες της ομάδας. Για παράδειγμα, όταν οι άνθρωποι έμαθαν να κυνηγούν μεγάλα θηράματα, εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν, αυτό προσέδωσε ένα πλεονέκτημα αρμοστικότητας στις ομάδες που ήξεραν να το κάνουν. Αν όμως είναι επικίνδυνο να κυνηγήσεις ένα μαστόδοντο, τότε γιατί να μην αφήσεις κάποιον άλλο να το κάνει; Αν είσαι το πιο εγωιστικό άτομο στην ομάδα σου, τότε θα έπρεπε να έχεις τις περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης.

Σε μία από τις πιο δοξαστικές εισόδους στον ναό του σύγχρονου μυθιστορήματος, ο Άγγλος συγγραφέας Ίαν Μακ Γιού­ αν, στο έργο του Enduring Love (Έμμονη αγάπη), περιγράφει γλαφυρά το πρόβλημα της συνεργασίας. Ένα αερόστατο αιωρείται κοντά στο έδαφος σε ένα πράσινο αγγλικό λιβάδι, απειλούμενο από τον δυνατό άνεμο. Κουρνιασμένο μέσα στο καλάθι κάθεται ένα τρομαγμένο αγόρι, ενώ έξω, κρεμασμένος από το σκοινί, βρίσκεται ο παππούς του, που προσπαθεί απεγνωσμένα να συγκρατήσει το αερόστατο πριν το παρασύρει ο αέρας. Καλεί βοήθεια και καταφθάνουν πέντε άνδρες. Ο καθένας από τους έξι άνδρες τώρα κρατά ένα σκοινί δεμένο στο αερόστατο, αλλά κανείς δεν συντονίζει τις κινήσεις τους. Φθάνει ένα νέο κύμα αέρα, που σηκώνει το αερόστατο τρία μέτρα από το έδαφος, παρασέρνοντας τους άνδρες και σηκώνοντάς τους στον αέρα. Αν κρατηθούν όλοι, θα επιστρέψουν γρήγορα ασφαλείς στο έδαφος. Ένας όμως από αυτούς αφή­νει το σκοινί, και το αερόστατο σηκώνεται ακόμη ψηλότερα. Αμέσως οι υπόλοιποι αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα. Άλλος ένας αφήνει το σκοινί, και μετά ακόμη ένας, αυξάνοντας την πίεση στους υπόλοιπους να ακολουθήσουν, και έτσι απομένει μόνο ένας. Αυτός ο άνδρας, ένας πραγματικά καλός άνθρωπος, που μέσα του «η φλόγα του αλτρουισμού [...] έκαιγε λίγο πιο δυνατή», συνεχίζει να κρατά το σκοινί. Παρασύρεται από το αερόστατο, που υψώνεται σαν χαρταετός, ώσπου, προς φρίκη και όνειδος των ανδρών που τον κοιτάζουν, δεν έχει άλλη επιλογή παρά να αφήσει το σκοινί, εκατό μέτρα από το έδαφος, και να πέσει βρίσκοντας τραγικό θάνατο. Όπως γράφει ο Μακ Γιούαν, αυτοί οι έξι άνδρες, καθώς κρέμονταν λίγα μέτρα από το έδαφος, «αναπαράστησαν το αρχαίο, ανεπίλυτο ηθικό δίλημμα: εμείς ή εγώ;»

Τα καλά νέα είναι ότι οι άνθρωποι πολύ συχνά αγνοούν τις εγωιστικές τάσεις τους όταν αλληλεπιδρούν με ανθρώπους με τους οποίους συνδέονται . Στο Survivor, η Τίνα θα μπορούσε να αναγκάσει τον Κιθ να συνεχίσει να στέκεται στη δοκό, αλλά συνεργάστηκε και πήδηξε στο νερό όταν της το ζήτησε. Και σε πάρα πολλά εργαστηριακά πειράματα που μελετούν διλήμματα συνεργασίας και αλτρουισμού, οι άνθρωποι επιλέγουν να βοηθήσουν τους άλλους περίπου στις μισές περιπτώσεις ακόμη και άτομα τα οποία δεν θα συναντήσουν ποτέ ξανά. Φαίνεται λοιπόν ότι θα ήταν λάθος να εφαρμόσουμε απλοϊκά την εξελικτική θεωρία για να καταλάβουμε αν είναι λογικό ή όχι να βοηθάμε τους άλλους. Ο εγωισμός δεν είναι πάντοτε αποδοτικός. Αν ήταν, όλοι θα ήμαστε εγωιστές.

Στον πραγματικό κόσμο όμως, έξω από το εργαστήριο, υπάρχουν και πολλοί άλλοι παράγοντες -διότι ζούμε σε ένα δίκτυο αλληλεπιδράσεων και οι αλληλεπιδράσεις αυτές είναι συχνά επαναλαμβανόμενες ή διαρκείς. Ίσως η Τίνα να παραιτήθηκε επειδή ήξερε ότι θα βρισκόταν αντιμέτωπη με τον Κιθ σε μελλοντικές δοκιμασίες και θα χρειαζόταν τη βοήθειά του. Οι εξελικτικοί επιστήμονες το ονομάζουν αυτό άμεση αμοιβαιότητα. Αν έχετε πολλές ευκαιρίες να συνεργαστείτε με το ίδιο άτομο, ένας τρόπος να διασφαλίσετε τη βοήθειά του είναι να υποσχεθείτε μια μελλοντική συνεργασία .

Σε μια έξυπνη και πασίγνωστη μελέτη που σχεδιάστηκε για να εξετάσει την αμοιβαιότητα, ο πολιτικός επιστήμονας Robert Axelrod έδειξε ότι η στρατηγική συνεργασίας που ονομάζεται «μία σου και μία μου» είναι συχνά πιο αποτελεσματική από τη διαρκή συνεργασία ή τον διαρκή εγωισμό.4 Στη στρατηγική «μία σου και μία μου» συνεργάζεστε την πρώτη φορά που γνωρίζετε κάποιον, και έκτοτε απλώς αντιγράφετε και επαναλαμβάνετε τη συμπεριφορά του κατά την τελευταία σας αλληλεπίδραση. Αυτή η στρατηγική είναι στην ουσία το αντίστροφο του Χρυσού Κανόνα της ηθικής: να φέρεσαι στους άλλους όπως σου φέρθηκαν και εκείνοι. Αν κάποιος συνεργαστεί, τότε ανταποδίδουμε τη συνεργασία στον επόμενο γύρο. Αν δεν συνεργαστεί, τον τιμωρούμε την επόμενη φορά, αρνούμενοι τη συνεργασία. Απλό, αλλά αποτελεσματικό.

Σε έναν κόσμο γεμάτο ανθρώπους που χρησιμοποιούν τη στρατηγική «μία σου και μία μου», η συνεργασία συμβαίνει παντού και πάντα• αλλά σε έναν κόσμο αποτελούμενο μόνο από εγωιστικά άτομα, εκείνοι που χρησιμοποιούν τηv εν λόγω στρατηγική δεν βγαίνουν κερδισμένοι. Αν χρησιμοποιείτε τον κανόνα «μία σου και μία μου», την πρώτη φορά που θα συναντήσετε ένα εγωιστικό άτομο, θα συνεργαστείτε μαζί του, αλλά εκείνος δεν θα συνεργαστεί μαζί σας. Θα πάρετε το μάθημά σας, και στο μέλλον δεν θα τον εμπιστευθείτε• ωστόσο, χάρη . σε εκείνη την πρώτη συνάντησή σας, εκείνος θα είναι ελαφρώς πιο ενισχυμένος, αφού θα έχει κερδίσει κάτι από εσάς, ενώ εσείς όχι. Αν δεν γνωρίσετε άλλους ανθρώπους που θα είναι πρόθυμοι να συνεργαστούν μαζί σας, τότε εσείς και τα γονίδιά σας θα έχετε χάσει το παιχνίδι.

Αυτή η κατάσταση οδήγησε τον μαθηματικό Chris Hauert και τους συνεργάτες του να εξετάσουν άλλη μία πιθανότητα σε , ένα σημαντικό εξελικτικό μοντέλο που δημοσιεύθηκε το 2002 στο Science.s Στη μελέτη του Axelrod και στα περισσότερα προηγούμενα θεωρητικά μοντέλα, τα άτομα ήταν αναγκασμένα να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Αν όμως επέλεγαν να μην αλληλεπιδράσουν; Αντί να επιχειρήσει κανείς να συνεργαστεί, αναλαμβάνοντας το ρίσκο της εξαπάτησης, θα μπορούσε να κοιτάξει τον εαυτό του. Με άλλα λόγια, θα μπορούσε να δια­ κόψει τις σχέσεις του με τους άλλους στο δίκτυο. Ο Hauert ονόμασε τα άτομα που υιοθετούν αυτή τη στρατηγική «μονόχνοτους».

Χρησιμοποιώντας όμορφα μαθηματικά, ο Hauert και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι σε έναν κόσμο γεμάτο μονόχνοτους είναι εύκολο να αναπτυχθεί η συνεργασία, διότι δεν υπάρχουν άτομα που θα εκμεταλλεύονταν όσους συνεργάσιμους πιθανόν παρουσιαζόνταν. Οι μονόχνοτοι φροντίζουν για τον εαυτό τους, ενώ οι συνεργάσιμοι σχηματίζουν, ενώ οι συνεργάσιμοι σχηματίζουν δίκτυα μεταξύ τους. Οι συνεργάσιμοι σύντομα επικρατούν στον πληθυσμό, αφού πάντοτε τα καταφέρνουν καλύτερα από τους μονόχνοτους. Μόλις όμως ο κόσμος γεμίσει από συνεργάσιμους, είναι πολύ εύκολο να παρασιτήσουν οι τσαμπατζήδες, απολαμβάνοντας τους καρπούς της συνεργασίας χωρίς να συνεισφέρουν . Καθώς οι τσαμπατζήδες γίνονται ο κυρίαρχος τύπος στον πληθυσμό, δεν υπάρχουν πλέον άτομα τα οποία να μπορούν να εκμεταλλευθούν• τότε, κυριαρχούν και πάλι οι μονόχνοτοι καθότι δεν θέλουν να έχουν καμία σχέση, φέρ' ειπείν, με εκείνους τους απατεώνες . Εν ολίγοις, η συνεργασία αναδύεται επειδή μπορούμε να κάνουμε περισσότερα μαζί παρά χώρια. Ωστόσο, εξαιτίας του προβλήματος του παρασιτισμού των τσαμπατζήδων, η επιτυχία της συνεργασίας δεν είναι εγγυημένη.

Για να αντιμετωπιστούν οι τσαμπατζήδες , απαιτείται ένα άλλο είδος ατόμων : οι τιμωροί. Όλοι νιώθουμε την επιθυμία να προστατεύσουμε τους κοινωνικούς κανόνες όταν παραβιάζονται . Κάποιοι κορνάρουν όταν ένας οδηγός παραβιάζει την προτεραιότητά τους, μολονότι το κορνάρισμα δεν αλλάζει τίποτε . Άλλοι διακινδυνεύουν έναν καβγά ζητώντας από τους καπνιστές να μην καπνίζουν στους χώρους των μη καπνιζόντων . Και πολλές φορές οι αυτόπτες μάρτυρες είναι διατεθειμένοι να καταθέσουν στο δικαστήριο, παρότι αυτό θα μπορούσε να τους εκθέσει στον κίνδυνο της εκδικητικής συμπεριφοράς. Αυτοί οι άνθρωποι πληρώνουν ένα μικρό κόστος οι ίδιοι για να επιβάλουν ένα κόστος σε κάποιον που αρνείται να συνεργαστεί. Και αυτή είναι μια διαφορετικού είδους σύνδεση. Οι συνεργάσιμοι συνδέονται με τους άλλους για να αυξήσουν τα συνολικά οφέλη• οι τσαμπατζήδες συνδέονται για να απομυζήσουν εκείνους που παράγουν• και οι τιμωροί συνδέονται για να διώξουν τους τσαμπατζήδες.

Θεωρίες της τιμωρίας έχουν προταθεί προ πολλού, αλλά πάντα αδυνατούσαν να εξηγήσουν πως θα μπορούσε να έχει προκύψει αρχικά μια τέτοια συμπεριφορά. Σε έναν κόσμο τσαμπατζήδων, ένας τιμωρός θα πρέπει να αναλώνει διαρκώς ενέργεια για να διορθώνει κάθε παράβαση (κάτι προφανώς εξαντλητικό), οπότε σύντομα θα βρεθεί σε μειονεκτική θέση.

Σε έναν κόσμο αποσυνδεδεμένων μονόχνοτων, όμως, οι τιμωροί δεν θα χρειάζονταν να τιμωρήσουν κανέναν. Με βάση αυτή τη λογική, δημιουργήσαμε το δικό μας μοντέλο και δείξαμε ότι οι μικρές ομάδες διασυνδεδεμένων, αλληλεπιδρώντων συνεργασίμων και τιμωρών θα μπορούσαν να συνεξελίσσονται μέσα σε έναν κόσμο που, κατά τα άλλα, φροντίζει για τον εαυτό του, και αυτό θα ωθούσε ολόκληρο τον πληθυσμό σε ανώτερα επίπεδα συνεργασίας και σύνδεσης.

Ο Hauert και οι συνεργάτες του αργότερα επεξέτειναν το μοντέλο μας, δείχνοντας ότι υπό γενικές συνθήκες θα οδηγούσε σ’ έναν μεικτό πληθυσμό ατόμων που συνεργάζονται και παρασιτούν και ατόμων που συνδέονται και αποσυνδέονται. Έδειξαν, επίσης, ότι ο πληθυσμός βρισκόταν _συχνά σε μεταβατικό στάδιο, το οποίο σημαίνει ότι σε κάθε δεδομένη στιγμή θα μπορούσαμε να βρούμε διαφορετικές αναλογίες ατόμων από κάθε κατηγορία . Σε αντίθεση με τα μοντέλα που προβλέπουν πολύ μεγάλη ή πολύ μικρή συνεργασία, το επεκτεταμένο μοντέλο έδειξε ότι η συνεργασία θα λαμβάνει χώρα συχνά σε έναν κόσμο στον οποίο θα ήταν εφικτό να εντοπιστούν και να τιμωρηθούν τα «παράσιτα» και στον οποίο θα υπήρχε ποικιλομορφία ως προς την τάση των ανθρώπων να εντάσσονται σε ομάδες. Με λίγα λόγια, το μοντέλο προέβλεπε δύο πράγματα: ορισμένοι άνθρωποι θα συνεργάζονται, ενώ άλλοι όχι• και ορισμένοι άνθρωποι θα είναι καλά συνδεδεμένοι στο κοινωνικό δίκτυο, ενώ άλλοι -οι μονόχνοτοι- όχι.

Θεωρία των ανθρώπινων δικτύων

Η ανάγκη για καινούργιες και εύστοχες μεθόδους που θα βοηθήσουν στην ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς και σκέψης είναι αρχέγονη. Κάθε νέα όμως πρόταση αντιμετωπίζεται αναπόφευκτα με επιφύλαξη. Μία τέτοια επιφύλαξη ίσως προκαλέσει και το παρόν άρθρο της Παπαβασιλείου Σεβαστής.

Η λέξη «δίκτυο» παραπέμπει σε τεχνικούς όρους των Επικοινωνιών και της πληροφορικής. Αποτελεί όμως μεθοδολογικό εργαλείο και για τις κοινωνικές επιστήμες. Η έννοια της «Ανάλυσης των δικτύων» είναι ήδη καταξιωμένη στην Αμερική και στην Γαλλία και εξελίσσετε συνεχώς. Στην Ελλάδα ελάχιστοι είναι οι ερευνητές που την γνωρίζουν και την αξιοποιούν όπως ο κος Γ. Δερτιλής[1], ιστορικός της σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας.

Η έννοια του Δικτύου δεν είναι καινούργια. Την έχουμε συναντήσει σε ιστορικά έργα όταν μιλούν για δίκτυο εξουσίας, πελατειακό δίκτυο, δίκτυο εμπόρων και χρησιμοποιείται για να εξηγήσει τους κοινωνικούς δεσμούς μέσα σε κοινωνικές ομάδες ή ανάμεσα σε ομάδες και άτομα (πολιτικοί παράγοντες, επαγγελματικές τάξεις, μετανάστες κτλ.). Πρόκειται βέβαια για μία μεταφορική χρήση του όρου η οποία γνωρίζει ένα πολύ μεγάλο εύρος προσεγγίσεων.

Υπάρχουν όμως κάποιοι επιστήμονες των κοινωνικών και ανθρωπιστικών σπουδών που χρησιμοποιούν την έννοια του δικτύου πιο συστηματικά (γνωστή ως «network analysis» και «l’analyse de Réseaux»). Δημιουργούν δηλαδή ένα σύνολο από μεθόδους, μοντέλα και έρευνες που εφαρμόζεται σε όλο το εύρος των κοινωνικών επιστημών, Κοινωνιολογία, Ανθρωπολογία, Οικονομικά, Κοινωνική Ψυχολογία, Εθνολογία και Ιστορία.

Η αρχή της συστηματοποίησης της έρευνας βρίσκεται σε αγγλοσαξονικές ανθρωπολογικές προσεγγίσεις και στην κλασσική Κοινωνιομετρία. Κατά βάση υπάρχουν τρία ρεύματα σκέψης σύμφωνα με τον Scott[2] : Το πρώτο κατάγεται από την Ψυχολογία της Αλληλεπίδρασης του Moreno και Lewis κατά την δεκαετία του ΄30 στις ΗΠΑ, το δεύτερο επίσης στις ΗΠΑ και χρονικά παράλληλα αφορά τις διαπροσωπικές σχέσεις και την διαμόρφωση της «κλίκας» και αναπτύχθηκε στα Πανεπιστήμια του Harvard και Chicago, τέλος, το τρίτο ρεύμα αναπτύχθηκε από τους Βρετανούς Κοινωνικούς Ανθρωπολόγους από την δεκαετία του ΄30 αλλά κυρίως τις δεκαετίες του 1960 και 1970.

Αν και υπάρχει μεγάλη διαφοροποίηση στις απόψεις μπορούν να συνοψιστούν σε μια βασική ιδέα αρκετά απλή που η συστηματοποίηση της όμως έχει φέρει καινούργια δυναμική.

Αφορά, λοιπόν, την αναπαράσταση της κοινωνικής ζωής με την μορφή ενός δικτύου με τελείες και γραμμές. Οι τελείες αντιπροσωπεύουν τα άτομα ή τις ομάδες και οι γραμμές τις σχέσεις μεταξύ τους. Έτσι, όλο το κοινωνικό σύνολο αντιλαμβάνεται με αυτή τη μορφή και η ανθρώπινη συμπεριφορά εξηγείται από τον τρόπο που συνδέονται οι άνθρωποι και οι ομάδες μεταξύ τους παρά από τις συμπεριφορές των ίδιων των ατόμων. Το περιεχόμενο ή ο όγκος των πληροφοριών που φέρουν τα άτομα ενδιαφέρει εξίσου όσο η φύση των σχέσεων μεταξύ των ατόμων. Συνοψίζοντας, το μοντέλο αυτό υπογραμμίζει την σημασία της αλληλεπίδρασης των ανθρωπίνων σχέσεων. Η δύναμη τους είναι διαχρονική και μπορεί να αναδείξει τις κοινωνικές ανισότητες χωρίς να έχει λάβει υπόψη το κοινωνικό status ή άλλα δεδομένα των ατόμων. Η αξία αυτής της προσέγγισης είναι τεράστια κυρίως γιατί μπορούμε να αναδείξουμε την κοινωνική διαστρωμάτωση μεταβαλλόμενη με τον χρόνο αλλά και με την σχέση εξουσίας μεταξύ των ατόμων μελετώντας τις αλλαγές στις σχέσεις των δικτύων.

Σήμερα μπορούμε να διακρίνουμε δύο βασικές σχολές σκέψης τη σχολή του Manchester» με εκπροσώπους του Βρετανούς Ανθρωπολόγους και τη σχολή με τους Κοινωνιολόγους του Harvard. Οι μεν αντιπροσωπεύουν τα «προσωποκεντρικά δίκτυα» και οι δε τα «πλήρη δίκτυα». Οι πρώτοι βασίζουν την ανάλυση τους παίρνοντας πληροφορίες για ότι μπορεί να ενδιαφέρει τα άτομα που έχουν επιλέξει και τις σχέσεις τους ενώ οι δεύτεροι επιλέγουν συγκεκριμένες σχέσεις από μία συγκεκριμένη ομάδα επιλέγοντας το πεδίο των σχέσεων που θα τους απασχολήσει.

Αν και η σημασία των διαπροσωπικών σχέσεων είχε ήδη τονιστεί και από τον Γερμανό κοινωνιολόγο Georg Simmel[3] ο οποίος υποστήριζε ότι οι δομές αναδεικνύονται από την ανθρώπινη αλληλεπίδραση και ασκούν τεράστια δύναμη σε αυτές αλλά και τον Nobert Elias[4] ο οποίος με της σειράς του αντιλαμβάνεται τις κοινωνικές ομάδες και τους θεσμούς συμπεριλαμβανομένου της εξουσίας και της αγοράς ως μία διαστρωμάτωση που κυμαίνεται με βάση τις σχέσεις των ατόμων, αλλά και από πολλούς άλλους (Durkheim,Wundt, Bretano, Dithley, Mach, Helmholtz κ.α.) η συστηματοποίηση και η ενδελεχής έρευνα τους έχει φέρει νέα δεδομένα.

Ένα ενδεικτικό παράδειγμα είναι το έργο του Mark Granovetter (1973), "The strength of Weak Ties", American Journal of Sociologie, n° 78, Η δύναμη του αδύνατου κρίκου.

Ο πρωτοπόρος αυτός Αμερικάνος κοινωνιολόγος ταξινόμησε τις διαπροσωπικές σχέσεις σε δεσμούς ισχυρούς και αδύνατους. Το κριτήριο της διάκρισης ποικίλει αλλά κατά βάση λαμβάνονται υπόψη τέσσερα κριτήρια: η συχνότητα των επαφών, ο συναισθηματικός δεσμός, η σημασία που έχει ο βαθμός της εξάρτησης και ο βαθμός της εχεμύθειας. Στη πλειονότητα των δικτύων διακρίνονται καθαρά οι ισχυροί και οι αδύναμοι δεσμοί. Όσο περισσότεροι είναι οι ισχυροί δεσμοί σε ένα δίκτυο τόσο περισσότερο αυτό έχει την τάση να είναι αλληλένδετο και κλειστό. Οι αδύναμοι κρίκοι είναι αυτοί που γίνονται γέφυρες που συνδέουν διαφορετικά δίκτυα μεταξύ τους και που μπορούν να μεταφέρουν πληροφορίες.

Εφαρμόζοντας τη σχέση αυτή σε μία έρευνα[5] πάνω σε 300 στελέχη, τεχνικούς και επιχειρηματίες μίας περιοχής της Βοστόνης οι οποίοι είχαν προσφάτως αλλάξει δουλεία ο Granovetter απέδειξε ότι: 1) η πλειονότητα (56%) βρήκε την δουλεία της από τις προσωπικές σχέσεις, 2) μόνο το 16,7% βοηθήθηκε για την εύρεση της εργασίας από το στενό περιβάλλον, το 27,8% από πιο ευρύ κύκλο, ενώ το 55,6% από απλούς γνωστούς. Συμπερασματικά, οι αδύνατοι κρίκοι είναι πιο πιθανό να σε βοηθήσουν στην αναζήτηση της εργασίας σου.

Η ανάλυση των δικτύων έδωσε και εξακολουθεί να δίνει μία σειρά από αξιόλογες έρευνες και σημαντικά αποτελέσματα. Οι αδυναμίες και οι βελτιώσεις τίθενται υπό σκέψη και δεν έχουμε παρά να αναμένουμε τα επόμενα επιστημονικά πορίσματα.

Ένας για όλους και όλοι για έναν

Οι παραδοσιακοί τρόποι κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς δεν είναι επαρκείς. Μια κλασική μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε για την κατανόηση της συλλογικής συμπεριφοράς εξετάζει τις επιλογές και τις ενέργειες των ατόμων. Για παράδειγμα, μπορούμε να δούμε τις αγορές, τις εκλογές ή τις εξεγέρσεις ως απλά παραπροϊόντα αποφάσεων των ατόμων να αγοράσουν και να πουλήσουν, να ψηφίσουν ή να εκφρά σουν την οργή τους. Το κλασικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης, το οποίο είναι γνωστό ως μεθοδολογικός ατομικισμός, είναι η αντίληψη του Άνταμ Σμιθ για την αγορά ως το απλό άθροισμα της προθυμίας των ατόμων να πουλήσουν ή να αγοράσουν αγαθά.

Μια άλλη κλασική μέθοδος για την κατανόηση της συλλογικής συμπεριφοράς απορρίπτει το άτομο και εστιάζει αποκλειστικά σε ομάδες, με βάση κατηγορίες όπως η τάξη ή η φυλή, οι οποίες αποτελούν φορείς συλλογικών ταυτοτήτων που κάνουν τα μέλη τους να δρουν συντονισμένα. Κάποιοι από τους υποστηρικτές αυτής της παράδοσης, όπως ο Καρλ Μαρξ, πιστεύουν ότι οι ομάδες έχουν τη δική τους «συνείδηση», η οποία τις διαποτίζει με μια αδιαίρετη προσωπικότητα, που δεν μπορεί να συναχθεί ή να κατανοηθεί με βάση τη δράση των ατόμων. Άλλοι έχουν εστιάσει στην πρωτοκαθεδρία της ομαδικής κουλτούρας. Για παράδειγμα, ο κοινωνιολόγος Emile Durkheim υποστήριξε ότι τα σχετικά σταθερά ποσοστά αυτοκτονίας μεταξύ των μελών διαφορετικών θρησκευτικών ομάδων δεν θα μπορούσαν να εξηγηθούν με βάση τις πράξεις των ατόμων, καθώς οι ομάδες αποτελούν μια ανθεκτική πραγματικότητα που διαρκεί περισσότερο από τη ζωή των μελών τους. Πώς γίνεται, αναρωτιόταν, τα άτομα να έρχονται και να παρέρχονται, αλλά τα ποσοστά αυτοκτονίας μεταξύ των Γάλλων προτεσταντών να παραμένουν σταθερά; Αυτή η προσέγγιση, γνωστή ως μεθοδολογικός ολισμός, βλέπει ότι τα κοινωνικά φαινόμενα τα διακρίνει η ολότητα, διάφορη των ατόμων, η οποία δεν μπορεί να κατανοηθεί απλώς μέσω της μελέτης των ατόμων.

Ο ατομικισμός και ο ολισμός διαφωτίζουν σημαντικές πτυχές της ανθρώπινης κατάστασης, αλλά παραβλέπουν ένα βασικό στοιχείο. Σε αντίθεση με αυτές τις δύο παραδόσεις, η επιστήμη των κοινωνικών δικτύων προσφέρει έναν εντελώς καινούργιο τρόπο κατανόησές της ανθρώπινης κοινωνίας, διότι η εν λόγω επιστήμη αφορά τόσο τα άτομα όσο και τις ομάδες, και μάλιστα*επικεντρώνεται στο πώς τα άτομα σχηματίζουν ομάδες. Οι διασυνδέσεις μεταξύ των ανθρώπων οδηγούν σε φαινόμενα που δεν υφίστανται στα άτομα και δεν μπορούν να αναχθούν στις μεμονωμένες επιθυμίες και συμπεριφορές τους. Ο ίδιος ο πολιτισμός, μάλιστα, είναι ένα τέτοιο φαινόμενο. Όταν χάνουμε τις συνδέσεις μας, χάνουμε τα πάντα.

Η μελέτη των κοινωνικών δικτύων είναι στην πραγματικότητα μέρος ενός πολύ ευρύτερου προγράμματος συναρμολόγησης στη σύγχρονη επιστήμη. Κατά τους τελευταίους τέσσερις αιώνες, οι επιστήμονες, εμπνευσμένοι από τη φλόγα του αναγωγισμού και με μεγάλη επιτυχία, άρχισαν να εξετάζουν όλο και μικρότερα τμήματα της Φύσης για να κατανοήσουν το όλον. Έχουμε αποσυναρμολογήσει τη ζωή σε όργανα, σε κύτταρα, σε μόρια και, τέλος, σε γονίδια. Έχουμε αποσυναρμολογήσει την ύλη σε άτομα, σε πυρήνες, σε υποατομικά σωματίδια. Έχουμε εφεύρει από μικροσκόπια έως υπερεπιταχυ ντές σωματιδίων. Τώρα, όμως, ol επιστήμονες σε πολλούς τομείς προσπαθούν να επανασυναρμολογήσουν τα διαφορετικά τμήματα —πηγαίνοντας από τα μακρομόρια στα κύτταρα, από τους νευρώνες στον εγκέφαλο, από τα είδη στα οικοσυστήμα, τα, από τα θρεπτικά συστατικά στα τρόφιμα, από τους ανθρώπους στα δίκτυα. Εξάλλου, όλο και πιο συχνά οι επιστήμονες αντιλαμβάνονται συμβάντα όπως οι σεισμοί, οι δασικές πυρκαγιές, οι εξαφανίσεις ειδών, οι κλιματικές μεταβολές, οι επαναστάσεις και τα χρηματιστηριακά κραχ ως εκρήξεις δραστηριότητας σε ένα μεγαλύτερο σύστημα —οι οποίες μπορούν να κατανοηθούν μόνο εφόσον μελετηθούν στο πλαίσιο πολλών παραδειγμάτων του ίδιου φαινομένου. Στρέφουν την προσοχή τους στο πώς και στο γιατί τα διαφορετικά μέρη συνταιριάζουν και υπακούουν στους κανόνες που διέπουν τη διασύνδεση και τη συνοχή. Επομένως, η κατανόηση της δομής και της λειτουργίας των κοινωνικών δικτύων, καθώς και του φαινομένου της ανάδυσης —της εμφάνισης συλλογικών ιδιοτήτων που δεν μπορούν να βρεθούν στα μεμονωμένα μέλη—, αποτελεί στοιχείο αυτού του ευρύτερου επιστημονικού κινήματος.

Η καλύτερη κατανόηση των κοινωνικών δικτύων είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση νέων απειλών στον κόσμο μας. Οι αναταραχές των χρηματοοικονομικών αγορών μάς υπενθυμίζουν ότι η οικονομική δραστηριότητα γίνεται ολοένα και πιο παγκοσμιοποιημένη και διασυνδεδεμένη. Νέοι κίνδυνοί για τη δημόσια υγεία, όπως η εμφάνιση παθογόνων με αντοχή στα αντιβιοτικά και οι επιδημίες επικίνδυνων συμπεριφορών, μεγεθύνονται μέσω της μετάδοσης από άτομο σε άτομο. Οι πολιτικές καμπάνιες εκμεταλλεύονται όλο και περισσότερο τις νέες τεχνολογίες δικτύωσης, ενώ όλο και μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής μας ζωής αναπτύσσεται σε έναν υπερσυνδεδεμένο κόσμο αλλά αυτές οι ίδιες τεχνολογίες χρησιμοποιούνται και από κάποιους εξτρεμιστές, οι οποίοι επιθυμούν να ξεκάνουν τον ίδιο τον κόσμο που μας επιτρέπει να συνδεόμαστε με τόση επιτυχία.

Όλες αυτές οι προκλήσεις απαιτούν να αναγνωρίσουμε ότι, μολονότι τα ανθρώπινα όντα έχουν μεγάλη δύναμη ως άτομα, θα πρέπει να ενεργήσουμε συλλογικά για να επιτύχουμε όσα δεν μπορούμε να καταφέρουμε μόνοι μας. Το έχουμε κάνει στο παρελθόν —δαμάζοντας τεράστια ποτάμια, χτίζοντας μεγάλες πόλεις, δημιουργώντας βιβλιοθήκες γνώσης και στέλνοντας ανθρώπους στο Διάστημα. Όλα αυτά τα κάναμε χωρίς καν να γνωρίζουμε όλους όσοι εργάστηκαν για την επιτυχία κάθε σχεδίου. Το θαύμα των κοινωνικών δικτύων στον σύγχρονο κόσμο είναι ότι μας ενώνουν με άλλους ανθρώπους και μας δίνουν την ευκαιρία να συνεργαστούμε σε μια κλίμακα πολύ ευρύτερη απ’ ό,τι έχουμε βιώσει στο αρχαίο παρελθόν μας.

Αλλά, σε ένα πιο ανθρώπινο επίπεδο, τα κοινωνικά δίκτυα επηρεάζουν κάθε πτυχή της ζωής μας. Γεγονότα που συμβαίνουν σε μακρινά άτομα μπορούν να καθορίσουν τη δική μας ζωή, το πώς σκεφτόμαστε, το τι επιθυμούμε, το αν θα αρρωστήσουμε ή το αν θα πεθάνουμε. Σε μια κοινωνική αλυσιδωτή αντίδραση, αντιδρούμε σε μακρινά γεγονότα, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούμε.

Ενσωματωμένοι σε κοινωνικά δίκτυα,και επηρεασμένοι από τους άλλους με τους οποίους συνδεόμαστε, χάνουμε αναγκαστικά ένα μέρος της ατομικότητάς μας. Η εστίαση στις δι κτυακές συνδέσεις μειώνει τη σημασία των ατόμων υπέρ της κατανόησης των συμπεριφορών των ομάδων. Επιπλέον, τα δίκτυα επηρεάζουν πολλές συμπεριφορές και αποτελέσματα που έχουν ηθικές προεκτάσεις. Αν η επίδειξη συμπάθειας και η χρήση ναρκωτικών είναι φαινόμενα μεταδοτικά, τότε μήπως αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να αναδιαρθρώσουμε τα δικά μας κοινωνικά δίκτυα προς την κατεύθυνση της καλοσύνης και της εγκράτειας; Αν αντιγράφουμε ασυνείδητα τις καλές πράξεις των άλλων με τους οποίους συνδεόμαστε, τότε κατά πόσον αξίζουμε τον έπαινο για αυτές; Και, αν υιοθετούμε τις κακές συνήθειες ή σκέψεις εκείνων με τους οποίους συνδεόμαστε στενά ή χαλαρά, κατά πόσον ευθυνόμαστε; Κατά πόσον ευθύ νονται οι άλλοι; Αν τα κοινωνικά δίκτυα θέτουν περιορισμούς στην πληροφόρηση και στις απόψεις μας, πόσο ελεύθεροι είμαστε στις επιλογές μας;

Η αναγνώριση αυτής της απώλειας αυτοκατεύθυνσης μπορεί να θεωρηθεί σκανδαλώδης. Ωστόσο, η εκπληκτική δύναμη των κοινωνικών δικτύων δεν είναι απλώς η επίδραση των άλλων σε εμάς. Είναι και η δική μας επίδραση στους άλλους. Δεν χρειάζεται να είστε σούπερ σταρ. Το μόνο που έχετε να κάνετε είναι να συνδεθείτε. Η καθολικότητα της ανθρώπινης σύνδεσης σημαίνει ότι ο καθένας από εμάς έχει πολύ μεγαλύτερη επιρροή στους άλλους από όσο μπορούμε να αντιληφθούμε. Όταν φροντίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας, αυτό επηρεάζει και πολλούς άλλους συνανθρώπους μας. Όταν από συνήθεια κάνουμε τυχαίες πράξεις καλοσύνης, αυτές μπορούν να εξαπλωθούν σε δεκάδες ή, ακόμη, και σε εκατοντάδες άλλους ανθρώπους. Και με κάθε καλή πράξη συμβάλλουμε στη συντήρηση του ίδιου του δικτύου που μας συντηρεί.

Η μεγάλη πρόκληση του 2ΐου αιώνα —η κατανόηση του πώς η ολότητα της ανθρωπότητας είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της— μόλις έχει αρχίσει. Σαν ένα παιδί που ξυπνά, ο ανθρώπινος υπεροργανισμός αρχίζει να αποκτά αυτεπίγνωση, και αυτό σίγουρα θα μας βοηθήσει να επιτύχουμε τους στόχους μας. Αλλά το μεγαλύτερο δώρο της αυτεπίγνωσης αυτής θα είναι η άκρατη χαρά της αυτογνωσίας και η συνειδητοποίηση του ότι, για να μάθουμε πραγματικά ποιοι είμαστε, θα πρέπει πρώτα να μάθουμε πώς και γιατί όλοι μας είμαστε συνδεδεμένοι.

Μετάδοση συναισθημάτων

Τα συναισθήματα μεταδίδονται από άτομο σε άτομο χάρη σε δύο γνωρίσματα της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης: από βιολογική σκοπιά, έχουμε την εγγενή ικανότητα να μιμούμαστε τις εξωτερικές εκδηλώσεις των άλλων· και μιμούμενοι τις εξωτερικές εκδηλώσεις τους, καταλήγουμε να υιοθετούμε τις εσωτερικές καταστάσεις τους. Έτσι, η φίλη σας που νιώθει ευτυχισμένη χαμογελά, χαμογελάτε κι εσείς, οπότε χαμογελώντας καταλήγετε να νιώθετε και εσείς ευτυχισμένος. Οι άνθρωποι, όπου και αν αλληλεπιδρούμε —στο μπαρ, στην κρεβατοκάμαρα, στη δουλειά ή στον δρόμο—, έχουμε την τάση να συγχρονίζουμε, ασυνείδητα και στιγμιαία, τις εκφράσεις του προσώπου μας, τον τρόπο ομιλίας και τη σωματική μας στάση, με αποτέλεσμα να συγχρονίζουμε και τις συναισθηματικές μας καταστάσεις.

Το καλύτερο μέσο έκφρασης των συναισθημάτων μας είναι το πρόσωπό μας. Δεν είναι δύσκολο να εξηγήσουμε γιατί το πρόσωπό μας αλλάζει έκφραση ανταποκρινόμενο σε περιβαλλοντικά ερεθίσματα ή γιατί αυτό αποτελεί μια εξελικτική προσαρμογή. Πρόσφατες έρευνες, για παράδειγμα, έχουν δείξει πώς δύο εκφράσεις του προσώπου, ο φόβος και η αηδία, ρυθμίζουν την πρόσληψη των αισθητικών ερεθισμάτων που προέρχονται από τον εξωτερικό κόσμο. Όταν είμαστε τρομοκρατημένοι, τα μάτια μας διευρύνονται και τα ρουθούνια μας ανοίγουν, για να μας βοηθήσουν να δούμε και να μυρίσουμε καλύτερα όσα μάς περιβάλλουν —όπως ακριβώς τα αυτιά ενός σκύλου ανασηκώνονται όταν ακούει κάτι ενδιαφέρον. Παρομοίως, όταν νιώθουμε αηδία, εξαιτίας, ας πούμε, μιας άσχημης οσμής, η μύτη μας σουφρώνει και τα μάτια μας μικραίνουν, ώστε να μειωθεί η επίπτωση. Η εισπνοή αέρα αυξάνεται όταν φοβόμαστε, ενώ μειώνεται όταν νιώθουμε αηδία.

Ωστόσο, οι εκφράσεις του προσώπου φαίνεται να έχουν εξελιχθεί ως ένας τρόπος επικοινωνίας με τους άλλους ανθρώπους, και όχι απλώς για να τροποποιούν τις εξωτερικές εμπειρίες μας ως ατόμων. Στην πορεία της εξέλιξής μας, αυτός ο ρόλος των εκφράσεων του προσώπου πιθανότατα επίσκιασε τον αρχικό τους ρόλο. Αυτό είναι ένα συχνό φαινόμενο στην εξέλιξη. Το πτέρωμα μπορεί να εμφανίστηκε αρχικά ως ένα μέσο μόνωσης του σώματος των προϊστορικών ερπετών, αλλά κατέληξε να συνεισφέρει σε ένα διαφορετικό και πιο σημαντικό πλεονέκτημα, στην ικανότητα για πτήση.

Αναπτύξαμε την ικανότητα να διαβάζουμε τις εκφράσεις του προσώπου των άλλων ανθρώπων. Συνεπώς, δεν επωφελούμαστε μόνο όταν το πρόσωπό μας συσπάται από αηδία, αλλά και από το ότι είμαστε ικανοί να παρατηρούμε κατά πόσον το πρόσωπο των άλλων συσπάται από αηδία. Οι άνθρωποι διαθέτουν μια ασυνήθιστη ικανότητα να εντοπίζουν μικρές αλλαγές στα πρόσωπα των άλλων ανθρώπων. Αυτή η ικανότητα εδράζεται σε μια συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου, μπορεί δε ακόμη και να χαθεί —μια διαταραχή γνωστή ως προσωπα-γνωσία. Η ικανότητα να διαβάζουμε τις εκφράσεις των άλλων ανθρώπων πιθανότατα αποτέλεσε ένα πολύ σημαντικό βήμα στην πορεία προς τον συγχρονισμό των αισθημάτων μας με εκείνα των άλλων και προς την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης (συναισθηματικής ταύτισης), η οποία κρύβεται κάτω από τη διαδικασίο/της μετάδοσης συναισθημάτων.

Ήδη, από το 1759, ήταν προφανές για τον Άνταμ Σμιθ, φιλόσοφο και πατέρα της οικονομικής επιστήμης, ότι η συνειδητή σκέψη είναι ένας τρόπος με τον οποίο μπορούμε να συμπάσχουμε με τους άλλους και, κατ’ επέκταση, να νιώθουμε όπως οι άλλοι: «Αν και αυτός που υποφέρει είναι ο αδελφός μας [...], με τη φαντασία μας ερχόμαστε στη θέση του, σκεφτόμαστε ότι εμείς υπομένουμε όλα αυτά τα βασανιστήρια, μπαίνουμε κατά κάποιον τρόπο στο σώμα του και γινόμαστε κατά μία έννοια το ίδιο πρόσωπο με αυτόν. Έτσι, σχηματίζουμε μια ιδέα σχετικά με τά αισθητικά ερεθίσματά του και φθάνουμε να νιώθουμε κάτι το οποίο, αν και λιγότερο ισχυρό, δεν διαφέρει πολύ από όσα νιώθει εκείνος».

Παρ’ όλα αυτά, τα συναισθήματα εξαπλώνονται και με άλλους τρόπους, πέρα από την απλή ανάγνωση των άλλων προσώπων και τις σκέψεις μας σχετικά με τις εμπειρίες τους. Στην πραγματικότητα, υπάρχει μια πιο πρωτόγονη και λιγότερο συνειδητή διαδικασία μετάδοσης συναισθημάτων από εκείνη που περιέγραψε ο Σμιθ, ένα είδος ενστικτώδους ενσυναίσθησης. Οι άνθρωποι μιμούνται τις εκφράσεις του προσώπου των άλλων και έπειτα, ως άμεσο αποτέλεσμα, αρχίζουν να νιώθουν όπως εκείνοι. Αυτό ονομάζεται συναισθηματική προσαγωγή ή θεωρία ανάδρασης μυών προσώπου —μιας και η πορεία των σημάτων ξεκινά από τους μυς του προσώπου προς τον εγκέφαλο, σε αντίθεση με την πιο συνηθισμένη, απαγωγό πορεία από τον εγκέφαλο προς τους μυς. Τα ευεργετικά αποτελέσματα των εκφράσεων του προσώπου στην ψυχική διάθεση αποτελούν, φέρ’ ειπείν, τον λόγο που οι εργαζόμενοι σε τηλεφωνικά κέντρα εκπαιδεύονται να χαμογελούν την ώρα της δουλειάς, πα-ρότι το άτομο που βρίσκεται στην άλλη άκρη της γραμμής δεν μπορεί να δει το πρόσωπό τους. Αυτή η θεωρία εξηγεί επίσης γιατί βοηθά να χαμογελά κανείς όταν είναι στενοχωρημένος.

Ένας βιολογικός μηχανισμός που κάνει τα συναισθήματα (και τις συμπεριφορές) μεταδοτικά ίσως να είναι το επονομαζόμενο σύστημα των νευρώνων-κατόπτρων στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Ο εγκέφαλός μας εξασκείται στην εκτέλεση ενεργειών απλώς βλέποντας άλλους ανθρώπους να τις εκτελούν, σαν να τις κάναμε εμείς. Αν έχετε παρακολουθήσει ποτέ έναν ένθερμο οπαδό κατά τη διάρκεια ενός αγώνα, τότε ξέρετε τι εννοούμε —πετάγεται σε κάθε ευκαιρία, σαν να θέλει να μεταδώσει τη δική του ενέργεια στους παίκτες που βρίσκονται μέσα στο γήπεδο. Όταν βλέπουμε τους παίκτες να τρέχουν, να πηδούν ή να κλοτσούν, δεν ενεργοποιείται μονάχα ο οπτικός μας φλοιός, ούτε μόνο το τμήμα του εγκεφάλου μας που επεξεργάζεται αυτό που παρατηρούμε, αλλά επίσης και τα τμήματα του εγκεφάλου μας που θα ενεργοποιούνταν αν εμείς οι ίδιοι τρέχαμε, πηδούσαμε ή κλοτσούσαμε!

Σε ένα πείραμα σχετικά με τη συναισθηματική μετάδοση, οι ερευνητές έβαλαν τους συμμετέχοντες να ακούσουν μαγνητοφωνήσεις μη λεκτικών φωνητικών αντιδράσεων που μετέδιδαν δύο θετικά συναισθήματα, όπως της διασκέδασης και του θριάμβου, και δύο αρνητικά συναισθήματα, όπως του φόβου και της αηδίας. Οι ερευνητές κατέγραφαν τις αντιδράσεις στον εγκέφαλο των συμμετεχόντων μέσω απεικόνισης μαγνη-τικού συντονισμού (MRI).10 Ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να μην αντιδρούν σε όσα ακούνε. Ενώ όμως φαινομενικά δεν αντιδρούσαν στους ήχους, ο μαγνητικός τομογράφος έδειξε ότι το άκουσμα αυτών των ήχων ενεργοποιούσε τμήματα του εγκεφάλου τα οποία ελέγχουν τις αντίστοιχες εκφράσεις του προσώπου. Φαίνεται πως πάντοτε είμαστε έτοιμοι να νιώσουμε ό,τι νιώθουν οι άλλοι και να κάνουμε ό,τι κάνουν οι άλλοι.

Ο ρόλος και η επίδραση των κοινωνικών δικτύων στη ζωή μας

Η Αγγλία δεν είχε ξαναδεί τέτοια κρίση απο το 1866. Το καλοκαίρι του 2007, η παγκόσμια φούσκα της αγοράς ακινήτων έσκαγε, η αγορά υποθηκευμένων τίτλων πάγωνε και οι βρετανικές τράπεζες αντιμετώπιζαν όλο και περισσότερες δυσκολίες στην άντληση κεφαλαίων από τις χρηματαγορές. Ο τομέας των υποθηκών επλήγη ιδιαίτερα και πολλοί δανειστές βρίσκονταν σε αδιέξοδο. Την Τετάρτη 12 Σεπτεμβρίου, η τράπεζα Northern Rock έκλεισε τις πόρτες της και ζήτησε χρήματα από την κεντρική Τράπεζα της Αγγλίας για να καλύψει τους καταθέτες της. Τα νέα διαδόθηκαν γρήγορα στα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Η κυβέρνηση εξέδωσε μια ανακοίνωση στην οποία έλεγε ότι οι πελάτες της τράπεζας δεν θα έπρεπε να ανησυχούν για τους τρεχούμενους λογαριασμούς ή τις υποθήκες τους, αλλά μάταια. Μέχρι την Παρασκευή 14 Σεπτεμβρίου, όταν η τράπεζα ξανάνοιξε τις πόρτες της, ο τραπεζικός πανικός που είχε επικρατήσει... δεν είχε προηγούμενο τα τελευταία 140 χρόνια.

Οι καταθέτες είχαν αρχίσει να δημιουργούν ουρές έξω από τα υποκαταστήματα της Northern Rock ήδη από τις 6 το πρωί. Πολλοί από αυτούς είχαν όλες τις οικονομίες τους στην τράπεζα που φαινόταν να καταρρέει. «Έχω εδώ τις οικονομίες μιας ζωής και δεν θέλω να τις χάσω», είπε η Ζακελίν Πορτ, η οποία είχε προχωρήσει λιγότερο από δέκα μέτρα στην ουρά μέσα σε τρεις ώρες όταν απάντησε στις ερωτήσεις των δημοσιογράφων.

Άλλοι είχαν λιγότερη πληροφόρηση για την κατάσταση της τράπεζας, αλλά πήγαν επειδή είδαν τις μεγάλες ουρές στην τηλεόραση ή περνώντας μπροστά από τα υποκαταστήματα. Μια πελάτισσα, η Μέριλιν, δήλωσε ότι την είχαν καθησυχάσει οι διαβεβαιώσεις της κυβέρνησης, αλλά δεν μπόρεσε να αντισταθεί στον πειρασμό να σηκώσει τα χρήματά της όταν είδε τους άλλους να κάνουν το ίδιο: «Σκέφτηκα ότι, αν δεν ερχόμουν, ίσως το μετάνιωνα». Ένας μεσήλικος άνδρας προτίμησε να μείνει ανώνυμος: «Είμαι λογιστής και ξέρω ότι δεν θα έπρεπε να είμαι εδώ... Το μυαλό μου λέει ότι δεν υπάρχει πρόβλημα, αλλά η καρδιά μου λέει άλλα». Η πενηντάχρονη Ανν Μπαρκ περίμενε μαζί με τον ενενηντάχρονο πατέρα της στην ουρά πίσω από 130 άτομα, έξω από το υποκατάστημα του Μπράιτον. «Δεν είναι ότι δεν εμπιστεύομαι τη Northern Rock... Αλλά όλοι ανησυχούν, και δεν θέλω να είμαι η τελευταία στο καράβι. Αφού το κάνουν όλοι, τότε είναι το σωστό».

Η κατάσταση αυτή προσέλκυσε ακόμη και άτομα που δεν είχαν καταθέσεις στη συγκεκριμένη τράπεζα. Ο Τιμ Πράις, διαχειριστής χαρτοφυλακίων, έκανε ένα ολόκληρο ταξίδι ειδικά για να δει τις ουρές των ανθρώπων που περίμεναν για να πάρουν τα χρήματά τους. «Ήταν ένας πολύ βρετανικός πανικός• ουρές με μεγάλη τάξη, αλλά αυτό το συναισθηματικό σοκ θα το θυμούνται οι άνθρωποι για γενιές ολόκληρες». Κάποιοι άλλοι συμφώνησαν μαζί του. Ένας κινητός πίνακας που διαφήμιζε μια συμβουλευτική υπηρεσία για την πρόληψη αυτοκτονιών είχε τοποθετηθεί μπροστά από το υποκατάστημα του Εδιμβούργου. Και το πιο εκπληκτικό ήταν ότι υπάλληλοι άλλων τραπεζών έσπευσαν έξω από πολλά υποκαταστήματα σαν γύπες, μοιράζοντας διαφημιστικά και παροτρύνοντας τους πελάτες της Northern Rock να μεταφέρουν τα χρήματά τους στις δικές τους τράπεζες.

Εν τω μεταξύ, η διοίκηση της Northern Rock χρειάστηκε επιπλέον προσωπικό και υπερωρίες για να αντιμετωπίσει τις μεγάλες ουρές και τους αγανακτισμένους πελάτες. Σε ένα υποκατάστημα του Νιούκαστλ, οι πελάτες ξέσπασαν σε γέλια όταν ένας υπάλληλος ρώτησε: «Υπάρχει κανείς που θέλει να κάνει κατάθεση;». Σε άλλα υποκαταστήματα, όμως, υπήρχε μεγαλύτερη ένταση. Η αστυνομία του Στρατκλάιντ αναγκάστηκε να κλείσει το υποκατάστημα για να απομακρύνει τους εξοργισμένους πελάτες, ενώ στο Τσέλτενχαμ κλήθηκε η αστυνομία για να συλλάβει ένα ζευγάρι το οποίο είχε κλειδώσει στο γραφείο της τη διευθύντρια του εκεί υποκαταστήματος και απαιτούσε να τους δώσει το ένα εκατομμύριο λίρες που είχαν στον λογαριασμό τους.

Αυτές οι παρεμβάσεις δεν ανέκοψαν τον πανικό. Οι ουρές συνεχίστηκαν για τις επόμενες τρεις ημέρες και ήταν προφανές ότι τα κοινωνικά δίκτυα έπαιζαν σημαντικό ρόλο σε αυτή την κατάσταση. Για παράδειγμα, ο συνταξιούχος Τέρι Μέις πίστευε αρχικά ότι η εγγύηση της Τράπεζας της Αγγλίας ήταν αρκετή, αλλά τη Δευτέρα ταξίδεψε μέχρι το υποκατάστημα του Λονδίνου, όπου δήλωσε: «Πήρα κάποιες οικονομικές συμβουλές το σαββατοκύριακο και αποφάσισα να αποσύρω τα χρήματά μου για να έχω το κεφάλι μου ήσυχο. Τα έχουμε ανάγκη (χυτά τα χρήματα για τα γεράματά μας».

Αυτό το είδος της επαφής από άτομο σε άτομο οδήγησε πολλούς ανθρώπους, που διαφορετικά δεν θα το έκαναν, να συμμετάσχουν σε εκείνο τον παραλογισμό. Και το άγχος που εξαπλώθηκε ήταν παρόμοιο με αυτό της μαζικής ψυχογενούς ασθένειας, την οποία αναφέραμε στο Κεφάλαιο 2. Όπως και σε εκείνη την περίπτωση, ο τραπεζικός πανικός αποκτά τη δική του ζωή. Αυτό που ξεκινά ως μια ασυνήθιστη συμπεριφορά από λίγα μόνο άτομα μπορεί υπό τις κατάλληλες συνθήκες να εξαπλωθεί σαν πυρκαγιά στα κοινωνικά δίκτυα.

Αυτή η ψυχολογία της αγοράς μπορεί να μεταδίδεται όχι μόνο μεταξύ καταθετών, αλλά και μεταξύ επενδυτών, δημιουργώντας ένα είδος «τραπεζικής επιδημίας». Καθώς τα νέα για την κατάρρευση της Northern Rock πλημμύρισαν τον οικονομικό Τύπο, πολλοί άρχισαν να αναρωτιούνται ποιο θα ήταν το επόμενο θύμα της κρίσης, και έτσι ο πανικός σύντομα άρχισε να εξαπλώνεται και σε άλλες επιχειρήσεις. Η τράπεζα Alliance & Leicester έχασε το ένα τρίτο της αγοραίας αξίας της (1,2 δισεκατομμύρια λίρες) μέσα σε λίγες ημέρες, ενώ έπεσε η αξία των μετοχών και άλλων τραπεζών. Γρήγορα επικράτησε ένας γενικευμένος φόβος ότι αυτές οι άλλες τράπεζες ήταν σε παρόμοια κατάσταση και ίσως να αναγκάζονταν να βγάλουν ίδια ανακοίνωση, η οποία θα γεννούσε ένα νέο κύμα τραπεζικού πανικού. Ευτυχώς, πριν η κατάσταση γίνει ανεξέλεγκτη, ο Άλιστερ Ντάρλινγκ, ο υπουργός Οικονομικών του Ηνωμένου Βασιλείου, έκανε μια επίσημη δήλωση λέγοντας ότι η βρετανική κυβέρνηση και η Τράπεζα της Αγγλίας θα εγγυούνταν τις καταθέσεις της Northern Rock. Ο πανικός τελικά σταμάτησε και οι χρηματοπιστωτικές αγορές σταθεροποιήθηκαν.

Βεβαίως, η ιστορία δεν τελείωσε εκεί. Η οικονομική κρίση συνεχίστηκε, ενώ λίγο αργότερα, μέσα στο 2008, μια οικονομική επιδημία σάρωσε τις διεθνείς αγορές. Αρχικά χτύπησε τράπεζες όπως η Bear Stearns, οι οποίες είχαν άμεση σχέση με την αγορά υποθηκευμένων τίτλων (στο χείλος της χρεοκοπίας, η Bear Stearns εξαγοράστηκε από την JP Morgan Chase για το εξευτελιστικό ποσό των 2 δολαρίων ανά μετοχή). Έπειτα κατέρρευσε η IndyMac (η τέταρτη μεγαλύτερη χρεοκοπία τράπεζας στην ιστορία των ΗΠΑ) και σύντομα η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αναγκάστηκε να εξαγοράσει δύο κολοσσούς ενυπόθηκων δανείων, τη Fannie Mae και τη Freddie Mac, οι οποίες ήταν εγγυήτριες περίπου των μισών από τα 12 τρισεκατομμύρια δολάρια των ενυπόθηκων χρεών στις ΗΠΑ. Μία εβδομάδα αργότερα, η κρίση εξαπλώθηκε σε τράπεζες επενδύσεων, καθώς η στερούμενη ρευστότητας Merrill Lynch συναίνεσε στην εξαγορά της από την Bank of America, ενώ η Lehman Brothers κατέρρευσε. Δύο ημέρες μετά, η κρίση έφθασε στον ασφαλιστικό γίγαντα AIG, εξαναγκάζοντας την κυβέρνηση να επέμβει δανείζοντας στην εταιρεία 85 δισεκατομμύρια δολάρια. Καθώς χρεοκόπησαν άλλες δύο τράπεζες (η Washington Mutual κ&ι η Wachovia), οι αγορές πάγωσαν και οι τράπεζες σταμάτησαν να δανείζουν χρήμα. Ένας επενδυτής είπε αστειευόμενος ότι οτμόνες ασφαλείς τοποθετήσεις των χρημάτων του ήταν στο εμφιαλωμένο νερό, στα αντιαεροπορικά καταφύγια και σε μια τρυπά στο στρώμα του. Μέχρι τον Οκτώβριο του 2θθ8, η αμερικανική κυβέρνηση είχε αποφασίσει να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα διάσωσης προβληματικών τραπεζών και να το χρηματοδοτήσει με 700 δισεκατομμύρια δολάρια, όμως αυτό δεν ήταν αρκετό. Οι χρηματιστηριακοί δείκτες S&P 500 και Dow Jones είχαν πέσει 40% από τις ανώτερες τιμές τους την προηγούμενη χρονιά, αντιπροσωπεύοντας μια τρομακτική ζημία 8,4 τρισεκατομμυρίων δολαρίων.

Η κατάρρευση του 2008 δείχνει πόσο εύκολο είναι να εξαπλωθεί ο πανικός στα χρηματοοικονομικά δίκτυα. Όταν χρεοκοπεί μια μεγάλη εταιρεία, κινδυνεύουν και όλες όσες συνδέονται με αυτήν. Ο ζάπλουτος γκουρού των επενδύσεων Ουόρεν Μπάφετ, στην ετήσια αναφορά του προς τους μετόχους για το 2009, χαρακτήρισε την κλιμακούμενη φύση των χρεοκοπιών ως εξής: «Οι επενδυτές που επιδιώκουν να αποφύγουν τις σκοτούρες αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα με κάποιον που προσπαθεί να αποφύγει τα αφροδίσια νοσήματα... Δεν έχει μόνο σημασία με ποιους κοιμάται ο ίδιος, αλλά και με ποιους κοιμούνται εκείνοι». Πράγματι, πρόκειται για υπερδυαδική εξάπλωση.

Καθώς οι απώλειες συνεχίζονταν, οδήγησαν σε μια δραματική παγκόσμια οικονομική κρίση, η οποία ήταν η χειρότερη από την εποχή της οικονομικής ύφεσης του 1929. Χιλιάδες κόσμου έχασαν τα σπίτια τους και εκατομμύρια έχασαν τις δουλειές τους. Μέσα σε μια τέτοια κατάρρευση της τραπεζικής πίστης, η μόνη λύση ήταν η κρατική παρέμβαση. Μόλις η κυβέρνηση ξεκαθάρισε ότι θα παρενέβαινε για να αποτρέψει περαιτέρω απώλειες, οι τράπεζες άρχισαν και πάλι να δανείζουν χρήματα και οι αγορές να σταθεροποιούνται. Αυτό έκανε ορισμένους ειδικούς να αναρωτηθούν αν η κρίση θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί με μια πιο έγκαιρη παρέμβαση.

Μολονότι πολλοί δεσμοί στα χρηματοοικονομικά δίκτυα είναι επίσημοι (για παράδειγμα, πολλές από τις πληγείσες εταιρείες είχάν νομικές συμβάσεις με άλλες εταιρείες που χρεοκόπησαν), δεν θα πρέπει να υποτιμούμε τη δύναμη των ανεπίσημων και προσωπικών δεσμών. Η Wall Street έχει αναπτύξει μια τεράστια παράδοση που προωθεί τις κοινωνικές σχέσεις μεταξύ τραπεζιτών και διευθυντικών στελεχών, πωλητών και πελατών, ακόμη και μεταξύ ανταγωνιζόμενων χρηματιστών. Αυτοί οι γίγαντες της βιομηχανίας και κυβερνήτες του σύμπαντος είχαν συχνές επαφές μέσω τηλεφώνου, σε επαγγελματικές συναντήσεις και σε κοινωνικές εκδηλώσεις εκτός δουλειάς. Και όταν παραιτούνταν από μια εταιρεία για να εργαστούν σε κάποια άλλη, γίνονταν αγωγοί που συνέδεαν τους πάντες στα παλαιά τους γραφεία με όλους όσοι εργάζονταν στα καινούργια. Ως αποτέλεσμα, οι αγορές που κινούν τεράστια χρηματικά ποσά μέσω του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος διευθύνονται από συνεκτικά δίκτυα συναλλασσομένων, όπου οι βασικοί παίκτες γνωρίζονται τόσο καλά μεταξύ τους, ώστε μπορούν να ξέρουν με ποιον συναλλάσσονται απλώς και μόνο παρακολουθώντας τα μοτίβα των τιμών αγοράς και πώλησης στις οθόνες των υπολογιστών τους. Οι συναλλασσόμενοι θα μπορούσαν να αγνοήσουν αυτές τις πληροφορίες, αλλά πιθανότατα δεν το κάνουν. Όταν οι άνθρωποι τους οποίους εμπιστεύονται αρχίζουν να πουλούν, τότε ενδεχομένως πουλούν και οι ίδιοι. Μολονότι θα πρέπει να αναμένουμε κάποιες χρεοκοπίες κατά τη διάρκεια μιας οικονομικής ύφεσης, τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να επιδεινώσουν το πρόβλημα, διασπείροντας τον φόβο μεταξύ των ίδιων των ατόμων και των επιχειρήσεων που πρέπει να αναλάβουν κάποιο 

ρίσκο για να αλλάξει η κατάσταση.

Ενδεχομένως να φαίνεται ότι η σύγχρονη εποχή της τεχνολογίας μάς έχει κάνει πολύ πιο αλληλοεξαρτημένους και, επομένως, πιο ευάλωτους σε τέτοιου είδους κρίσεις πανικού. Ωστόσο, ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων στις οικονομικές επιδημίας δεν είναι κάτι καινούργιο. Οι οικονομολόγοι Morgan Kelly και CorraSfe O'Grada μελέτησαν Ιρλανδούς καταθέτες σε μια τράπεζα της Νέας Υόρκης (την Emigrant Industrial Savings Bank) κατά τη διάρκεια δύο κρίσεων πανικού στη δεκαετία του 185ο. Διέθεταν έναν εντυπωσιακό όγκο πληροφοριών γι' αυτούς τους καταθέτες, συμπεριλαμβανομένης της ενορίας στην οποία ανήκαν στην Ιρλανδία. Θεωρώντας ότι εκείνη την εποχή όσοι ανήκαν στην ίδια ενορία ήταν πολύ πιθανόν να γνωρίζονταν μεταξύ τους, χρησιμοποίησαν αυτές τις πληροφορίες για να κατασκευάσουν κοινωνικά δίκτυα και να δουν αν όσοι ανήκαν στα ίδια δίκτυα λάμβαναν παρόμοιες αποφάσεις ως προς το αν θα άφηναν τα χρήματά τους στην τράπεζα κατά τη διάρκεια του πανικού. Οι Kelly και O'Grada βρήκαν ότι τα κοινωνικά δίκτυα ήταν ο πιο σημαντικός παράγοντας για την εξήγηση του κλεισίματος των λογαριασμών κατά τη διάρκεια και των δύο πανικών, σημαντικότερος ακόμη και από το ποσό των λογαριασμών ή το διάστημα για το οποίο είχαν παραμείνει ανοικτοί. Ο οικονομικός πανικός, λοιπόν, μπορεί να προκληθεί από την εξάπλωση συναισθημάτων ή πληροφοριών από άτομο σε άτομο.

Είναι ενδιαφέρον ότι τέτοια οικονομικά φαινόμενα συνήθως αντιμετωπίζονται ως εκτροπές. Οι παραδοσιακοί οικονομολόγοι θα έλεγαν ότι αυτή η συμπεριφορά δεν είναι λογική. Σε τελική ανάλυση, πολλοί από εκείνους που στήθηκαν στις ουρές έξω από τα υποκαταστήματα της Northern Rock για να αποσύρουν τα χρήματά τους δεν πίστευαν πραγματικά ότι η τράπεζα θα κατέρρεε. Ορισμένοι από αυτούς, άλλωστε, το δήλωσαν κατηγορηματικά. Πανικόβλητοι όμως από την κίνηση του κοπαδιού, το ακολούθησαν τυφλά. Με τον τρόπο αυτό, τα κοινωνικά δίκτυα γεννούν συμπεριφορές ol οποίες δεν είναι σύμφωνες με την υπεραπλουστευμένη και εξιδανικευμένη εικόνα του λογικού καταναλωτή και πωλητή που επιλέγουν την τιμή για να διεκπεραιώσουν τη συναλλαγή τους. Και για πολλά χρόνια, οι οικονομολόγοι αντιδρούσαν σε αυτή την ασυνέπεια αγνοώντας απλώς το πρόβλημα.

Ο τραπεζικός πανικός είναι ένα κλασικό παράδειγμα για το πώς η ατομικά ορθολογική συμπεριφορά μπορεί να οδηγήσει σε μια συλλογικά παράλογη συμπεριφορά. Όλοι μας είμαστε ικανοί να σκεφτόμαστε με το μυαλό μας, αλλά η καρδιά μας συνδεδεμενοι ακολουθεί το πλήθος, κάτι που ορισμένες φορές μας οδηγεί στην καταστροφή. Τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να επιδεινώσουν ένα πρόβλημα, καθώς διευκολύνουν τους πρώτους ανθρώπους που πανικοβάλλονται να επηρεάσουν πολλούς άλλους (σαν το ζευγάρι που αποφάσισε να αποσύρει τα χρήματά του, μόλις έμαθε ότι το έπραξαν οι φίλοι του). Η σοφία του πλήθους μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε μωρία.

Η δύναμη των δικτύων - The Network (1976, Ελληνικοί υπότιτλοι)

Η δύναμη των δικτύων The Network (1976, Ελλην.υπότιτλοι).

Η καταπληκτική ταινία του Sidney Lumet που μας αποκαλύπτει πως ένα μεγάλο δίκτυο τηλεόρασης εκμεταλλεύεται τον κεντρικό παρουσιαστή των ειδήσεων του και τι επιρροή έχει αυτή η διαδικασία στο κοινό που παρακολουθεί αλλά και στον ίδιο.. Πρόκειται για μια δραματική ταινία, με μεγάλη απήχηση από όταν κυκλοφόρησε μέχρι και σήμερα. Αν ψάχνετε μια ταινία, η οποία απεικονίζει τα προβλήματα και τις ανησυχίες της σημερινής εποχής. τότε η ταινία Network είναι η ιδανική επιλογή, καθώς πρόκειται για μια από τις δυναμικότερες και πιο διαχρονικές ταινίες που έχουν γυριστεί ποτέ. 

Τα γεγονότα που αφηγείται η ταινία διαδραματίζονται στην Νέα Υόρκη τη δεκαετία του '70. Η Αμερική υποχωρεί από τον πόλεμο του Βιετνάμ. Ο πρόεδρος Nixon παραιτείται, μετά το σκάνδαλο Watergate και με την πετρελαϊκή κρίση, η Αμερικανική οικονομία εισέρχεται σε περίοδο ύφεσης, τη δεύτερη χειρότερη στην ιστορία της μετά το οικονομικό κραχ του 1929. Η τρομοκρατία και άλλες πολιτικές απόψεις, πέραν των δύο παραδοσιακών (Δημοκρατικοί και Ρεπουμπλικάνοι) κάνουν αισθητή την παρουσία τους. 4 κανάλια αγωνίζονται για την τηλεθέαση, μεταξύ των οποίων και το (φανταστικό) UBS. Εκφωνητής ειδήσεων για αρκετά χρόνια στο κανάλι είναι ο Howard Beale ( Finch ), με διευθυντή τον καλύτερό του φίλο Max Schumacher ( Holden ). Ωστόσο, τα κάποτε ικανοποιητικά νούμερα του Beale θα αρχίσουν να μειώνονται, με το κανάλι να αρχίζει να καταγράφει σημαντικές απώλειες. Το κανάλι θα αγοραστεί από τον όμιλο CCA, με τον Frank Hackett ( Duvall ) να τίθεται υπεύθυνος και την Diane Christensen ( Dunaway ) να αναλαμβάνει υπεύθυνη προγραμματισμού. Θα ληφθεί απόφαση να απολυθεί ο Beale, ο οποίος έχοντας χάσει τη γυναίκα του, έχει στραφεί στο αλκοόλ και έχει αρχίσει να χάνει τα λογικά του. Ο Schumacher αναλαμβάνει να του ανακοινώσει αυτή την απόφαση, η οποία έχει ως αποτέλεσμα ο Beale να χάσει όση λογική του έχει απομείνει και να αρχίσει να μιλά ως άλλος προφήτης μέσω του δελτίου ειδήσεων. Από το σημείο αυτό και μέχρι το τέλος, βλέπουμε την πορεία αυτών των τεσσάρων ανθρώπων : τον Beale να ακροβατεί μεταξύ παράνοιας και λογικής, κηρύττοντας ωστόσο μεγάλες αλήθειες και ξεσηκώνοντας τον κόσμο. Τον Schumacher να θέλει να γλιτώσει τον φίλο του και να ξανανιώσει ζωντανός, μέσα από μια παράνομη σχέση, που θα καταστρέψει το γάμο του και θα απειλήσει να φέρει το αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επιδιώκει. Την Christensen να κυνηγά την επιτυχία και την τηλεθέαση, όντας όμως "η ενσάρκωση της τηλεόρασης. Αδιάφορη στον πόνο, αναίσθητη στη χαρά". Τον Hackett να νοιάζεται πώς θα βγάλει χρήματα και πώς θα ανέλθει στην ιεραρχία της εταιρείας. Βλέπουμε πώς το κυνήγι για επιτυχία, κέρδος, δόξα και εξουσία κάνει τον άνθρωπο άπληστο. αδιάφορο για το τι πραγματικά συμβαίνει γύρω του και ικανό για το χειρότερο. Βλέπουμε πώς ένα τόσο δυνατό μέσο ενημέρωσης και προπαγάνδας, όπως η τηλεόραση, είναι ικανό να καθορίσει τις ζωές ανθρώπων, τον τρόπο λειτουργίας εταιρειών, κυβερνήσεων και οικονομιών. " Αυτό το κουτί φτιάχνει ή χαλάει προέδρους, πάπες, πρωθυπουργούς. Αυτό το κουτί είναι η πιο απίστευτη, διαολεμένη δύναμη αυτού του άθεου κόσμου... και αλίμονό μας αν ποτέ πέσει στα χέρια των λάθος ανθρώπων! " λέει ο Beale σε ένα από τα κηρύγματά του.

Όπως ανέφερα και στη αρχή, η αποδοχή της ταινίας ήταν τεράστια. Σύμφωνα με τον κριτικό κινηματογράφου Roger Ebert,  η οποία γράφτηκε μετά τα Όσκαρ εκείνης της χρονιάς,πρόκειται για μια ταινία με " απίστευτες ερμηνείες, μια έξυπνη ταινία, η οποία επιτίθεται όχι μόνο στην τηλεόραση αλλά και στις περισσότερες αρρώστιες της δεκαετίας του '70 ". Βλέποντας τη μετά από 25 χρόνια, ο Ebert τη χαρακτήρισε προφητική.

Έχοντες και μη έχοντες: η αδικία στα (κοινωνικά) δίκτυα

Έχοντες και μη έχοντες: Η αδικία στα κοινωνικά δίκτυα.

Είναι συνηθισμένο στις μέρες μας να μιλάμε για τις κοινωνικές ανισότητες, που φαίνεται να πηγάζουν από τη φυλή, το εισόδημα, το φύλο ή τη γεωγραφική θέση. Παρατηρούμε ότι όσοι έχουν καλύτερη εκπαίδευση απολαμβάνουν γενικά καλύτερη υγεία ή τους παρουσιάζονται περισσότερες οικονομικές ευκαιρίες ότι οι λευκοί συχνά έχουν περισσότερα πλεονεκτήματα σε σχέση με διάφορες μειονότητες* ότι το πού ζει κανείς επηρεάζει τις προοπτικές της ζωής του. Πολιτικοί, ακτιβιστές, φιλάνθρωποι και διανοούμενοι συχνά διαμαρτύρονται ότι δεν έχουμε όλοι ίση πρόσβαση στα κοινωνικά αγαθά και ότι η πρόσβαση αυτή είναι συχνά προκλητικά άνιση. Με δυο λόγια, ζούμε σε μια ιεραρχική κοινωνία, και τα κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά μάς στρωματοποιούν και μας διαχωρίζουν.

Ωστόσο, υπάρχει ένας διαφορετικός τρόπος κατανόησης της διαστρωμάτωσης και της ιεραρχίας, ο οποίος βασίζεται στη θέση των ανθρώπων σε σχέση με τις συνδέσεις τους. Η ανισότητα θέσης οφείλεται όχι στο ποιοι είμαστε, αλλά στο με ποιον είμαστε συνδεδεμένοι. Οι συνδέσεις αυτές επηρεάζουν τη θέση μας στα κοινωνικά δίκτυα και συχνά είναι πιο σημαντικές από τη φυλή, την τάξη, το φύλο ή τη μόρφωσή μας. Ορισμένοι από εμάς έχουν περισσότερες συνδέσεις, ενώ άλλοι λιγότερες. Κάποιοι από εμάς κατέχουν πιο κεντρική θέση στο δίκτυό τους, ενώ άλλοι βρίσκονται στην περιφέρεια. Κάποιοι ανήκουν σε συνεκτικές ομάδες, με πολλούς κοινωνικούς δεσμούς, στις οποίες όλοι οι φίλοι τους γνωρίζονται μεταξύ τους, ενώ άλλοι έχουν φίλους που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους. Και αυτές οι διαφορές δεν οφείλονται πάντα στις δικές μας πράξεις, καθώς η θέση μας στο δίκτυο εξαρτάται επίσης από τις επιλογές που κάνουν οι άλλοι γύρω μας.

Δεν έχουν όλοι πρόσβαση στα δημόσια αγαθά που δημιουργούνται και προωθούνται από τα κοινωνικά δίκτυα. Οι πιθανότητές σας να πεθάνετε από καρδιακή προσβολή μπορεί να εξαρτώνται περισσότερο από το αν έχετε φίλους παρά από το χρώμα του δέρματός σας. Οι πιθανότητές σας να βρείτε δουλειά μπορεί να σχετίζονται εξίσου με τους φίλους των φίλων σας όσο και με την κατάρτισή σας. Και οι πιθανότητές σας να συναντήσετε ευγενική ή αλτρουιστική συμπεριφορά εξαρτώνται από το πόσο καλά συνδεδεμένος είστε με τους γύρω σας.

Οι κοινωνικοί επιστήμονες και οι πολιτικοί έχουν αγνοήσει αυτό το είδος ανισότητας, εν μέρει επειδή είναι τόσο δύσκολο να μετρηθεί. Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την ανισότητα θέσης μελετώντας μεμονωμένα άτομα ή, ακόμη, και ομάδες. Δεν μπορούμε να ρωτήσουμε κάποιον σε ποιο σημείο του δικτύου βρίσκεται με την ίδια ευκολία που μπορούμε να τον ρωτήσουμε πόσα χρήματα κερδίζει. Αντιθέτως, είμαστε υποχρεωμένοι να μελετήσουμε το κοινωνικό δίκτυο ως σύνολο, για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τη θέση ενός ατόμου μέσα σε αυτό. Αυτό αποτελεί σημαντικό πρόβλημα. Ευτυχώς, η έλευση των ψηφιακών τηλεπικοινωνιών (ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, κινητή τηλεφωνία, ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης) κάνει ευκολότερη τη θέαση των δικτύων σε ευρεία κλίμακα, χωρίς να είναι απαραίτητη η πολυδάπανη μελέτη των συγκεκριμένων ατόμων. Η συσχέτιση της κεντρικότητας των ατόμων στο δίκτυο με τη θνησιμότητά τους, της μεταβατικότητάς τους με τη δυνατότητα αποπληρωμής ενός δανείου ή της δικτυακής θέσης τους με τις πιθανότητες να διαπράξουν κάποιο έγκλημα ή να κόψουν το κάπνισμα προσφέρει νέες οδούς για θεσμικές παρεμβάσεις.

Ωστόσο, σε έναν όλο και πιο διασυνδεδεμένο κόσμο, εκείνοι που διαθέτουν πολλούς δεσμούς τείνουν να γίνονται ακόμη πιο συνδεδεμένοι, ενώ όσοι έχουν λίγους φίλους μπορεί να μείνουν ακόμη πιο πίσω. Ως αποτέλεσμα, τα οφέλη μπορούν να ρέουν ακόμη περισσότερο προς την πλευρά όσων κατέχουν ορισμένες θέσεις μέσα στα κοινωνικά δίκτυα. Αυτό είναι το πραγματικό ψηφιακό χάσμα. Η ανισότητα θέσης παράγει και ενισχύει την ανισότητα ευκαιριών. Μάλιστα, η τάση των ατόμων με πολλές συνδέσεις να συνδέονται με άλλα άτομα ομοίως με πολλές συνδέσεις διακρίνει τα κοινωνικά δίκτυα από τα νευρωνικά, τα μεταβολικά, τα μηχανικά και όποια άλλα μη ανθρώπινα δίκτυα. Αλλά ισχύει και το αντίστροφο: όσοι είναι πενιχρά συνδεδεμένοι συνήθως έχουν φίλους και συγγενείς που και οι ίδιοι είναι αποσυνδεδεμένοι από το ευρύτερο δίκτυο.

Αν θέλουμε, λοιπόν, να αντιμετωπίσουμε τις κοινωνικές ανισότητες, θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι συνδέσεις μας είναι πολύ πιο σημαντικές από το χρώμα του δέρματός μας ή από το πάχος του πορτοφολιού μας. Για να αντιμετωπίσουμε διαφορές στη μόρφωση, στην υγεία ή στο εισόδημα, θα πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη μας τις προσωπικές συνδέσεις εκείνων που προσπαθούμε να βοηθήσουμε. Για να μειώσουμε την εγκληματικότητα, πρέπει να βελτιστοποιήσουμε τα είδη των συνδέσεων των δυνάμει εγκληματιών —μια προκλητική πρόταση, αφού κάποιες φορές είναι απαραίτητο αυτοί να τίθενται υπό κράτηση. Για να κάνουμε πιο αποτελεσματική τη διακοπή του καπνίσματος ή το αδυνάτισμα, πρέπει να κινητοποιήσουμε τους συγγενείς, τους φίλους, ακόμη και τους φίλους των φίλων. Για να καταπολεμήσουμε τη φτώχεια, δεν αρκεί να εστιάσουμε μόνο στην ανακατανομή των χρημάτων ή, ακόμη, και στην τεχνική κατάρτιση· θα πρέπει επίσης να βοηθήσουμε τους φτωχούς να συνάψουν νέες σχέσεις με άλλα μέλη της κοινωνίας. Όταν στοχεύουμε στην περιφέρεια ενός δικτύου για να βοηθήσουμε στην επανασύνδεση των ατόμων, δεν βοηθάμε μόνο τους δυσπραγούντες, αλλά και ολόκληρο τον κοινωνικό ιστό.

Το μεγαλείο του όλου | Ο ανθρώπινος υπεροργανισμός

Σύμφωνα με οσα αναφερονται στο βιβλίο της γενεσης, στη Βαβυλώνα (ή Βαβέλ), την αρχαία πόλη της Μεσοποταμίας που χτίστηκε μετά τον μεγάλο μυθικό κατακλυσμό, η ανθρωπότητα ήταν ενωμένη: «Και είπεν τότε ο Κύριος: “Ιδού έως τώρα ένας λαός είναι αυτοί και μίαν γλώσσαν ομιλούν όλοι, [...] και νομίζουν ότι τώρα δεν θα τους λείψει τίποτε από όσα σκέπτονται να κάμουν”». Και το πρώτο πράγμα που σκέφτηκαν να κάνουν οι κάτοικοι της Βαβυλώνας ήταν να χτίσουν έναν πύργο τόσο ψηλό, που θα έφτανε έως τους ουρανούς.

Σύμφωνα με τη Γένεση, ο Θεός τιμώρησε τους ανθρώπους καταστρέφοντας το οικοδόμημα, συνέχυσε τις γλώσσες τους και τους διέσπειρε σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο. Η ιστορία αυτή αντικατοπτρίζει την απερισκεψία της ύβρεως, αλλά εμείς συνήθως εστιάζουμε στις συνέπειες της πολυγλωσσίας. Συχνά παραβλέπουμε το γεγονός ότι η τιμωρία των Βαβυλωνίων δεν είναι τόσο οι διαφορετικές γλώσσες όσο η μεταξύ τους αποσύνδεση.

Ενεργώντας συλλογικά, οι κάτοικοι της Βαβέλ κατάφεραν να κάνουν κάτι —να χτίσουν έναν πύργο— που αδυνατούσαν να είχαν κάνει ως άτομα. Και άλλες ιστορίες από τη Βίβλο αναφερονται στη δύναμη των συνδέσεων, μιλούν μάλιστα με πιο θετικό τρόπο για το τι μπορούν να επιτύχουν οι συνδεδεμένοι άνθρωποι. Όταν ο Ιησούς του Ναυή και οι Ισραηλίτες έφθασαν στις πύλες της Ιεριχούς, διαπίστωσαν ότι τα τείχη της πόλης ήταν τόσο ισχυρά και απόκρημνα, ώστε κανείς δεν μπορούσε να αναρριχηθεί σε αυτά ή να τα γκρεμίσει. Και τότε, σύμφωνα με την αφήγηση, ο Θεός είπε στους Ισραηλίτες να συγκεντρωθούν καί να βαδίσουν γύρω από την πόλη. Όταν ήχησε η κεράτινη σάλπιγγα, τότε όλος «ο λαός αλάλαξε μέγαν αλαλαγμόν» σε ένα είδος συγχρονισμού  και τα τείχη της Ιεριχούς κατέρρευσαν.

Οι παρατηρήσεις για τη διασύνδεση και τις προεκτάσεις της είναι πολύ παλιές, εν μέρει επειδή οι θεολόγοι και οι φιλόσοφοι, σαν σύγχρονοί βιολόγοι και κοινωνικοί επιστήμονες, ξέρουν από παλιά ότι οι κοινωνικές συνδέσεις είναι θεμελιώδεις στην ανθρώπινη φύση μας —γεμάτες υποσχέσεις, αλλά και κινδύνους. Συχνά οι συνδέσεις θεωρούνται αυτό που μας διαχωρίζει από τα άλλα ζώα ή από τη βαρβαρότητα.

Το 1651, ο Άγγλος φιλόσοφος Τόμας Χομπς διατύπωσε ένα νοητικό πείραμα στο οποίο περιέγραφε την αρχέτυπη κατάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης. Στο σπουδαιότερο βιβλίο του, το Λεβιάθαν, υποστήριξε ότι η φυσική κατάσταση των ανθρώπων είναι το bellum omnium contra omnes (πόλεμος πάντων κατά πάντων). Επικρατεί αναρχία. Ο Χομπς επεσήμανε ότι «η ζωή του ανθρώπου είναι μοναχική, φτωχή, άσχημη, σκληρή και σύντομη». Η χρήση του όρου μοναχικός —που για ανεξήγητο λόγο συχνά αφαιρείται από τα παραθέματα— υποδηλώνει ότι μια αποσυνδεδεμένη ζωή είναι γεμάτη βάσανα.

Μπροστά σε αυτή τη θλιβερή κατάσταση, λέει ο Χομπς, οι άνθρωποι θα επέλεγαν να συνάψουν ένα «κοινωνικό συμβόλαιο», θυσιάζοντας ένα μέρος της ελευθερίας τους σε αντάλλαγμα για την ασφάλειά τους. Σε μια πολιτισμένη κοινωνία, υποστήριξε, οι άνθρωποι θα δημιουργούσαν συνδέσεις μεταξύ τους. Οι συνδέσεις αυτές θα βοηθούσαν στον περιορισμό της βίας και θα αποτελούσαν πηγή παρηγορίας, ειρήνης και ευταξίας. Έτσι, οι άνθρωποι θα έπαυαν να είναι μοναχικοί και θα γίνονταν συνεργάσιμοι. Έναν αιώνα αργότερα, ο Γάλλος φιλόσοφος Ζαν Ζακ Ρουσό διατύπωσε παρόμοιες ιδέες. Στο έργο του, Το κοινωνικό συμβόλαιο, υποστήριξε ότι η φυσική κατάσταση της ανθρωπότητας ήταν πράγματι βάρβαρη, δίχως ηθικούς κανόνες ή νόμους και γεμάτη ανταγωνισμούς και αντιπαλότητες. Η επιθυμία για ασφάλεια από τις απειλές των άλλων ήταν αυτό που έσπρωξε τους ανθρώπους να ενωθούν και να ζήσουν συλλογικά.

Αυτή η πρόοδος της ανθρωπότητας από την αρχική αναρχία προς όλο και μεγαλύτερα και πιο οργανωμένα κοινωνικά σύνολα —ομίλους, χωριά, πόλεις και κράτη— μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια σταδιακή αύξηση του εύρους και της πολυπλοκότητας των κοινωνικών δικτύων. Και σήμερα, καθώς γινόμαστε υπερσυνδεδεμένοι, η πρόοδος αυτή συνεχίζεται.

Ο ανθρώπινος υπεροργανισμός

Ο ανθρώπινος υπεροργανισμός

Τα δίκτυα που δημιουργούμε έχουν τη δική τους ζωή. Μεγαλώνουν, αλλάζουν, αναπαράγονται, επιβιώνουν και πεθαίνουν. Διάφορα πράγματα ρέουν και κινούνται μέσα τους. Ένα κοινωνικό δίκτυο είναι ένα είδος υπεροργανισμού, με δική του ανατομία και φυσιολογία δομή και λειτουργία. Από τις  ομάδες πυρόσβεσης μέχρι την ιστολογιόσφαιρα, ο ανθρώπινος υπεροργανισμός κάνει αυτό που δεν θα μπορούσε να κάνει κανένα άτομο μόνο του. Οι τοπικές συνεισφορές μας στο ανθρώπινο κοινωνικό δίκτυο έχουν παγκόσμιες συνέπειες, που επηρεάζουν τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων καθημερινά και μας βοηθούν να επιτύχουμε πολύ περισσότερα από το χτίσιμο ενός πύργου ή το γκρέμισμα κάποιων τειχών.

Μια αποικία μυρμηγκιών αποτελεί το πρότυπο του υπεροργανισμού, με ιδιότητες που δεν διαθέτουν τα ίδια τα μυρμήγκια, αλλά προκύπτουν από τις αλληλεπιδράσεις και τη συνεργασία μεταξύ τους. Μέσα από τη συνεργασία αυτή, τα μυρμήγκια δημιουργούν κάτι το οποίο υπερβαίνει το άτομο: πολύπλοκες λοφώδεις φωλιές, που υψώνονται σαν μικροσκοπικοί πύργοι της Βαβέλ. Το ένα μυρμήγκι που βρίσκει τον δρόμο προς ένα δοχείο με ζάχαρη μακριά από τη φωλιά του είναι σαν ένας αστροναύτης που πατάει στο φεγγάρι: και τα δύο επιτεύγματα καθίστανται δυνατά μέσω των συντονισμένων προσπαθειών και επικοινωνιών πολλών ατόμων. Ωστόσο, κατά κάποιον τρόπο, αυτά τα μοναχικά άτομα —το μυρμήγκι και ο αστροναύτης, μέρη ενός υπεροργανισμού αμφότερα— δεν διαφέρουν από το πλοκάμι ενός χταποδιού που εκτείνεται για να εξερευνήσει μια σκοτεινή κοιλότητα.

Στην πραγματικότητα, τα κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισμού μπορούν να θεωρηθούν εν πολλοίς με τον ίδιο τρόπο. Λειτουργώντας μαζί, τα κύτταρα δημιουργούν μια ανώτερη μορφή ζωής, εντελώς διαφορετική από τις εσωτερικές διεργασίες ενός μεμονωμένου κυττάρου. Για παράδειγμα, η πέψη δεν αποτελεί λειτουργία κανενός συγκεκριμένου κυττάρου, ούτε καν κάποιου συγκεκριμένου είδους κυττάρων. Ομοίως, οι σκέψεις μας δεν μπορούν να εντοπιστούν σε κάποιον συγκεκριμένο νευρώνα, αλλά προκύπτουν από το μόρφωμα των συνδέσεων μεταξύ πολλών νευρώνων. Είτε πρόκειται για κύτταρα και μυρμήγκια είτε για ανθρώπους, νέες ιδιότητες μιας ομάδας μπορούν να αναδυθούν από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ατόμων. Και οι συνεργατικές αλληλεπιδράσεις αποτελούν χαρακτηριστικό των περισσότερων μειζόνων εξελικτικών αλμάτων που έχουν σημειωθεί από την εμφάνιση της ζωής —όπως η ενσωμάτωση των μιτοχονδρίων στα έυκαριωτικά κύτταρα, η μετάβαση από τους μονοκύτταρους στους πολυκύτταρους οργανισμούς και η συγκρότηση ύπεροργανισμών από ένα σύνολο ατόμων.

Τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να παρουσιάσουν ένα είδος νοημοσύνης που μεγεθύνει ή συμπληρώνει την ατομική νοημοσύνη, όπως μια αποικία μυρμηγκιών είναι «ευφυής», ακόμη και αν τα μυρμήγκια δεν είναι, ή όπως τα σμήνη των πουλιών καθορίζουν προς τα πού θα πετάξουν συνδυάζοντας τις επιθυμίες κάθε πουλιού. Τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να λαμβάνουν και να περιέχουν πληροφορίες που μεταδίδονται στον κόσμο και στον χρόνο (όπως κανόνες αξιοπιστίας, παραδόσεις αμοιβαιότητας, προφορικές διηγήσεις ή διαδικτυακά wiki), καθώς και να εκτελούν υπολογισμούς που συναθροίζουν εκατομμύρια αποφάσεις (όπως καθορίζοντας την αγοραία τιμή ενός προϊόντος ή επιλέγοντας τον καλύτερο υποψήφιο σε μια εκλογική αναμέτρηση). Και τα δίκτυα μπορούν να έχουν αυτά τα αποτελέσματα ανεξάρτητα από τη νοημοσύνη των μελών τους. Αναλογιστείτε, για παράδειγμα, ότι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι έχτιζαν ένα σιδηροδρομικό δίκτυο στην Αγγλία του 2θοθ αιώνα θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο οι μύκητες (άλλο ένα είδος που σχηματίζει υπεροργανισμούς) εξερευνούν συλλογικά ένα τμήμα δασικού εδάφους, προκειμένου να εκμεταλλευθούν και να μεταφέρουν πόρους, δημιουργώντας ένα δίκτυο από σωληνώσεις. Οι μύκητες μπορούν ακόμη και να «συνεργάζονται», ώστε να βρουν το καλύτερο μονοπάτι μέσα σε λαβυρίνθους στους οποίους τοποθετούνται από επιστήμονες.

Τα κοινωνικά δίκτυα επίσης διαθέτουν μνήμη της δομής τους (μένουν ανέπαφα, ακόμη και όταν οι άνθρωποι έρχονται και παρέρχονται) και της λειτουργίας τους (διατηρούν έναν πολιτισμό, ακόμη και όταν oι άνθρωποι έρχονται και παρέρχονται). Για παράδειγμα, συμμετέχοντας σε ένα δίκτυο ανθρώπων στο οποίο επικρατεί η εμπιστοσύνη, αυτή η εμπιστοσύνη σάς ωφελεί και σας επηρεάζει. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό δεν σημαίνει απλώς ότι oι άνθρωποι που βρίσκονται στο δίκτυό σας δείχνουν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη ή, ακόμη, ότι η δική τους εμπιστοσύνη εμπνέει εμπιστοσύνη και σε εσάς• αντίθετα, το ίδιο το δίκτυο προωθεί αυτή την εμπιστοσύνη και αλλάζει τον τρόπο που συμπεριφέρονται τα άτομα.

Σαν έμβια όντα, τα δίκτυα μπορούν να αυτοανηγράφονται στον χώρο και στον χρόνο. Σε αντίθεση με τους ενσώματους οργανισμούς, όμως, τα δίκτυα μπορούν, αν αποσυναρμολογηθούν, να επανασυναρμολογηθούν εξ αποστάσεως. Αν κάθε άτομο θυμάται με ποιον είναι συνδεδεμένο, μπορούμε να κόψουμε τις συνδέσεις, να τους μεταφέρουμε όλους από ένα μέρος σε κάποιο άλλο, και το δίκτυο να αναβιώσει. Η γνώση των κοινωνικών δεσμών μας σημαίνει ότι το δίκτυο μπορεί να αναδημιουργηθεί, παρόλο που κανένα μεμονωμένο άτομο δεν ξέρει πώς συνδέονται όλα τα μέλη του δικτύου.

Τα δίκτυα είναι αυτοαντιγραφόμενα και υπό την έννοια ότι διαρκούν περισσότερο από τα μέλη τους: το δίκτυο μπορεί να παραμένει, ακόμη και όταν τα μέλη του αλλάζουν —όπως τα κύτταρα της επιδερμίδας μας αναπληρώνονται, οι υπολογιστές εναλλάσσονται σε μια φάρμα διακομιστών και νέοι καταναλωτές και πωλητές περνούν από μια αγορά που παραμένει στον ίδιο χώρο επί αιώνες. Σε μια μελέτη ενός δικτύου 4 εκατομμυρίων ατόμων συνδεδεμένων μέσω των τηλεφωνικών τους κλίσεων, οι ερευνητές έδειξαν ότι, παραδόξως, οι ομάδες άνω των δεκαπέντε διασυνδεδεμένων ατόμων που παρουσίαζαν τη μεγαλύτερη κίνηση διαρκούσαν περισσότερο. Τα μεγάλα κοινωνικά δίκτυα ενδεχομένως πράγματι να χρειάζονται τέτοια αυξημένη κίνηση για να επιβιώσουν, όπως ακριβώς η αναπλήρωση των κυττάρων είναι απαραίτητη για την επιβίωση του οργανισμού.

Αυτές oι παρατηρήσεις τονίζουν μια άλλη ιδιότητα που θυμίζει οργανισμό: τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν συχνά να αυτοαναδιατάσσονταί. Έχουν την ικανότητα να πληρώνουν τα κενά τους με τον ίδιο τρόπο που επουλώνεται μια πληγή. Αν ένα άτομο αποσυρθεί από μια ομάδα πυρόσβεσης, τότε τα δύο άτομα που συνέδεε θα μετακινηθούν πιο κοντά μεταξύ τους, σχηματίζοντας έναν δεσμό για να κλείσουν το κενό. Ως αποτέλεσμα, η ροή του νερού θα συνεχιστεί. Σε περισσότερο σύνθετα δίκτυα, στην πραγματική ζωή, φαίνεται πιθανόν ότι ο σκοπός των πλεοναζόντων δικτυακών δεσμών, καθώς και της μεταβατικότητας, είναι ακριβώς να προσδίδουν ανθεκτικότατα σε τέτοιου είδους απώλειες, σαν τα ανθρώπινα κοινωνικά δίκτυα να σχεδιάστηκαν για να διαρκούν.

Σαν ένα παγκόσμιο νευρικό σύστημα, τα δίκτυά μας επιτρέπουν στον καθένα μας να ανταλλάσσει μηνύματα με σχεδόν οποιοδήποτε άτομο στον πλανήτη. Καθώς γινόμαστε όλο και πιο υπερσυνδεδεμένοι, η πληροφορία κυκλοφορεί αποπ' λεσματικότερα, αλληλεπιδρούμε ευκολότερα και εμπλεκόμα στε σε περισσότερα και διαφορετικά είδη κοινωνικών συνδέσεων καθημερινά. Όλες αυτές οι αλλαγές κάνουν τον Homo dictyous να μοιάζει ακόμη περισσότερο με έναν υπεροργανισμό που λειτουργεί με έναν κοινό σκοπό. Η ικανότητα των δικτύων να δημιουργούν και να διατηρούν τους συλλογικούς μας στόχους εξακολουθεί να ενισχύεται. Και οτιδήποτε εξαπλώνεται τώρα από άτομο σε άτομο θα εξακολουθήσει να εξαπλώνεται ευρύτερα και ταχύτερα, οδηγώντας στην ανάδυση νέων ιδιοτήτων καθώς η κλίμακα των αλληλεπιδράσεων θα διευρύνεται.